f  

 

 

 

...tutaj nie ma wczesniej i nie ma pozniej,      wszystkie pory dnia i roku trwaja równoczeœnie.                                                         Czesław Miłosz

strona ta zawiera kilkaset ilustracji - proszę zaczekać dłuższš chwilę na jej pełne załadowanie

      1323 - Pierwsze wzmianki o Wilnie. Ksišżę Litewski Giedymin zakłada miasto i wznosi na górze nieopodal zamek obronny jako swojš rezydencję. Budowa przez franciszkanów drewnianego koœcioła œw. Mikołaja - pierwszej œwištyni  rzymsko-katolickiej na Litwie.

14 kwietnia 1347 - Stracenie przez powieszenie (na gałęzi wielkiego dębu), męczenników chrzeœcijańskich rodzonych braci, dworzan księcia Olgierda - Jana (najpierw uduszonego), Antoniego i w grudniu 1347 najpierw zmasakrowanego, a potem powieszonego na tym samym drzewie - Eustachego, straconych za odstępstwo od wiary pogańskiej i wyznawanie prawosławia (kanonizowani 1374 - Iwan, Antonij i Jewstafij).

Męczennik chrzeœcijański Œw. Antoni Wileński.

1357  - Budowa pierwszej cerkwi w Wilnie pw œw. Trójcy z fundacji księżnej Julianny, żony księcia Olgierda ku czci męczenników chrzeœcijańskich Antoniego, Jana i Eustachego.

1377 - 1378  - Krzyżacy palš częœć Wilna.

1385 - Konrad Zolner von Rotenstein W. Mistrz Krzyżacki najeżdża na Litwę. Zdobywa Zamek w Miednikach k. Wilna.

     

13 sierpnia 1385 - Unia Polsko-Litewska w Krewie: ...wielki ksišżę Jagiełło obiecuje ziemie swoje litewskie i ruskie na wieczne czasy do korony królestwa polskiego przyłšczyć...

4 marca 1386 - Wielki Ksišżę Litewski Władysław Jagiełło zostaje  koronowany na króla Polski.

1387 - Chrzest Litwy.

1887 - Król Polski i Wielki Ksišżę Litewski Władysław II Jagiełło nadaje Wilnu prawa magdeburskie. Miasto rozwija się, utworzone zostajš cechy rzemieœlnicze. Powstaje biskupstwo katolickie; pierwszym biskupem litewskim zostaje Franciszkanin, Andrzej Wasilko.

Pieczęć Majestatyczna Władysława Jagiełły.

     

1390 - Oblężenie Wilna przez koalicję Krzyżaków i księcia Witolda (lit. Vytautas Didysis), stryjecznego brata Jagiełły. Wojna Litwy (Władysława II Jagiełły) z koalicjš Witolda w latach 1390-91.

paŸdziernik 1391 - Ponowne, nieudane oblężenie  Wilna, dowodzi nim Wielki Mistrz zakonu Konrad Wallenrod.

Choršgiew Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego.

1392 - Pogodzenie się Władysława i Witolda Jagiełłów. Władysław przekazuje rzšdy na Litwie Witoldowi. Witold doprowadza za swego panowania Litwę do wielkiej potęgi.

1397 - Ksišżę Witold osiedla Tatarów (muzułmanie) w Niemieżu oraz Karaimów (odłam judaizmu, zwalczani przez Żydów wyznawcy Anana) w Trokach koło Wilna. Sš oni jego gwardiš przybocznš - Tatarzy konnš, Karaimowie pieszš.

1398 - Próba zerwania zwišzku z Polskš (zjazd na wyspie Salin).

marzec 1399 - Pożar okropny Wilna w miesišcu Marcu, przyczynił szkód nieporachowanych: całe podzamcze wygorzało; w zamku dolnym główniejsze budowle, koœciół katedralny, palšc wielkoxišżęcy, skarbce, składy, stajnie spłonęły ze wszystkiem w nich będšcem; najpiękniejsze konie i mnóztwo rzeczy wysokiego szacunku, stały się pastwš płomieni. Szkodę skarbu Wielkiego Xišżęcia, ceniono na szeœćdziesišt tysięcy rubli srebra. (wg.Teodora Narbutta, Dzeje Narodu Litewskiego)

18 styczeń 1401 - Unia między Polskš a Litwš zawarta w Wilnie i w Radomiu (11 marca 1401 - Unia wileńsko-radomska: Witold w zamian za dożywotniš władzę wielkoksišżęcš na Litwie składa hołd Władysławowi Jagielle oraz zobowišzuje się nie zawierać umów z Krzyżakami bez zgody króla polskiego. Po œmierci Witolda Wielkie Księstwo ma powrócić do Korony.

     

1406 – 1408 - Wojna Litwy z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Dzięki pomocy wojskowej z Korony, Witold podporzšdkowuje Litwie księstwa w górnym biegu Oki i rozszerza wpływy w Nowogrodzie i Pskowie.

1407 - Konsekrowanie katedry w Wilnie.

1409 - Ksišżę Witold buduje pierwszy murowany zamek w Wilnie zwany potem Górnym.

15 lipca 1410 - Bitwa pod Grunwaldem.

       

1419 - Pożar miasta, plonie m.in. nieukończona katedra.

Próba podniesienia Litwy do rangi królestwa udaremniona przez Polskę: uwięzienie posłów cesarza Jana Luksemburczyka, wiozšcych koronę dla Witolda.

27 paŸdziernika 1430 - Umiera  Ksišżę Witold (lit. Vytautas Didysis). Wyniesienie brata Œwidrygiełły, na wielkoksišżęcy tron litewski.

1432 - Zygmunt Kiejstutowcz Wielkim Księciem Litewskim.

27 lutego 1434 - Odnowienie zapisów złšczenia i poddania Litwy Koronie w Grodnie, przez Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta Kiejstutowcza (zamordowany w Trokach, 20 marca 1440)

     

1447 - Kazimierz IV Jagiellończyk, Wielki Ksišżę Litewski (od 1440) i Król Polski (od 1447) przyznaje szlachcie na Litwie przywileje w których rozszerza swobody osobiste i prawa majštkowe szlachty litewskiej oraz gwarantuje niepodzielnoœć terytorium Litwy (przywilej w Wilnie).

1468 - Wprowadzenie Bernardynów do Litwy. Pierwszy ich klasztor staje w Kownie, nad samym Niemnem. W roku 1469 król Kazimierz Jagiellończyk funduje im klasztor nad Wilenkš w Wilnie.

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427-1492). Wizerunek z ok.1645, z serii  portretów królewskich; Muzeum Okręgowe w Toruniu.

1471 - Wielki pożar Wilna.

     

1481 - Spisek na Litwie na życie przebywajšcego tam Króla Polski  i Wielkiego Księcia Litewskiego Kazimierza IV i jego synów. Próby oderwania Litwy od Polski.

4 marca 1484 - Umiera  w Grodnie królewicz, Œwięty Kazimierz Jagiellończyk  (ur. 3 paŸdziernika 1458 na Wawelu). Œmierć młodego księcia wzbudza poruszenie. Dziœ jest on patronem Litwy i Polski, patronem młodzieży litewskiej (ogłosił to Pius XII w 1948r). Kazimierz Jagiellończyk jest jedynym œwiętym tego imienia. Jego wspomnienie przypada w rocznicę œmierci - 4 marca.

marzec 1484 - Pochowanie na zamku w Miednikach Œwiętego Kazimierza Jagiellończyka. Obecnie pochowany w katedrze w Wilnie, w osobnej kaplicy.

        6 maja 1499 - Unia Krakowsko-Wileńska, w skrócie Unia Wileńska, porozumienie polsko-litewskie zawarte w dokumentach podpisanych w Krakowie  6 maja i w Wilnie 24 lipca 1499: Polska złšczona z Litwš  sojuszem dwóch suwerennych państw; wybór władcy każdego z państwa „za radš i wiadomoœciš” drugiej strony.
      1495 - 1500 - Budowa koœcioła Œw. Anny w Wilnie.  Architektem jest prawdopodobnie Benedykt Rejt, właœciwie Benedikt Ried, zwany Mistrzem Benedyktem, (ca 1454 - 1543), wybitny czeski budowniczy i kamieniarz niemieckiego pochodzenia.

Koœciół Œw. Anny. Akwaforta wykonana przez Zygmunta Vogla wg rysunku Franciszka Smuglewicza. 36,3 x 55 cm.1806

     

3 paŸdziernika 1501 - Zawarcie w Piotrkowie niezrealizowanej Unii Mielnickiej między Polskš a Litwš( zatwierdzonej przez Aleksandra Jagiellończyka 23 paŸdziernika 1501 w Mielniku): zjednoczenie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jedno państwo (łšczš się i spalajš w jedno nierozdzielne i nieróżne ciało). Wspólna elekcja władcy, króla Polskiego. Mieli w niej brać udział ze strony litewskiej biskupi katoliccy, wojewodowie i kasztelanowie. Było to wówczas 9 osób ( 4 biskupów, 3 wojewodów, 2 kasztelanów), ich nieobecnoœć nie podważała prawomocnoœci elekcji. Jagiellonowie tracili tym postanowieniem dziedziczne prawa do Litwy. Szereg innych postanowień m.in. ujednolicenie monety, Ważna jako idea zapowiadajšca Unie Lubelska.

     

1503-1522 -  Budowa miejskich murów obronnych z 9 bramami i 3 basztami. Jedyna zachowana do dziœ Ostra Brama (Brama Miednicka ) zestala zbudowana w 1514 r.

1505 - Aleksander Jagiellończyk buduje Zamek Dolny w Wilnie dla żony Heleny Moskiewskiej, córki Iwana Wasylewicza.

Mury miejskie Wilna na rycinie z XVI wieku. (Atlas Brauna, kolorowana rycina Hogenberga, 1576)

      Aleksander Jagiellończyk, Król Polski i Wielki Ksišżę Litewski.
     

Denar bity w Wilnie przez  Aleksandra Jagiellończyka w latach 1492-1506.

 

19 sierpnia 1506 - W Wilnie umiera Aleksander Jagiellończyk (pochowany na Wawelu).

1513 - Œmierć i pochowanie w Wilnie w soborze unickim  Heleny Moskiewskiej, wdowy po Królu Polski i Wielkim Księciu Litewskim Aleksandrze Jagiellończyku.

sierpień - wrzesień 1519 - Ofensywa wojsk moskiewskich na Litwie. Armie moskiewskie pustoszš okolice Mińska, ale na wieœć o gromadzšcej się pod Wilnem armii litewskiej, wycofujš się.

18 paŸdziernika 1529 - Koronacja Zygmunta II Augusta w Wilnie na Wielkiego Księcia Litewskiego. Obrzędu dokonuje biskup wileński Jan, przyrodni brat Zygmunta II Augusta.

Wydanie w Wilnie I Statutu litewskiego (kodyfikacja prawa państwowego i sšdowego Wielkiego Księstwa Litewskiego), przyjętego przez sejm litewski i zatwierdzonego przez Zygmunta II Augusta.

. Zygmunt II August

sierpień 1534 - Poczštek wojny z Moskwš: wojsko litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła uderza na ziemie moskiewskie. U schyłku roku dwie potężne armie moskiewskie, palšc i niszczšc kraj, skierowały się na Wilno, którego jednak nie zdobyły. Wojna trwa aż do 1537.

       

1536 - Horodniczy wileński Ulryk Hozjusz buduje duży, solidny most murowany, z ławkami i gontowym daszkiem na Wilii.

1542 - Wielki pożar Wilna.

1547 - Potajemny œlub Zygmunta II Augusta i Barbary Radziwiłłówny w kaplicy Królewskiej Katedry œw. Stanisława w Wilnie.

1547 - Pierwsza ksišżka po litewsku: Katechizm Marcina Mażvydasa Vaitkunasa.

15 grudnia 1547 - Ferdynand I, król niemiecki, węgierski, czeski etc., potwierdza (transumuje) przywilej Karola V cesarza rzymskiego nadajšcy Mikołajowi Radziwiłłowi "Czarnemu", marszałkowi wielkiemu litewskiemu, i jego potomkom dziedziczny tytuł ksišżęcy na Ołyce, Nieœwieżu, Birżach i Dubinkach.(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie)

     

8 maja 1551 -  Zgon królowej Barbary, żony Zygmunta II Augusta; pochowanie jej 23 czerwca 1551 w katedrze w Wilnie.

 

Œmierć Barbary Radziwiłłówny. Mal. Józef Simmler, olej, 1860, fragment.

 

      1553 - Mikołaj Radziwiłł "Czarny", kanclerz litewski i wojewoda wileński przechodzi na kalwinizm i funduje w Wilnie pierwszy na Litwie koœciół (zbór) i szkołę tego wyznania. Zwalcza on katolicyzm i prawosławie w swoich posiadłoœciach: od 1560 odbiera katolikom koœcioły w Nieœwieżu, Klecku, Ołyce, Subotnikach, Mordach i Szydłowcu i przekazuje je pastorom kalwińskim. Otwiera drukarnie w Brzeœciu Litewskim (w 1563 wydrukowano tam pierwszš Biblię w języku polskim, tzw. Biblię Brzeskš) i w Nieœwieżu, popularyzujš one kalwinizm oraz użycie literackiego języka polskiego. Wspiera on polskich działaczy Reformacji jak Szymon Budny, Marcin Czechowic i Jan Łaski. Finansuje on też pierwsze polskie tłumaczenie Biblii tzw. Biblię Brzeskš od miejsca wydania: Brzeœć Litewski (1563 wydana w nakładzie ok. 500 egz.). Koœciół katolicki stara się wykryć i zniszczyć egzemplarze Biblii po polsku. Syn Mikołaja - Mikołaj Krzysztof Radziwiłł (Sierotka) nawrócony na katolicyzm przez jezuitów, wykupuje prawie wszystkie egzemplarze Biblii po polsku i pali je. Wydaje na to ogromnš sumę 5000 czerwonych złotych. Do dziœ zachowało się tylko 20 do 40 egzemplarzy Biblii Brzeskiej.
     

List Jana Kalwina do zboru kalwińskiego w Wilnie, jeden z 80-ciu zachowanych listów Kalwina do współwyznawców w Rzeczpospolitej. (datowany Genewa, 9 paŸdziernika 1561, napisany po łacinie, na papierze o wymiarach 216x237 mm)

18 paŸdziernika 1558 - Ogłoszona zostaje ordynacja poczty królewskiej z Wilna przez Kraków do Wenecji. Zakłada jš bankier Prospero Provana.(15??-1584), potem od 1562 prowadzi Krzysztof Taxis, a od 1569 przez sto lat rodzina Montelupich. Założenie poczty wišże się z otruciem matki króla, królowej Bony we Włoszech i olbrzymimi nadużyciami finansowymi popełnionymi przez Włochów na krótko przed œmierciš królowej.

      28 listopada 1561- Układ w Wilnie: Mistrz Inflancki Gotthard Kettler oddaje Polsce i Litwie częœć Inflant leżšcš na północ od DŸwiny, otrzymujšc w zamian Kurlandię – Semigalię jako dziedziczne lenno z tytułem ksišżęcym. Jego władztwo zachowuje niemiecki ustrój stanowy, wyznanie ewangelickie i własnš monetę. Zakon Kawalerów Mieczowych sekularyzowano, a Zygmunt August zobowišzuje się bronić nowych poddanych. Układ powoduje, że w następnym roku na wschodniej granicy Litwy wybuchajš walki z Moskwš.

Mistrz Inflancki Gotthard Kettler (by Johann Adolf Rossmässler, from:Tartu University Library -  http://hdl.handle.net/10062/1827)

26  stycznia 1564 - Rozbicie armii moskiewskiej maszerujšcej w kierunku Wilna. Wojska litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła „Rudego” pokonujš wroga pod Czaœnikami nad rzekš Ulš, a następnie po poœcigu, 7 lutego 1564 rozbijajš go pod Orszš.

Bitwa pod Orszš.(Mistrz Bitwy pod Orszš, Muzeum Narodowe Warszawa).

28 maja 1565 - Umiera Mikołaj Radziwiłł "Czarny", kanclerz litewski i wojewoda wileński, wielki przeciwnik unii między Litwš a Polskš.

30 grudnia 1565 - Zygmunt II August ustanawia w Wilnie prowincję sejmowš w Wielkim Księstwie Litewskim z której posłowie mieli być delegowani do ‘Walnego Sejmu'  oraz  sšdy ziemskie w  Wielkim Księstwie Litewskim.

Ustawa Zygmunta II Augusta z 30 grudnia 1565 o posłach do Walnego Sejmu i sšdach ziemskich. Dokument na pergaminie, spisany po Rusku, 600x350 mm, pieczęć Litewska na sznurze jedwabnym o barwach białej, czerwonej i zielonej.

      20 marca 1569 - Postanowienie na zjeŸdzie w Wilnie o wysłaniu do Polski Jana Chodkiewicza  celem wznowienia rokowań o unii z Polska.

1 lipca 1569 - Zaprzysiężenie Unii Lubelskiej między Polskš a Litwš (uchwalonej 27 czerwca 1569): ” Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nieróżne i nierozdzielone ciało, a także nieróżna, ale jedna spólna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud i państwo zniosła i spoiła”. Panowie rady i posłowie ziemscy Wielkiego Księstwa Litewskiego odnawiajš unię z Koronš Polskš. Powstałe na mocy unii państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów - ma odtšd jednego, wspólnie wybieranego władcę, wspólny sejm, obronę, politykę zagranicznš i monetę.

Unia Lubelska w wizji Jana Matejki, 1869. Olej na płótnie. 298 x 512 cm. Muzeum Narodowe w Warszawie. Od 1957 w Muzeum Okręgowym w Lublinie.

     

Unia Lubelska z 1 lipca 1569. Wystawione zostały dwa jednobrzmišce akty, po jednym dla obu sejmów, ale obydwa w języku polskim. Dokument na pergaminie  o wymiarach, szerokoœć 720 mm, wysokoœć 450 + 100 mm zakładki; inwokacja wypisana kapitałš; 77 pieczęci. Archiwum Główne Akt Dawnych, zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 5627.

     

1569 - Biskup Protaszewicz sprowadza Jezuitów do Wilna.

1569 - Wilno jako miasto stołeczne, uzyskuje prawo wysyłania posłów na sejm - tzw.„able­gatów", z prawem głosu w sprawach swego miasta.

1572 - Budowa pierwszej synagogi w Wilnie.

1573 - Uchwalenie w Warszawie przez Sejm Konfederacji Warszawskiej gwarantujšcej wolnoœć wyznania w Rzeczpospolitej.

      lipiec 1578 - Z inicjatywy jezuity Piotra Skargi, kaznodziei Zygmunta III, następuje przekształcenie wileńskiego Kolegium Jezuickiego w uniwersytet. Akt erekcyjny Stefana Batorego z lipca 1578 zostaje potwierdzony ponownie 1 maja 1579, co jest obecnie uważane za datę założenia uniwersytetu w Wilnie.

Stefan Batory, Król Polski i Wielki Ksišżę Litewski.

 

Piotr Skarga, pierwszy rektor Akademii Wileńskiej (1579-1584). Portret z przed 1612, fragment.(reprodukcja: Wikipedia).

Uniwersytet Wileński ma dwa wydziały: teologiczny (bez prawa kanonicznego) i filozoficzny (logika, dialektyka, retoryka). Kanclerz Kazimierz L. Sapieha  darowuje uniwersytetowi ok. 3 tys. tomów, tzw. Bibliothecae Sapiehana. Językiem wykładowym jest łacina.

1579 - Umiera nagle w Grodnie Kasper Bekiesz (węg. Gáspár Békés), hrabia na Fogarasz, przyjaciel Batorego, starosta lanckoroński i właœciciel kamienicy Pod Baranami w Krakowie. Jako arianin, wobec sprzeciwu koœcioła katolickiego, nie mógł być pochowany na żadnym z cmentarzy. Batory nakazuje pochować przyjaciela na górze pod Wilnem, zwanej odtšd Bekieszowš (1580). Znane powiedzenie Bekiesza to: "O niebo nie stoję, piekła się nie boję." Batory poleca też wznieœć oœmiokštny, murowany pomnik na wzgórzu.

      Trojak Litewski bity w Wilnie za czasów Stefana Batorego, 1581. ( zdjęcie: Antykwariat Numizmatyczny, Pawel Niemczyk, Warszawa, ul. Żelazna 67/22)
        1591 - Tumult religijny Wilnie. Katolicy atakujš innowierców na ulicach miasta.
      1591 - Jerzy Radziwiłł, Biskup Krakowski a wczeœniej 1581-1583 biskup Wilna, kardynał, doradca Zygmunta III Wazy, odbywa pieszo pielgrzymkę do Santiago Compostela w Hiszpanii.

Kardynał Jerzy Radziwiłł (1556-1600).

       

4 marca 1604 - Uroczystoœci kanonizacyjne œwiętego królewicza Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wileńskiej. Biskup Benedykt Woyno poœwięca kamień węgielny pod pierwszy koœciół ku czci œw. Kazimierza przy kolegium jezuitów. Pochód ulicami Wilna, który potem odbywa sie co roku 4 marca. Trasa wiodła od katedry do koœcioła œw. Stefana, gdzie znajdowała się choršgiew ofiarowana z okazji kanonizacji przez papieża Klemensa VIII. Na poczštku XX wieku, marcowe procesje zanikły.

     

7 maja 1609 - Monaster Œwiętej Trójcy, który potem zwykło się nazywać "bazyliańskimi murami" zostaje zabrany prawosławnym i przekazany unitom.

11 sierpnia 1609 - Król Zygmunt III Waza przekazuje unitom wszystkie wileńskie cerkwie oprócz jednej - Œwiętego Ducha, jako że ta znajduje się na prywatnej ziemi prawosławnej rodziny Wołłowiczów.

Król Zygmunt III Waza (miniatura, mal. Marcin Kober)

        7 maja 1610 - Król Zygmunt III Waza z obozu pod Smoleńskiem, wydaje dekret, w którym zakazuje czytać i rozpowszechniać "różne pisma po rusku w drukarni ruskiej wileńskiej wydrukowane, które ostatnie sš pasquilluse i bunty przeciw zwierzchnoœci duchowej i œwieckiej". Król każe wszystko co wydrukowane spalić, drukarnię bractwu zabrać, a drukarzy i "korektora Leoncjusza Karpowicza jeżeli on nie szlachcic" zatrzymać w ratuszu, albo w jakimkolwiek innym więzieniu. Karpowicz siedzi potem dwa lata w więzieniu. Autor rzeczonych tekstów jako szlachcic nie podlega odpowiedzialnoœci.
        1 sierpnia 1610 (wg niektórych Ÿródeł 1 lipca) - Wielki pożar Wilna. Ogarnia on pół miasta, ginie w nim dużo ludzi i płonie ok.4700 budynków. Plonie m.in. zamek, katedra, siedem koœciołów, trzy zbory. W pożarze o mało nie ginie królowa Konstancja z maleńkim Janem Kazimierzem. Jan Eysymont pisze poemat o tragedii pożaru. Wojewoda wileński Lew Sapieha rozumnie prowadzi akcję pomocy ludnoœci po pożarze. (wg Jerzy Remer, Wilno).

30 czerwca 1611 - Ponowny pożar miasta. Miasto płonie przez szeœć godzin. Alessandro Cilli, sekretarz Zygmunta III,  œwiadek pożaru tak opisuje miasto: Wilno pierwszem jest miastem, w Wielkiem Księstwie Litewskiem. Leży ono w dolinie, przy znacznej doœć rzece, zwanej Wilna; otaczajš je mniejsze i większe wzgórki. Jest to miasto wielkie i ludne, ozdobione pięknemi koœciołami, pałacami i innemi gmachami; lecz na nieszczęœcie wszystko szpeci i zaraża stek rozmaitego heretyctwa. Odszczepieństwo to publicznie obrzšdki swoje odprawia. Kacerze ci, prawie wszyscy cudzoziemcy, bardzo sš królowi i krajowi polskiemu nieprzychylni, szczególnie najliczniejsi z nich Rutenowie, trzymajšcy się wyznania moskiewskiego. Ci, co wyznajš luterskš, lub kalwińskš wiarę, sš Niemcy, Francuzi, Flamandczykowie, Anglicy, Szkoci, i t. d. (...) Czyli to z podłożenia, czyli z dopuszczenia bożego za grzechy nasze, dało się słyszeć okropne bicie w dzwony i głosy: ogień! ogień ! Zajšł się pożar u kowala jednego, w miejscu, gdzie były same domy drewniane i browary z szychtami drew suchych do warzenia piwa i wódki. W mgnieniu oka ogarnšł to wszystko płomień, powstał wiatr, kłęby dymu i iskry na pół mili roznoszšc; taki był przestrach i pomieszanie wszystkich, iż miasto ratowania, każdy stał jak osłupiały, patrzšc na dom, bogactwa, i sprzęty swoje pożerane przez ogień! (wg: Janusz Stankiewicz, Wedrowki Historyczne  po Polsce)

       

24 lipca 1611 - Król Zygmunt III Waza po zdobyciu Smoleńska przez wojska polskie 13 czerwca 1611), wjeżdża triumfalnie do Wilna, a następnie do Warszawy (16 wrzeœnia 1611), gdzie podczas sejmu zaprezentowano obalonego cara Wasyla Szujskiego z braćmi, przywiezionych jako jeńców przez Stanisława Żółkiewskiego. 

      W walkach z Moskwš odznaczajš się lisowczycy - oddziały lekkiej jazdy walczšce bez taborów, które miały prawo do łupów wojennych (okreœlani też jako choršgiew elearska).

Rembrandt Harmenszoon van Rijn : Lisowczyk (De Poolse ruiter), 1655. W rzeczywistoœci jest to  najprawdopodobniej portret Marcjana Aleksander Ogińskiego (1632-1690) malowany w czasie jego studiów w Holandii, na krótko przed powrotem do kraju i wstšpieniem do wojska w zwišzku z potopem szwedzkim w kraju. Ogiński dosłużył stopnia pułkownika, sprowadził dominikanów do Trok koło Wilna i był potem Kanclerzem Wielkim Litewskim. (Teraz we Frick Collection, New York, zob. też B. P. J. Broos, tłum z holenderskiego Gary Schwartz,  Rembrandt's Portrait of a Pole and His Horse; Simiolus: Netherlands Quarterly for the History of Art, Vol. 7, No. 4 (1974), pp. 192-218)

      Grosz koronny bity w Wilnie w 1624r. za Zygmunta III Wazy. Zarzšdcš i probierzem mennicy wileńskiej był w latach 1618-1638 Hanusz Trylner, który umieszczał na monetach herb Podskarbiego Wielkiego Litewskiego oraz swój znak H-T.

1609 - 1618 - Przeœladowania Tatarów (tzw. Lipków) na WileńszczyŸnie na tle religijnym. Spalenie meczetu w Trokach (1609). Oskarżenie o czary i spalenie na stosie kilku kobiet tatarskich. Publikacja pamfletu P. Czyżewskiego Alfurkan tatarski prawdziwy (1616) szkalujšcego Tatarów. Wielu Tatarów wyjeżdża do Turcji oraz na Krym. Od tej pory Tatarzy oscylujš pomiędzy państwem Ottomańskim i Polskš i walczš po obu stronach w zbrojnych konfliktach. W latach 1671-1672 dochodzi wręcz do przejœcia całych choršgwi tatarskich na stronę nieprzyjaciela z powodu niezapłaconego żołdu. W innych konfliktach m.in. pod Wiedniem, Tatarzy dzielnie walczš po stronie Rzeczpospolitej dajšc niejednokrotnie przykład bohaterstwa.

Bunt Lipków, podbarwiana rycina z XVII wieku.

      1621 - Gustaw Adolf II zwany tez Wielkim, najeżdża z wojskiem szwedzkim najpierw Litwę, a potem Polskę.

●  Gustaw Adolf II ponawia swoje ataki w 1626 i 1627, kiedy to zostaje ranny w bitwie pod Tczewem. Kula wystrzelona przez polskiego żołnierza tkwi w jego szyi aż do końca życia - ginie w bitwie pod Lützen, w 1632.

Gustaw II w stroju polskim.

      Kasztelan i Wojewoda Wileński (od 1633), Wielki Hetman Litewski, Ksišże Krzysztof Radziwiłł II (1585-1640. robi ze swojej posiadłoœci w Kiejdanach centrum protestantyzmu promieniujšce na Wileńszczyznę i dalej na Polskę.

1630 - 1633 - Budowa  w stylu barokowo-renesansowym Wielkiej Synagogi w Wilnie przy ulicy Żydowskiej, na miejscu dawnej murowanej synagogi.

1633 - Żydzi wileńscy uzyskujš przywilej uprawiania handlu, destylacji alkoholu i rzemiosła (nie zastrzeżonego dla cechów), ale ograniczajšcy rejony miasta, w których mogš mieszkać. (za Zwoje, Andrzej Kobos, Jerozolima Północy)

lipiec 1636 - Ks. Andrzej Bobola przybywa do Wilna, by jako profes wzišć udział w kongregacji prowincji litewskiej.

       

14 sierpnia 1636 - Zwłoki Kazimierza Jagiellończyka zostajš uroczyœcie przeniesione z zamku w Miednikach pod Wilnem do miasta.

     

paŸdziernik 1639 - Tumult religijny w Wilnie. W odwecie za domniemany atak innowierców na klasztor katolicki, tłum napada na zbór ewangelicki, który od zniszczenia ratuje wojsko.

3 lipca 1642 - Ks. Andrzej Bobola bierze w obradach kongregacji profesów w Wilnie. Po kongregacji pozostaje w domu profesów i do końca 1642 roku pracuje jako doradca przełożonego - Marcina Hinczy, prowadzi wykłady z Pisma Œwiętego.

1652 - Stanisław Antoni Szczuka póŸniejszy polityk, doradca Jana III Sobieskiego i Augusta II, Marszałek Sejmu, rodzi się w Wilnie (†1710).

        czerwiec 1655 - Car Rosji Aleksy Michajłowicz z olbrzymiš armiš najeżdża na ziemie litewskie i po klęsce Janusza Radziwiłła pod Oszmianš (lipiec 1655) i bitwie z Radziwiłłem w obronie miasta (7 sierpnia  1655), zajmuje 8 sierpnia 1655 Wilno.
      Jako pierwsi wkraczajš do miasta Kozacy szwagra Chmielnickiego Iwana Złotareńki, którzy przez trzy dni mordujš mieszkańców Wilna, w tej liczbie dwa tysišce Żydów, a następnie podpalajš miasto. Pożar trwa 17 dni. 10 sierpnia 1655  - Car wjeżdża ceremonialnie karocš cišgnionš przez 12 koni do miasta. Rozpoczyna się trwajšce przez cały czas szeœcioletniej okupacji Wilna rabowanie miasta ze wszystkiego co przedstawia jakškolwiek wartoœć. Spalone zostajš prawie wszystkie koœcioły, niezależnie od wyznania, pozostaje ich tylko cztery. W sumie ginie w tym czasie 25 tys. mieszkańców Wilna. Wilno wyludnia się i na dziesištki lat traci swojš œwietnoœć. Podczaszy nowogródzki i pamiętnikarz Jan Cedrowski (1617 1682) notuje: Głód straszny tak nastšpił, że trwał aż do żniw 1657 r. tak że kotki wszystkie, psy zdechliny ludzie jadali, a na dodatek rżnęli ludzi i ciała ludzkie jedli i umarłym trupom ludzkim wyleżeć się w grobie nie dali. (za:Przemysław Włodek - Wilno ... historia)

Car Rosji Aleksy I Michajłowicz Romanow (1629-1676).

      ●  Równoczeœnie latem 1655 najeżdżajš Polskę Szwedzi. Wódz szwedzki Magnus Gabriel de la Gardie (1622-1686) wkracza z wojskami do Litwy. Cofajšcy się przed Moskwš hetman Radziwiłł wchodzi z nim w pertraktacje i 18 sierpnia 1655 zawiera układ w Kiejdanach. Oddaje on Litwę Szwedom, w zamian za gwarancje nietykalnoœci swobód szlacheckich i przywilejów koœcioła katolickiego. Dwa miesišce póŸniej Radziwiłł uznaje Karola X Gustawa za władcę Litwy.

Częœć szlachty litewskiej przewodzona przez Stanisława Ordę, oddaje siebie i Litwę pod panowanie cara Aleksego I, który 13 wrzeœnia 1655 ogłasza się Wielkim Księciem Litwy, Białej Rusi i Podola.

      23 sierpnia 1655 - Częœć wojska litewskiego wypowiada posłuszeństwo hetmanowi i wspólnie z choršgwiami hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego,  zawišzuje w Wierzbołowie konfederację przeciwko Radziwiłłowi i Szwedom. Obozowi temu przewodzš wojewoda Witebski Paweł Sapieha, hetman Wincenty Gosiewski oraz Krzysztof i Michał Pacowie.

3 listopada 1656 - W Niemieży koło Wilna Rzeczpospolita zawiera rozejm z Rosjš – układ zakłada wspólnš walkę ze Szwecjš.

1659 - 1661 - Wojna przeciwko Szwedom pod wodzš Stefana Czarnieckiego i wyparcie Szwedów z Litwy na przełomie 1659 i 1660,  zakończona pokojem w Oliwie. Wojska polsko-litewskie, dowodzone przez Czarnieckiego, zadajš Moskwie klęski pod Połonkš (1660) i Kuliszkami (1661).

Choršgiew Rzeczpospolitej Obojga Narodów z XVII wieku.

      11 sierpnia 1660 -  Wojska polsko-litewskie pod dowództwem Michała Kazimierza Paca oswabadzajš Wilno. Tylko załoga nieprzyjaciela na zamku, dowodzona przez Daniłę Myszackiego broni się jeszcze przez siedemnaœcie miesięcy. Zamek Dolny zostaje spalony w czasie tych walk. Wilno powraca do Rzeczpospolitej.

Michał Kazimierz Pac

11 wrzeœnia 1661 - Powstanie Zwišzku Braterskiego utworzonego przez wojsko litewskie z powodu zaległoœci w wypłacaniu żołdu. Autorytet zwišzku upada po zamordowaniu przez konfederatów hetmana Wincentego Gosiewskiego i marszałka konfederacji Kazimierza Żeromskiego (29 listopada 1662). Zabójców stracono i Zwišzek kończy działalnoœć (sierpień 1663).

        paŸdziernik – grudzień 1661 - Działania wojenne na Litwie. Przeciwko wojskom rosyjskim wyrusza armia dowodzona przez Jana Kazimierza i Stefana Czarnieckiego pokonujšc Rosjan pod Kuszlikami koło Połocka -   4 listopada 1661. Po odejœciu konfederatów litewskich zaniechano dalszego poœcigu.

3 grudnia 1661 (wg niektórych Ÿródeł  - 2 grudnia) - Zdobycie Zamku Górnego w Wilnie przez wojska Rzeczpospolitej.

1668 - Krzysztof i Michał Kazimierz Pacowie fundujš koœciół œw. Piotra i Pawła w Wilnie, jeden z najwspanialszych koœciołów barokowych w Rzeczpospolitej. Wnętrze przyozdobiono 2 tysišcami rzeŸb stiukowych autorstwa Włocha Piotra Pertiego. Budowa trwa do 1676.

     

12 kwietnia 1671 - Poœwięcenie kaplicy Ostrobramskiej przez biskupa wileńskiego Aleksandra Sapiehę i wprowadzenie do niej obrazu Matki Bożej Ostrobramskiej - prawdopodobnie namalowanego w Wilnie w latach 1620-1630 według pierwowzoru (z 1580 roku) malarza niderlandzkiego Martina de Vosa. Obraz malowany jest na deskach dębowych pokrytych cienkim gruntem kredowym. Według legendy Maria na obrazie ma rysy Barbary Radziwiłłówny.

1673 - Postanowienie sejmu, że co trzeci sejm będzie się odbywał w Grodnie, na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego.

1688 - Król Jan III Sobieski odwiedza Wilno.

Poczštek 1700 - Wojna domowa na Litwie pomiędzy Sapiehami a szlachtš, która w obronie swojej „złotej wolnoœci”  rozbija wojska Sapiehów od Olkienikami 18 listopada 1700, Sapiehowie uciekajš do Polski.

 Pałac Sapiehów w Wilnie, stan z 1830 (przed przebudowš).

24 listopada 1700 - Postanowienie wileńskie: nieudana próba wprowadzenia na Litwie absolutyzmu.

1701 - W poœcigu za wojskami Sasów, Szwedzi wkraczajš na teren Litwy i Polski, ich pełen rabunków i gwałtów przemarsz wywołuje w Rzeczpospolitej zbrojny opór (tzw. Wojna Północna).

1706 -  Wielki Pożar Wilna  Wienksza czeńœć Wilna miasta wygorzała: ratusz, Swienty Kazimierz, i co w sklepach było zamurowano, wszystko to potlało y pogineło. Człeka z piendziesiont zgineło y zgorzało żywcem; ta strona, młyny y za Spasko bramo. ( Dzieie pisane przez Gabriela Kuriłowicza Awierke, burmistrza wice-lantwóyta Witebskiego, przepisane tu przez syna jego, Stefana Hawriłowicza Awierke, w roku pańskim 1768, miesionca Iula dnia 13 według kalendarza ruskiego).

5 kwietnia 1702 - Szwedzi zajmujš Wilno. Nieudana próba odbicia Wilna z ršk Szwedów przez wojska polskie w kilka dni potem.

     

1710 - Epidemia w Wilnie zabija wielu mieszkańców.

1715 - Dšżenia Augusta II Mocnego Sasa do monarchii absolutnej wywołujš wojnę domowš, która rozprzestrzenia się na Litwę.

1715 - Pożar miasta. Płonie m.in. drewniana kaplica na Ostrej Bramie.

1 luty 1717 - Interwencja wojsk rosyjskich Piotra I doprowadza do ugody konfederatami tarnogrodzkimi i wileńskimi  z królem na sejmie tzw. „niemym”. Rzeczpospolitej zostajš narzucone zasady ustrojowe przez cara Rosji Piotra I oraz ograniczenie liczebnoœci jej wojska.

     

1719 - Piotr I wycofuje wojska rosyjskie z Polski.

1720 - Zaraza w Wilnie.

1732 Tajny układ w Wiedniu, tzw. Układ Loewenwolda (od nazwiska posła Rosji w Warszawie), zawarty pomiędzy Austriš i Rosjš, (póŸniej dołšczajš też Prusy), o sukcesji tronu w Rzeczpospolitej i jej ustroju; skierowany przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu i jego zwolennikom. Rozmieszczenie wojsk na granicach Rzeczypospolitej pod pozorem obrony wolnoœci i prawa do swobodnego wyboru władcy, oraz rzekomo w celu uniemożliwienia ingerencji obcemu mocarstwu - Francji (która popierała Leszczyńskiego).

      1733 - Antoni Tyzenhauz (też Tyzenhaus, † 27 marca 1785), póniejszy podskarbi nadworny litewski i starosta grodzieński od 1765, przyjaciel Stanisława Augusta Poniatowskiego, rodzi się w Wilnie.

1 grudnia 1735 - August III potwierdza wszystkie przywileje udzielone dla miasta Wilna i jego mieszkańców przez poprzednich monarchów.

       

1737- Pożar Wilna i spalenie wzniesionego przez Władysława Jagiełłę koœcioła œw. Jana ; jego odbudowa od 1740 r. wzbogaca œwištynię o nowš, barokowš fasadę, sklepienia i ołtarz główny projektu Jana Krzysztofa Glaubitza. Pożar niszczy też koœciół Bonifratrów pw. œw. Krzyża. Z pożaru pozostajš tylko wypalone mury i ocalały cudowny obraz Matki Bożej oraz starodawny krzyż.

1737 - W Wilnie ukazuje się pierwszy polski kalendarz kieszonkowy , wydany przez jezuitę Jana Poszakowskiego, który był reformatorem tego rodzaju wydawnictw. Zrywa on z dniami feralnymi, atakuje przesšdy i celowoœć przepowiedni. Zamieszcza natomiast  "rewolucje roczne, lunacje, zaćmienia słońca i księżyca, koncylja powszechne, herezje, zakony, serie królów polskich, dzień narodzenia panów i inne rzeczy ciekawie do politycznych rozmów służšce." Dwa lata póŸniej wydaje on "Kalendarz historyczny i polityczny"  gdzie podaje fakty i daty z historii powszechnej. Odtšd w polskich kalendarzach zaczęto zamieszczać wiadomoœci historyczne, geograficzne oraz relacje z podróży. (za M.Zujewicz, Historia kalendarza cz. 1)

1748 - Wielki pożar Wilna.

     

1749 - Rzekome spalenie żywcem na stosie w Wilnie niedaleko zamku, Walentego hr. Potockiego, prozelity, który studiujšc w Amsterdamie nawrócił się na judaizm i mimo tortur nie powrócił do chrzeœcijaństwa. Wspomina o nim Kraszewski mówišc, że przyjšł on nazwisko Abrahama Abrahamowicza. Historia ta przewija się w literaturze pięknej (powtórzył jš m.in. Czesław Miłosz), ale nie znajduje ona oparcia w dokumentach z epoki.(Wg. Zwoje: Jacek Moskwa, Legenda Sprawiedliwie Nawroconego)

Drzewo, które wg legendy stało na grobie Prozelity na Cmentarzu Żydowskim na Pióromoncie w Wilnie. Zostało ono œcięte w pierwszej połowie XX wieku.

1753 Otwarcie obserwatorium astronomicznego i utworzenie Wydziału Fizyki i Astronomii na uniwersytecie w Wilnie.

3 maja 1756 - Trybunał Wileński zostaje opanowany przez "familię", stronnictwo polityczne rodziny Czartoryskich.

1757 - Wkroczenie wojsk rosyjskich na Litwę.

19 kwietnia 1760 - 19 sierpnia 1763 - Pierwszy dziennik wileński - wydawany po polsku Kurier Litewski.

1763 - Próba zamachu stanu przez Czartoryskich na Litwie.

1766 - Przebudowa mostu na Wili i pomalowanie go na zielono. Odtšd most w tym miejscu nosi nazwę Zielony Most.

1769 - Burmistrz Wilna Bazyli Miller zakłada cmentarz na Rossie w miejscu, gdzie już był wczeœniej niewielki cmentarz.

      1772 - Uroczyste potępienie chasydyzmu jako wypaczenia judaizmu przez Gaona z Wilna.

 

Gaon z Wilna (Œwięty Geniusz z Wilna).

      1773 - Po likwidacji  Zakonu Jezuitów, uniwersytet w Wilnie zostaje przejęty przez Komisję Edukacji Narodowej i zreformowany na uczelnię œwieckš, pod łacińskš nazwš ""Academia et Universitas Vilnensis" - z której usunięto słowa "Societatis Jesu".

 

Projekt edukacji narodowej po zniesieniu Jezuitów Komisjii Edukacji Narodowej.

     

1773 - Pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej, która traci m.in. dużš częœć Litwy na rzecz Rosji. Poseł z Nowogródka, Tadeusz Reytan protestuje w Sejmie przeciwko zatwierdzeniu rozbioru. Wykonuje w tym instrukcje sejmiku w swoim rodzinnym mieœcie, która mówiła: "... bronić całoœci Polski z narażeniem życia i mienia". Nie daje się on zastraszyć ani przekupić. Najpierw ukrywa laskę marszałkowskš, następnie usiłuje uniemożliwić wejœcie posłom do sali obrad.

Tadeusz Reytan (rycina z XIX wieku, rys. Leonard ChodŸko)

8 wrzeœnia 1780 - Tadeusz Reytan popełnia samobójstwo w majštku rodzinnym w Hruszówce na Litwie.

        1781 -  Gaon z Wilna ponawia uroczystš klštwę na chasydów. W Brodach i Krakowie publicznie spalono zbiory kazań chasydzkich i inne pisma.
     

1782 - Założenie przy uniwersytecie w Wilnie Ogrodu Botanicznego. Zakładajš go profesorowie uniwersytetu - Niemiec  G.Forster i Francuz J.E.Gilbert. Do rozwoju ogrodu przyczynia się jego dyrektor, znany botanik i florysta ksišdz prof. Stanisław Bonifacy Jundziłł (1761 -1847).

Ogród Botaniczny w Wilnie, karta pocztowa z końca XIX wieku.

1785 - Wojciech Bogusławski otwiera stały teatr w Wilnie (działa do 1789)
1788 -  Komisja Edukacji Narodowej reformuje oba uniwersytety w Polsce i nadaje Akademii Wileńskiej prawo nadzorowania szkol niższych na Litwie. W okresie od reformy Komisji Edukacji Narodowej do rozbiorów Rzeczpospolitej, uczelnia przeżywa ponowny rozkwit.

      Adam Kazimierz Czartoryski, 1791. Mal.Józef Peszka (1767-1831), olej na płótnie. 154 x 109,5, Muzeum Narodowe, Warszawa

1791 - Ukazuje się Opisanie roœlin w prowincji W. X. Litewskiego naturalnie rosnšcych według układu Linneusza napisany przez księdza Stanisława Bonifacego Jundziłła, pierwszy systematyczny opis flory Litwy.

 

     

3 maja 1791 - Uchwalenie Konstytucji przez Sejm w Warszawie, która znosi odrębnoœć Polski i Litwy. Powstaje jedno państwo: Rzeczpospolita Polska. Stworzenie wspólnych organów władzy centralnej w tym m. in. Komisji Wielkich Obojga Narodów.

20 paŸdziernika 1791 - Sejm Czteroletni uchwala przepisy wykonawcze do konstytucji 3 maja pod nazwš Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.

Rękopis Konstytucji 3-maja.

14 czerwca 1793 - Wojska carskie wchodzš do Wilna

19 czerwca 1793 - Obywatele litewscy w odezwie ogłoszonej w Grodnie, apelujš do  ´Boga mœciciela niesprawiedliwoœci, narodów œwiata, mocarstw...´  o pomoc wobec przemocy Rosji carskiej.  (wg Jerzy Remer, Wilno).

     

24 marca 1794 - Wybuch Powstania Koœciuszkowskiego. W Wilnie powstanie wybucha w noc Wielkanocna  z 22 na 23 kwietnia 1794 - dochodzi wtedy w Wilnie do walk, w trakcie których Rosjanie zostajš wyparci z miasta. W czasie walk ginie 3 Polaków i 20 Rosjan. Jeńców rosyjskich zgromadzono w koœciele œw. Kazimierza w Wilnie. Powstańcami dowodzi pułkownik Jakub Jasiński, polski jakobin. Ogłoszony zostaje Akt Powstania Narodu Litewskiego.

Jakub Jasiński jako kadet.

       

Ustanowiony w 1792 roku order Virtuti Militari.

 

24 kwietnia 1794 - W Wilnie powstaje Rada Najwyższa Rzšdowa Litewska.

 

     

25 kwietnia 1794 - W Wilnie zostaje powieszony publicznie po osadzeniu za zdradę, Wielki Hetman Litewski Szymon Kossakowski.

Wieszanie zdrajców w Warszawie na Starym Mieœcie. Zamiast zdrajców, których nie pojmano, wieszano ich portret. (Mal. Jan Piotr Norblin)

maj - sierpień 1794 -  Ukazuje się  "Gazeta Narodowa Wileńska" ks. Filipa Nereusza Golańskiego, profesora literatury łacińskiej i polskiej w Szkole Głównej Litewskiej.

3 maja 1794 - Rada Najwyższa Rzšdowa Litewska mianuje gen. Jakuba Jasińskiego naczelnym komendantem wojska litewskiego.

      25 czerwca 1794 - Przegrana bitwa wojsk litewskich z Rosjanami pod Sołami.

 

  Przemarsz wojsk koœciuszkowskich. Rys. Aleksander Orłowski.

     

19 - 20 lipca 1794 - Rosjanie dowodzeni przez generała Dejowa atakujš Wilno. Miasta broni 350 żołnierzy regularnych i ok. 1000 mieszczan uzbrojonych w kosy i piki. Częœć mieszkańców w panice ucieka za Wilię. Zażarte walki trwajš o Ostrš Bramę. Wieœci o nadcišganiu polskiej odsieczy, skłaniajš Rosjan do wycofania się. Obronę miasta opisuje Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu": "Która stojšc na œwiętej Ostrej Bramy szczycie | Widziała, jak Dejow moskiewski jenerał, | Wchodzšc z pułkiem kozaków już bramę otwierał jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki, | Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki".

Ponowne oblężenie Wilna następuje 11 sierpnia 1794, kiedy to miasto niemal od razu kapituluje (12 sierpnia 1794) . a gen. Stanisław Mokronowski (1761 - 1821) wycofuje się z wojskami litewskimi w kierunku Królestwa.

        1795 - Po trzecim rozbiorze Polski Wilno zostaje wcielone do Rosji. Stanisław August po abdykacji jedzie do Petersburga ze swoim dworem przez Wilno, gdzie spotyka się z księżnš Repninowš. Rzšdy Rosji carskiej na WileńszczyŸnie (do 1812). Wilno  jest stolicš Guberni Wileńskiej, której terytorium zostaje dodane do rejonów w których mogš się osiedlać Żydzi (Черта оседлости). Miasto ma ok. 35 tys. mieszkańców, w tym 22 tys. katolików i 11 tys. Żydów.

Uniwersytet w Wilnie traci decyzjš władz carskich status szkoły wyższej, stajšc się "Powszechnš Szkołš Wileńskš".

1795 - Antoni Bogusławski zakłada polski teatr publkiczny w Wilnie, który istnieje nieprzerwanie do 1864 roku. Powstaje też szkoła malarstwa (F. Smuglewicza i J. Rustema)

1796 - Zaczyna się ukazywać  "Kurier Litewski", powołany do życia w Grodnie przez Tadeusza Włodka.

      1797 - Zburzenie Zamku Dolnego w Wilnie.

 

 

Zamek Dolny w Wilnie w 1793. Rys.Napoleon Orda na podstawie rysunku z natury architekta Rossa.

 

9 paŸdziernik 1797 - Umiera Vilna Gaon (Œwięty Geniusz z Wilna). Urodzony w 1720 roku w Wilnie jako Elijah (Eliyahu) ben Shlomo Zalman, znany też jako Elijah ben Solomon albo niepoprawnie Eliyahu Kramer; jeden z najważniejszych myœlicieli żydowskich od czasów œredniowiecza, Wielki Rabin i Kabalista, przeciwnik ruchu chasydów, asceta. Ekskomunikował chasydów i wysyłał uczniów do wszystkich społecznoœci żydowskich w Polsce z listami przeciwko chasydom. Wg tradycji, Gaon zaczšł podróż do Izraela, ale przerwał jš w Niemczech i powrócił do Wilna. Jego syn Abraham ben Elijah z Wilna (*1750-zmarł 14 grudnia 1808) też jest wybitnš postaciš żydowskiej historii.
1799-1805 - Zburzenie murów miejskich, baszt i bram miasta za wyjštkiem Bramy Miednickiej, zwanej też Ostrš.

Ostra Brama w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie.

1801 - Ukończenie przebudowy katedry œw. Stanisława w Wilnie w stylu klasycystycznym.

     

6 maja 1801 - Powiększenie cmentarza parafialnego koœcioła Wniebowstšpienia Pańskiego (Misjonarzy). Magistrat miasta Wilna wyznacza na ten cel powierzchnię 3,51 ha przy drodze z Popławów do Rybiszek, na przedmieœciu zwanym Rossa.

Cmentarz na Rossie na poczštku XIX wieku: widok od Popław nad rzekš Wilejkš. Rysunek z: E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie

1802 - Zaczyna ukazywać się pierwszy nie wydawany po polsku dziennik w Wilnie, francuski Messager de Vilna.

16 kwietnia 1803 - Uniwersytet w Wilnie odzyskuje swój status wyższej uczelni i za zgodš cara Aleksandra I funkcjonuje pod nazwš Imperialnego Uniwersytetu Wileńskiego. Do Powstania Listopadowego, uczelnia przeżywa okres œwietnoœci. Do uczonych zwišzanych z Uniwersytetem należš: (Jan Œniadecki, Jędrzej Œniadecki, Joachim Lelewel, Michał Oczapowski, Simonas Daukantas i Joseph Frank - syn Johanna). W okresie tym na uczelni tej studiujš Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki.

Ulica w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

        1802 - W Wilnie ukazuje się jedna z pierwszych w Polsce biografii Napoleona: Życie, czyny i wyniesienie Bonaparty.

1804 -  August Bécu (1771-1824), potomek francuskich hugenotów od dawna osiadłych w Polsce, lekarz i potem profesor uniwersytetu w Wilnie,  publikuje broszurę O wakcynie, traktujšcej o odkrytej przez Edwarda Jennera szczepionce przeciw ospie. Bécu jako pierwszy  wprowadza na Litwie szczepienia ochronne.

1804 - Do Wilna przybywajš z Wiednia Jan Piotr i Józef Frankowie, uczeni  i praktycy w dziedzinie medycyny. Józef Frank prowadzi pierwsze badania nad tzw. kołtunem oraz ważne badania nad krupem.

     

1805 - Założenie Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie, zatwierdzonego ukazem carskim w 1806 (jako Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego). Wœród członków zagranicznych Towarzystwa sš E. Jenner (Londyn) – wynalazca szczepionki ochronnej przeciw ospie, G. Blane, lekarz króla Anglii, F. Pinel profesor z Paryża, L. Boer profesor sztuki położniczej Uniwersytetu Wiedeńskiego. (Towarzystwo istnieje do 1915 r.)

Koœciół Misjonarzy w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

       

1805 - Z inicjatywy Józefa Zawadzkiego powstaje w Wilnie nowa księgarnia oraz drukarnia. Wkrótce potem Józef Zawadzki zostaje typografem i księgarzem Uniwersytetu Wileńskiego. Rozpoczyna to całš dynastię wydawców wileńskich.

1806 - Założenie Clinicum Ambulatorium, darmowego punktu pomocy lekarskiej dla ludnoœci Wilna.

     

7 wrzeœnia 1807 - Umiera w Wilnie malarz Franciszek Smuglewicz (*1745, wg. Ÿródeł litewskich - Pranciškus Smuglevičius), autor portretów scen historycznych i pejzaży, m.in. serii widoków historycznych budowli w mieœcie. Urodzony w Warszawie, wykształcony w Warszawie i Rzymie, mieszkał w Wilnie od 1785 roku, przyjechał do miasta  na zaproszenie biskupa Ignacego Massalskiego.

Franciszek Smuglewicz 1791, mal.Józef Peszka (1767-1831)

      1807 - Ukazuje się Zoologia księdza Stanisława Bonifacego Jundziłła
       

1808 - Otwarcie Instytutu Wakcynacji w Wilnie.

1808 - Zgoda cara na otwarcie Teatru Anatomii, publicznych post mortem w ruinach cerkwi Spasskiej (otwarty 1815).

1809 - Założenie Wileńskiego Oddziału Towarzystwa Krzewienia Rosyjskiej Oœwiaty Historycznej (istnieje z krótkimi przerwami aż do 1915).

     

1811 - Juliusz Słowacki (1809-1849) jako trzyletni chłopiec przyjeżdża z rodzicami do Wilna. Będzie tu mieszkał sumie 15 lat (1811-14 i 1817-28); potem jeden z największych poetów polskich, niedoceniany i zwalczany przez starszego o prawie jedenaœcie lat Adama Mickiewicza, ulubiony poeta Piłsudskiego, o którym powiedział on że królom był równy. 

 

Juliusz Słowacki (wg póŸniejszego rysunku Władysława Barwickiego opartego o ryciny z epoki (1865 - 1933))

 

Juliusz Słowacki, rękopis wiersza "Hymn. O zachodzie słońca na morzu". 1836.

      24 czerwca 1812 - Wojska napoleońskie przekraczajš Niemen. Car Aleksander I dowiaduje się o tym wieczorem tego dnia, w czasie balu w Pałacu Zakręt w Wilnie.

 

Napoleon przekracza Niemen. Rycina francuska z połowy XIX wieku.

 

 

 

     

27-28 czerwca 1812 - Walki o Wilno. Miasto jest bronione przez 125 tys. armię rosyjskš pod bezpoœrednim dowództwem cara Aleksandra. Wobec przewagi Napoleona, Rosjanie wycofujš się do obronnego obozu Drissa nad Dwinš a potem dalej w głšb Rosji. 28 czerwca 1812 - Zajęcie Wilna przez przeszło 200 tysišcznš armię Napoleona, w tym oddziały polskie. Jako pierwszy wkracza do miasta 8 Pułk Ułanów Księstwa Warszawskiego na czele z Dominikiem Radziwiłłem.

29 czerwca 1812 - W  Wilnie odnowiono unię Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koronš.

Medal autorstwa Bertranda Andrieu (1761-1822) upamiętniajšcy zdobycie Wilna przez Napoleona. Napoleon (po prawej) wręcza miecz Polskiemu żołnierzowi oraz tarczę Litwinowi. Podpisany po prawej ANDRIEU B., po lewej DENON D.

      Rzšdy Cesarstwa Napoleona na WileńszczyŸnie:  Pomimo grabieży i ciężaru dla mieszkańców jaki stanowiło utrzymanie armii napoleońskiej, jest to też okres krótkotrwałej wolnoœci (lipiec - grudzień 1812). W Wilnie powstaje podległy Francuzom złożony z Polaków tymczasowy rzšd (Komisja Rzšdzšca Tymczasowa - powołana dekretem Napoleona w Wilnie, 1 lipca 1812).

5 lipca 1812 - Rozkaz Napoleona o sformowaniu trzech litewskich pułków ułanów Gwardii Cesarskiej i pięciu pułków piechoty. Liczbę wojska litewskiego okreœlono na 14 tysięcy żołnierzy.

Napoleon i ksišżę Józef Poniatowski. (mal. January Suchodolski (1797 1875), olej)

       

Tymczasowa Komisja w odezwie z 6 lipca 1812 roku pisze: " Słuchajcie wreszcie współbraci, słuchajcie głosu i języka Polaków, a uwielbiajšc najwyższe nad sobš wyroki, uwielbiajcie [za]razem drugš tę widzialnš opatrznoœć, której w Napoleonie Wielkim, Bohatyrze wieku doznajecie - Samo Jego do nas zbliżenie, na kształt podnoszšcego się nad œciętemi lodem bryłami Słońca, stopniało i zniszczyło wszystkie zawady, a dobroczynnymi najsłodszych nadziei powiewem serca nasze do najczulszej wdzięcznoœci dobroczyńcy swemu zagrzało."

      sierpień 1812  -  Napoleon, będšc już w Smoleńsku, wydaje kolejny dekret, według którego 500 rekrutów z Litwy ma uzupełnić 129 Francuski Pułk Piechoty Liniowej i 2 Llyryjski Pułk Piechoty

 

Przejœcie wojsk Napoleona przez Berezynę w 1812r. Mal January Suchodolski, 1866, Muzeum Narodowe, Poznań.

grudzień 1812 - W wyniku przegranej kampanii moskiewskiej wojska napoleońskie wycofujš się w kierunku Wilna i usiłujš stawić opór napierajšcej armii rosyjskiej. Ok. 80 000 żołnierzy Napoleona ginie w okolicy i na przedmieœciach Wilna.  Wielu zostanie potem pochowanych wprost na polu walki poprzez zasypywanie okopów z zabitymi w nich żołnierzami. Żołnierze napoleońscy wycofujšc się i obozujšc w mieœcie, dewastujš szereg koœciołów i budynków w mieœcie, m.in. Koœciół Ostrobramski pw. Œw. Teresy.

10 grudnia 1812 - Wojska rosyjskie zajmujš Wilno. Rzšdy Rosji Carskiej na WileńszczyŸnie (do 1915). Feldmarszałek Michaił Iłłarionowicz Goleniszczew Kutuzow po zdobyciu miasta, ogłasza amnestię dla jego mieszkańców.

      1 paŸdziernika 1814 - 9 czerwca  1815 Kongres Wiedeński potwierdza status Wilna jako stolicy guberni rosyjskiej i Wileńszczyzny jako częœci Rosji.

Wilno staje się jednym z najznaczniejszych centrów staroobrzędowia (starowierców) w skali œwiatowej, pełnišc zresztš tę rolę do dnia dzisiejszego. Pierwsi starowiercy pojawiajš się w Wilnie w latach dwudziestych XIX w., rychło osišgajšc zamożnoœć i znaczenie. Do wysokiej pozycji doszła zwłaszcza rodzina bogatych kupców Pimonowów.

Antokol koło Wilna, ca. 1825.Józef Peszka (1767-1831)

      ●  Kurator Okręgu Wileńskiego, ks. Adam Jerzy Czartoryski doprowadza do rozkwitu oœwiatę na WileńszczyŸnie.

1814- 1824 (z przerwš na pobyt w Warszawie 1818-1821) - Joachim Lelewel absolwent Uniwersytetu Wileńskiego ze spolszczonej szlacheckiej rodziny z Prus, wykłada historię na uniwersytecie w Wilnie. Swoimi wykładami o historii Polski rozbudza uczucia patriotyczne. Młody Adam Mickiewicz pisze wiersz na jego czeœć.

10 listopada 1814 - Po ciężkiej chorobie Umiera w Wilnie na na gruŸlicę Euzebiusz Słowacki (* 1773) profesor literatury na Uniwersytecie Wileńskim, od roku 1812 redaktor "Kuriera Litewskiego", ojciec poety. Wdowa Salomea z Januszewskich Słowacka, z pochodzenia Ormianka, ma wtedy zaledwie 23 lata, a ich syn Juliusz pięć lat. Wychodzi ona ponownie za mšż za lekarza Augusta Bécu.

      1815 - 1819 - Adam Bernard Mickiewicz studiuje na Uniwersytecie w Wilnie. Mieszka przy zaułku Bernardyńskim 11 (ul. Pilies 11) . Mickiewicz rozpoczyna studia na wydziale fizyko-matematycznym, dopiero na drugim roku może się poœwięcić wybranym przez siebie naukom studia filologiczno-historycznym. Jest to obowišzkiem studentów, którzy uzyskali stypendia nauczycielskie - każdy rok studiów muszš póŸniej odpracować uczšc przez dwa lata w szkole œredniej wskazanej przez władze uniwersyteckie.
      1817 - Założenie organizacji studenckich Filomatów, Filaretów i Promienistych przez studentów na Uniwersytecie w Wilnie. Ich założyciele to Jan Czeczot i Tomasz Zan. Poœród członków jest Adam Mickiewicz. Organizacje te były tajne, zorganizowane na wzór wolnomularski. Głosiły samodoskonalenie się ich członków co nieodłšcznie prowadziło do pogłębiania dšżeń niepodległoœciowych. Promieniœci rozwišzujš się natychmiast po założeniu (6 maja 1820) jeszcze w maju 1820, na wyraŸne polecenie władz uniwersytetu.

 Dziedziniec Uniwersytetu Wileńskiego, po prawej koœciół Œw.Jana. "Album Wileński" J. K. Wilczyńskiego, 1850.

1818 - Adam Mickiewicz debiutuje wierszem Zima miejska na łamach "Tygodnika Wileńskiego".

1820 - Otoczenie murem cmentarza na Rossie.

1822 -  Adam Mickiewicz powraca do Wilna z Kowna, gdzie pracował na  posadzie nauczyciela.

1823 - Stowarzyszenia Filomatów i Filaretów zostajš rozwišzane przez władze carskie, ich członkowie aresztowani, sšdzeni i skazani na surowe kary więzienia i zesłania. Hasło Filomatów - "Ojczyzna, Nauka, Cnota" do dzisiaj pojawia się swoimi pierwszymi literami ONC na liœciach lilijki harcerskiej ZHP.

1822 - W Wilnie ukazuje się pierwszy tom wierszy Mickiewicza. Poezje t.1 zawiera - Ballady i Romanse, a także przedmowę O poezji romantycznej.

     

23 paŸdziernika 1823 do 21 kwietnia 1824 - Adam Mickiewicz pozostaje w areszcie w klasztorze bazylianów w Wilnie, w zwišzku z procesem Filomatów i Filaretów, a następnie zostaje zesłany do Rosji. Wyjeżdża na zesłanie po wysłuchaniu porannej mszy na Ostrej Bramie, po południu 25 paŸdziernika 1824.

 Adam Mickiewicz w 1827r. Mal.Walenty Wańkowicz, 1827-28..

      1823 - Julian Klaczko rodzi się w Wilnie jako Jehuda Lejb Klaczko, syn Hersza Klaczki majętnego kupca. Julian Klaczko to słynny w XIX wieku pisarz, historyk i znawca literatury, członek-korespondent Akademii Francuskiej, kawaler Francuskiej Legii Honorowej, współwydawca emigracyjnych Wiadomoœci Polskich. Wilno staje się oœrodkiem Haskalah, oœwieceniowego ruchu asymilacyjnego wœród Żydów. Mieszka i tworzy w Wilnie wielu żydowskich pisarzy i poetów, w większoœci spolonizowanych.

26 sierpnia 1824 - Ojczym Słowackiego August Bécu - profesor medycyny, zausznik Nowosilcowa i pierwowzór Doktora z III częœci "Dziadów"  Adama Mickiewicza ginie w Wilnie rażony piorunem. Był współzałożycielem, a od 1811 prezesem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego, profesorem higieny i patologii uniwersytetu w Wilnie.

Medal wybity w 1828 roku w Petersburgu upamiętniajšcy 250 lat Uniwersytetu w Wilnie i jego wskrzeszenie przez cara Mikołaja I. (Na awersie profil Mikołaja I i napis NICOLAO I FAUTORI; na dole UNIVARSITAS LITTERARUM. Na rewersie profile Stefana Batorego i Mikołaja I oraz napis STEPHANO BATORIO CONDITORI AN. MDLXXVIII. ALESSANDRO I RESTITUTORI AN. MDCCCVIII. Sygnatura cyrylicš: Fiodor Tołstoj, bršz, œrednica 67mm. Fiodor Tołstoj, ros. malarz, rysownik i medalier (1878-1873)

1830 - Dobudowanie drewnianej konstrukcji na baszcie Gedymina i ustawienie na niej telegrafu optycznego.

noc z 29 na 30 listopada 1830 - Wybuch powstania listopadowego w Warszawie. Marzec 1831 - poczštek walk o wyzwolenie Litwy. Operujšce na zapleczu armii rosyjskiej oddziały powstańców przecinajš drogi zaopatrzenia Rosjan. W maju 1831 na Litwę zostajš skierowane w tym celu dwa korpusy wojska polskiego.

Wzięcie Arsenału w Warszawie w noc 29 listopada 1830 [przez powstańców]. (Mal. Marcin Zaleski, 1831, olej na płótnie, 52 x 79,5,  Muzeum Narodowe, Warszawa; depozyt w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy)

 

 

 

Patrol polskich powstańców.

 

 

    1831 - Budowa twierdzy dla garnizonu wojsk carskich w Wilnie.

 

Przywódca powstańców na Żmudzi Emilia Plater (1806 – 1831).

     

25 Marca 1831, oœwiadczenie Emilii Plater, że kierowana miłoœciš do Ojczyzny przyłšcza się do Postania Listopadowego. Sporzšdzone w Antuzowej, na Żmudzi. Arkusz pergaminu 177 x 230 mm.

15 kwietnia 1831 - Wysłana z Wilna do opanowanej przez powstańców Oszmiany rosyjska ekspedycja karna pułkownika Wierszalina (1500 żołnierzy) walczy z małym oddziałem powstańczym - tylnš strażš głównego oddziału, który wycofuje się do Puszczy Nalibockiej. Rosjanie palš  miasto i dokonujš rzezi jego mieszkańców. W koœciele dominikańskim mordujš 500 osób, w tym kobiety, dzieci oraz kapłana sprawujšcego nabożeństwo.

19 czerwca 1831 - Nieudana próba zajęcia Wilna przez wojsko połšczone siły generałów Antoniego Giełguda i Dezyderego Chłapowskiego rozbite w całodniowej bitwie pod Ponarami koło Wilna, przez dwukrotnie więszy korpus rosyjski gerenał-gubernatora M. Chrapowickiego. Wilno pozostaje przez cały czas powstania w rękach rosyjskich. Ostatecznie 13-15 lipca 1831 roku korpus Giełguda przekracza granicę pruskš, zaœ sam generał zostaje w odruchu rozpaczy zastrzelony przez jednego z podkomendnych oficerów.(wg Marek Rezler, Powstanie Listopadowe, Interklasa.pl)  

     

lipiec 1931- Oddziałom dowodzonym przez gen. Henryka Dembińskiego udaje się przedrzeć z Litwy przez linie rosyjskie i dołšczyć do sił głównych w Królestwie.

31 lipca - 31 grudnia 1831 - Specjalna Komisja do Okreœlenia Stopnia Winy Uczestników Powstania wydaje 4 tysišce wyroków œmierci.  Przywódcy zostajš powieszeni na placu Łukiskim w Wilnie. Uczestników powstania pozbawiono szlachectwa i majštków.

      1 maja 1832 - Car Rosji Mikołaj I nakazuje likwidację Uniwersytetu w Wilnie, jako karę za udział wykładowców i studentów w powstaniu listopadowym. Władze carskie pozwalajš tylko na pracę Wydziału Lekarskiego jako Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Wydziału Teologiczny, przekształconego w Akademię Duchownš (obydwie akademie działajš do 1842).

Ratusz w Wilnie.  Mal. Marcin Zaleski, 1832 -1835 ?, olej na płótnie,  Muzeum Narodowe, Warszawa.

1832- 1835 - Józef Ignacy Kraszewski mieszka w Wilnie.

      Według statystyki Balickiego z 1832 r. na niemal 36 000 mieszkańców Wilna ok. 20 000 to Żydzi. Dzielnica żydowska nazywana jest Czarnym Miastem. Dla Żydów Wilno jest miastem œwiętym – Jeruzalem Północy, gdzie mistycyzm Wschodnich Żydów pod postaciš chasydyzmu œciera się z ruchem oœwiecenia żydowskiego (Haskala), przenikajšcym z Niemiec.(za Z.Baran, JULIAN KLACZKO– PORTRET WYGNAŃCA)

Wesele żydowskie w Wilnie, pierwsza połowa XIX wieku. Mal. Wincenty Smokowski (1797 - 1876)

      Wilno (Wilna) w staro-hebrajskim.
        1 wrzeœnia 1835 - Rodzi się w Wilnie Józef Kalinowski, póŸniej znany jako œwięty Koœcioła Katolickiego - Œw.  Rafał, założyciel klasztoru w Wadowicach.
      2 lub 14 listopada 1836 - Rodzi się w Wilnie Michał Elwiro Andriolli, rysownik, ilustrator, malarz; syn osiadłego w Wilnie Włocha, kapitana wojsk napoleońskich, z zawodu rzeŸbiarza.

Michał Elwiro Andriolli, fotografia z młodoœci.

 

      1837 - Zaczyna działać poprowadzona przez Wilno linia telegrafu optycznego  St.Petersburg – Warszawa.
     

27 maja 1838 - W Krzyżówce opodal Wilna władze carskie dokonujš aresztowania Szymona Konarskiego, uczestnika Powstania Listopadowego, prowadzšcego działalnoœć niepodległoœciowš na Litwie, który w oparciu o spiskowców we Francji i Włoszech próbuje zorganizować konspiracje na Litwie. Zostaje on skazany na œmierć. Dowódca straży, porucznik carski  Mikołaj KuŸmin-Korowajew próbuje zorganizować Konarskiemu ucieczkę. Spisek nie udaje się i KuŸmin-Korowajew dostanie za to najpierw karę œmierci przez poćwiartowanie, potem zostaje ona zamieniona na dożywotnie wiezienie.

Michał Elwiro Andriolli (1836- 1893) - Panorama Wilna.

5 grudnia 1838 - Umiera w Wilnie wydawca i księgarz Józef Zawadzki. Pochowany zostaje na cmentarzu Antokolskim.
      27 lutego 1839 o godzinie 10.30 - Szymon Konarski (*1808) zostaje rozstrzelany w Wilnie. Jego grób stratowano końmi, by nigdy go nie można było odnaleŸć. Przez tydzień po egzekucji żołnierze pilnujš terenu na którym się znajdował. W wierszu pożegnalnym, przesłanym narzeczonej z więzienia, Konarski pisze: "Do nieba iœć nie chciałem, bo lud mój w niewoli".

Szymon Konarski. Anonimowy malarz XIX wieczny..

       

1838 - Pod kierunkiem odstępcy, metropolity Józefa Siemiaszki, połšczenie koœcioła unickiego z cerkwiš prawosławnš.

1838 - Wilia podmywa wzgórze Bekieszowe. Pada pięć murów oœmiokštnego pomnika Kaspra Bekiesza. Pomnik zostaje ostatecznie zniszczony w 1841 roku kiedy padajš trzy pozostałe mury. (wg Sigita Gasparavičienė).

7 lipca 1840 - Unieważnienie Statutu Litewskiego, który był ważny od 1529 r. W jego miejsce zaczyna obowišzywać kodeks rosyjski. Zniesienie wybieralnoœci urzędów i jawnoœci procesu sšdowego.

6 sierpnia 1840 - Usunięcie z nazw guberni wileńskiej i grodzieńskiej przymiotnika Litewska.

     

1840 - Do Wilna powraca Stanisław Moniuszko. To tu powstaje pierwsza wersja opery Halka (1847) wystawiona po raz pierwszy w 1848 roku w Wilnie. Pełni on obowišzki organisty w koœciele œw. Jana, a póŸniej dyrygenta orkiestry teatru wileńskiego.

Ubiel, posiadłoœć Moniuszków, miejsce urodzenia kompozytora 5 maja 1820 roku. Rysunek Napoleona Ordy (1807-1855).

        1841 -  Mordechai Aaron Guenzburg (1795-1846) oraz pisarz Solomon Salkind tworzš pierwszš nowoczesnš szkołę żydowskš w Wilnie. Guenzburg przeciwstawiał się systemowi ortodoksyjnej edukacji.

1842 - Likwidacja Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz  Akademii Duchownej. Likwidacja Ogrodu Botanicznego i utworzenie z niego Ogrodu Gubernatora.

      1843 - W dawnym Pałacu Sapiehy (zarekwirowanym przez władze carskie w 1809) zostaje otwarty po przebudowie rosyjski szpital wojskowy.

1844 - Walery Wróblewski (1836 –1908) urodzony w miasteczku Żołšdek nad rzeczkš Żołudziankš (dopływem Niemnem) na terenie powiatu Lida, jako oœmioletni chłopiec przeprowadza się z rodzicami do Wilna, gdzie chodzi do szkół; jeden z dowódców w okresie powstania styczniowego na Litwie, generał, dowódca lewobrzeżnego Paryża w okresie Komuny Paryskiej we Francji 1871 roku.("Jestem demokratš z pojęć i z zasad.")

      Katedra w Wilnie w 1847 roku.
     

1848 - Zaczyna być wydawany w Wilnie periodyk literacki w języku hebrajskim "Pirkej Cafon".

1848 - Urodzony w Wilnie Samuel Józef Fuenn (1819–1891), zostaje profesorem Hebrajskiego i Historii Żydowskiej w nowo otwartej szkole żydowskiej w Wilnie. Był on wybitnym pisarzem żydowskim XIX wieku.

Samuel Józef Fuenn (1819–1891)

1849 - Dodanie do obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej votum wotum w kształcie dużego półksiężyca umieszczone jego w dolnej częœci.

1852 - Utworzenie Centralnego Archiwum Wileńskiego (istnieje do 1915). Po 1863 r. w Archiwum Wileńskim mogli pracować tylko urzędnicy wyznania prawosławnego.

     

1853 - Maurycy Orgelbrand zakłada w Wilnie księgarnię nakładowš. Wydaje miedzy innymi podręczny dwutomowy słownik języka polskiego nazywany wileńskim. Po powstaniu styczniowym Orgelbrand musi opuœcić Wilno.

1854 - Pierwsza linia telegraficzna w Wilnie.

1855 - Złagodzenie obostrzeń carskich po powstaniu listopadowym. M.in. wprowadzenie języka polskiego do szkół. Gubernatorem generalnym w Wilnie zostaje Włodzimierz Nazimow.

1855 - Koœciół Œw. Anny w Wilnie i koœciół d. Bernardynów. Rysunek z teki wileńskiej Napoleona Ordy (1807-1855).

     

17 kwietnia 1856 - Otwarcie Muzeum Starożytnoœci w Wilnie (w dniu urodzin cesarza Aleksandra II). Inicjatorem muzeum jest Eustachy Tyszkiewicz, który jako pierwszy czyni ofiarę na stworzenie muzeum, on zostaje też prezesem nowo utworzonej Komisji Archeologicznej. H.Korwin-Milewski, pisze o nim:"Tyszkiewicz... co dzień obchodził trzy główne cukiernie Bema, Szpora i Kehla, a potem w domu zatapiał się w ksišżkach...". Muzeum bardzo szybko zyskuje popularnoœć i zainteresowanie wœród Wilnian. Cenniejsze zbiory wywiezione do Rosji po powstaniu styczniowym.

Wnętrze pałacu Tyszkiewiczów w połowie XIX wieku.

1851 - Rozpoczęcie budowy kolei żelaznej na trasie Sankt Petersburg - Wilno-Warszawa.

      1857- Założenie wyœcigów konnych w Wilnie przez Jana Ursyna Niemcewicza.

 

1858 - Wybitny fotografik Stanisław Filibert Fleury (1858-1915) rodzi się w majštku Papaje pod Wilnem.

     

26 luty 1858 - Wprowadzenie ujednoliconego, ponumerowanego systemu kasowników pocztowych w całym Imperium Rosyjskim. Wilno jako stolica Guberni Wileńskiej dostaje numer 5.

  Kasownik no. 5, Wilno.

1861 - Demonstracje patriotyczne w Wilnie. Kozacy atakujš demonstrantów.

      18 wrzeœnia 1862  - Pogrzeb na cmentarzu  na Rossie Rossa poety Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli) zmarłego na gruŸlicę 15 wrzeœnia w Wilnie w wieku 39 lat. Dziesięć lat wczeœniej (jesieniš 1852) traci on w cišgu jednego miesišca troje dzieci w wyniku epidemii. Ocalał tylko czteroletni syn Władysław. W grudniu 1852 poeta wraz z rodzinš przeniósł się do Wilna i zamieszkał przy ulicy Portowej. Zna go każde dziecko z wierszyka Wlazł kotek na płotek... Pisał on: Ziemio moja rodzona, Litwo moja œwięta, Żółtym piaskiem i drobnš trawš przytrzšœnięta!
      Dom w którym zmarł Władysław Syrokomla w Wilnie, przy ulicy Królewskiej (po prawej na rysunku). Rysunek z teki wileńskiej Napoleona Ordy (1807-1855)1875. Rysunek ołówkiem podmalowany akwarelš. 20,5 x 27,7 cm. Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4017.
     

grudzień 1862 - Otwarcie kolei Warszawsko-Petersburskiej przez Wilno (oficjalna nazwa - Droga Żelazna Warszawsko-Petersburska) (ros. Peterburgo-Warszawskaja daroga).

Dworzec kolejowy w Wilnie, 1863 rok.

koniec 1862 - Ulotki rozpowszechniane nielegalnie głoszš: "Czy jesteœ Litwinem? Litwin z Bożej łaski; Kto jest Litwinem? Ten, który wierzy w wolnoœć i przestrzega Statutu (Litewskiego Statutu). Bez czego nie może życ Litwin? Bez wolnoœci i jednoœci z Polakami."

22 stycznia 1863 - Powstanie styczniowe. Od marca 1863 - zacięte walki toczš się na WileńszczyŸnie i Żmudzi, ale Wilno pozostaje w rękach rosyjskich.

Patrol powstańczy (pikieta)- Maksymilian Gierymski 1872-73. Olej na płótnie. 60 x 110 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa

 

Na czele Prowincjonalnego Komitetu Litewskiego stajš ziemianie, w poszczególnych oddziałach powstańczych dużš liczbę stanowiš chłopi. Główne czynniki integrujšce powstańców to wyznanie rzymsko-katolickie i niechęć do Rosjan – właœcicieli majštków zarekwirowanych na przestrzeni minionych dziesięcioleci przez Rosję. W guberniach kowieńskiej i grodzieńskiej powstanie nabiera charakteru ludowej wojny partyzanckiej, kierowanej przez m.in. Walerego Wróblewskiego, ks. Antoniego Mackiewicza, Bolesława Kołyszkę, Bolesława Dłuskiego ("Jabłonowskiego").

Pochód Kozaków. Mal. Władysław Malecki, Przed 1883. Olej na desce. 17 x 24 cm. Muzeum Narodowe, Kraków.

        W kwietniu 1863 na Żmudzi, na czele silnego, ok. trzytysięcznego oddziału staje Zygmunt Sierakowski. 1857-1859 ukończył on Akademię Sztabu Generalnego w Petersburgu. Tworzy tam tajne Koło Oficerów Polaków, z którym współpracowali oficerowie Rosjanie i Ukraińcy. Po wybuchu powstania styczniowego podaje się do dymisji z armii rosyjskiej i w stopniu podpułkownika dowodzi wojskami powstańczymi na Żmudzi. 21 kwietnia 1863 odnosi zwycięstwo w potyczce pod Ginietynami. Po klęsce w trzydniowej bitwie pod Birżami 7-9 maja 1863, ciężko ranny dostaje się do niewoli rosyjskiej.
      3 maja 1863 - Ulotka powstańczego Naczelnika Miasta Wilna ostrzegajšca przed donosicielstwem do władz carskich.
      13 maja 1863 - Car mianuje gubernatorem w Wilnie Michaiła N. Murawiewa z zadaniem spacyfikowania powstania na Litwie. Przybywa on do Wilna 14 maja 1863 r. Murawiew wykazuje się niezwykłym okrucieństwem i zachowaniem niskim moralnie. Zyskuje on sobie przydomek "wieszatiel", z którego jest dumny. W czasie jego dwuletnich rzšdów 128 osób zawisło na szubienicy (ustawionej na placu Łukiskim w centrum miasta), 972 skazano na katorgę, a 1427 zesłano na Syberię.

Michaił Nikołajewicz Murawiew (1796-1866)

      Plac Łukiski widziany z góry Buffałowej. (zdjęcie Józefa Czechowicza z 1874 roku).
      Koperta listu wysłanego z Krakowa do Murawiewa, ze stemplami Krakowa i Warszawy.
      Rozstrzeliwania księży, którzy pobłogosławili oddział powstańczy w lokalnym koœciele; m.in. 3 czerwca 1863 rozstrzelany zostaje na Łukiszkach w Wilnie ksišdz Iszora, który sam się zgłosił do władz carskich na miejsce niewinnie aresztowanego księdza Jasińskiego, a 5 czerwca 1863 Rajmund Ziemacki, proboszcz wsi Wawiórki w dekanacie lidzkim. W obu wypadkach Murawiew zmienia uprzedni wyrok skazujšcy na zsyłkę lub ciężkie roboty, na wyrok œmierci.

Wojna, Pożoga, rycina Artura Grottgera.

        1863 - Biskup wileński Krasiński, odmawia potępienia powstania.
      27 czerwca 1863 - Publiczna egzekucja Zygmunta Sierakowskiego przez powieszenie w Wilnie. Jego żona, Apolonia z Dalewskich Sierakowska zostaje zmuszona rozkazem Murawiewa do oglšdania egzekucji

Zygmunt Sierakowski.

      24 marca 1864 - Aresztowanie Józefa Kalinowskiego, Ministra Wojny rzšdu powstańczego na Litwie. Kalinowski znany jest dziœ jako Œw. Rafał. Otrzymuje on wyrok kary œmierci.

lipiec 1864 - Carski Tymczasowy Audytoriat Polowy w Wilnie uchyla wyrok kary œmierci i klasyfikuje przestępczš działalnoœć Józefa Kalinowskiego do kategorii drugiej, co oznacza pozbawienie rang, szlachectwa, praw stanu oraz zesłanie na dziesięć lat katorgi na Syberii. Po powrocie z zesłania (1874) Kalinowski jest nauczycielem u Czartoryskich w Paryżu. Potem wstępuje do zakonu karmelitów Bosych w Grazu (Austria) przyjmujšc imię Rafał. Beatyfikowany przez Jana Pawła II, dnia 22 czerwca 1983 w Krakowie, potem kanonizowany. Jego słowa to: "Polska potrzebuje nie krwi, lecz potu."

 Œw.Rafał w 1897 roku. Fot.Julian Mein, Krakow, 1897.

30 lipca 1864 - Zamknięcie na rozkaz Murawiewa koœcioła pw. Wniebowzięcia NMP (Franciszkański) i urzšdzenie w nim Archiwum Ogólnego Jurysdykcji Rzšdowych.

      1864 - Bojowe odznaczenie Rosji carskiej za zduszenie powstania styczniowego w Polsce.
      ●  Powstanie doprowadza do wyniszczenia całego kraju działaniami wojennymi m.in. tysišcami celowych podpaleń wsi i miast przez walczšce strony oraz drakońskimi przeœladowaniami ludnoœci przez Rosję, zsyłkami na Syberie i konfiskatami majštków ziemskich (ok. 3500 konfiskat na terenie Królestwa i Litwy). Powstanie powoduje też, że bardzo ograniczona autonomia Królestwa Polskiego w dziedzinach jak szkolnictwo, sšdownictwo, administracja  zostaje zniesiona. Zmiany te sš tragiczne również dla Litwy, która niema wczeœniej takiej autonomii.

Obraz Ferdynanda Ruszczyca - Zesłańcy.

       

 

Pochód na Sybir. Rycina Aleksandra Grottgera.

       

 

Obraz Aleksandra Sochaczewskiego - Pożegnanie Europy (fragment). reprodukcja T.Blinski, Muzeum Niepodległoœci.

luty 1865 - Na polecenie generał-gubernatora Murawiewa zamknięcie Muzeum Starożytnoœci w Wilnie. Komisja Likwidacyjna przekazuje zbiory (m.in. bogate biblioteki, dzieła sztuki i eksponaty starożytne) różnym instytucjom  rosyjskim. W latach 1864-1915 działała finansowana przez rzšd carski Wileńska Komisja Archeograficzna. Jej cele to poszukiwanie zwišzków Litwy z Rosja. Wydaje ona 39 tomów materiałów Ÿródłowych, nieocenionych dziœ dla hstoryków.

        1865 - 1868 - Kampania rusyfikacyjna na Litwie według planu opracowanego przez następcę Murawiewa, generał-gubernatora K. P. Kaufmana (1818-1882)- w Wilnie od 17 kwietnia 1865 do 9 paŸdziernika 1866. Pisze on:„wydarzenia ostatniego polskiego buntu, mocno wstrzšsnęły tutejszš  rdzennie rosyjskš ziemiš. Ustalony fakt, że katolickie duchowieństwo odegrało głównš rolę w tym powstaniu – zmusza władze przedsięwzišć œrodki, by go unieszkodliwić na przyszłoœć, tym bardziej, że księża nie zaprzestali jeszcze tajnego działania przeciwko rzšdowi”. Tworzy on w styczniu 1866 roku specjalnš komisję do spraw Koœcioła Rzymsko-katolickiego na terenie Litwy, ktora dokłdała starań by cerkiew prawosławna zastšpiła miejsce koœcioła w życiu ludnoœci, oraz by zrusyfikować życie religijne na Litwie. Następny gubernator Baranow energicznie wprowadza ten plan w życie. (za Irena Wodzianowska, Koœcioły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim). Próby wydawania ksišżek litewskich pisanych cyrylicš (m.in. pisane przez J.Juszkę-Juszkeviciusa).
     

1864-1868 - Na miejscu dawnego unickiego soboru metropolitarnego (częœciowo zniszczonego w trakcie insurekcji koœciuszkowskiej 1794 przez wojska rosyjskie, odbudowanego w 1822 przez architekta Karola Podczaszyńskiego na teatr anatomiczny i bibliotekę), skonfiskowanego przez władze carskie, zburzenie istniejšcych budynków i  budowa na rozkaz Murawiewa cerkwi obrzšdku ortodoksyjnego pw. Przeczystej Bogurodzicy. Zostaje ona zbudowana w stylu nawišzujšcym do sztuki gruzińskiej wg projektów architektów rosyjskich Mikołaja Czagina i Aleksandra Riazanowa. Wewnštrz umieszczono tablice pamištkowe ku czci żołnierzy rosyjskich poległych w powstaniu styczniowym.

Budowa cerkwi  pw. Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie (Theotokos) t.zw. Spasskiej.

     

5 czerwca 1867 - Otwarcie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Wilnie. Jej księgozbiór powstał ze zrabowanych bibliotek dworskich oraz biblioteki zlikwidowanego uniwersytetu.

 

1867 - Usunięcie napisu na Ostrej Bramie w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twojš obronę uciekamy się" i z polecenia władz carskich zastšpienie go łacińskim.

Ostra Brama na przełomie XIX i XX wieku.

      Kaplica w Wilnie upamiętniajšca zduszenie powstania stczniowego (zdjęcie z 1912r).
     

5 grudnia 1867 - Józef Klemens Piłsudski rodzi się  w Zułowie, niewielkim majštku położonym 60 km na północ od Wilna. Trudnoœci gospodarcze i pożary w majštku sprawiajš, że cała rodzina przenosi się do Wilna, gdzie przyszły marszałek uczęszcza do gimnazjum.

Józef Piłsudski w wieku szkolnym.

      13 lutego 1870 - W Sozłach koło Wilna (wg innych Ÿródeł w Żoœlach) rodzi się Leopold Godowski (1870-1938), wybitny pianista, ojciec skrzypka i fotografika Leopolda Godowskiego jr. (1900-1983) współwynalazcy procesu Kodakchrome (z Leopoldem Mannesem). Leopold Godowski chodził on do szkół w Wilnie, gdzie debiutował w wieku 9 lat. Już jako chłopiec koncertował po całym œwiecie. Był potem wirtuozem i pedagogiem w Ameryce. Jego urodzona w Wilnie siostra Dagmara (*1897), była gwiazdš kina niemego w Ameryce (jako Dagmar Godowsky  - †1975).

Leopold Godowski w wieku lat 9.

    Wilja i panorama Wilna . Fotografia M.Szeykowskiego z ok. roku 1870.
  Panorama Wilna z widokiem na koœciół Misjonarzy, Fotografia Józefa Czechowicza z ok. roku 1870.
      Wilno ok. roku 1870.
      Wilno. Fotografia Józefa Czechowicza z ok. roku 1870.
      Plac Teatralny w Wilnie ok. r. 1870.
      12 marca 1871 - Umiera w Poitiers we Francji Leonard ChodŸko, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego, Filomata, wychowanek profesora Lelewela, podczas kariery wojskowej - adiutant gen. La Fayette w randze kapitana (1830), historyk, geograf, rzeŸbiarz i rysownik, wieloletni bibliotekarz Sorbony w Paryżu. Był kuzynem zrusyfikowanego orientalisty Aleksandra ChodŸki.

Leonard ChodŸko (1800-1871), ca 1840.

      Józef Marszewski Widok Wilna spod Góry Turowej, 1872. Olej, 77x114, Litewskie Muzeum Sztuki, Wilno
      Wilno, rok 1873.
      Józef Czechowicz, Koœciół Œw.Anny, rok 1874.
      28 marca 1875 (czyli 10 kwietnia wg. nowego kalendarza) - Umiera w Wilnie Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, wybitny malarz i kompozytor litewski. Zostaje on pochowany na cmentarzu na Rossie.
      Koœciół Œw. Józefa w Wilnie przed zburzeniem. Koœciół i klasztor ufundował Stefan Krzysztof Pac w roku 1638. Fotografia Józefa Czechowicza z  ok. roku 1875.
1878 - Zburzenie na polecenie władz carskich katolickego koœcioła  Œw. Józefa w Wilnie. Fotografia Józefa Czechowicza.W miejscu koœcioła urzšdzono plac targowy, nazywany „Bosaczki”.

1882 - Opieczętowanie i okresowe zamknięcie przez władze carskie  księgarnia nakładowej  „E. Orzeszkowa i S-ka” mieszczšcej się w kamienicy przy ul. œw. Jana 2. Pisarka, mieszkajšc cały czas w Grodnie, przyjeżdża często do Wilna, a w pisanych wówczas nowelach „Z różnych sfer” portretuje to miasto jako „Onwil”.

Eliza Orzeszkowa (drzeworyt J. Holewińskiego, Muzeum Narodowe, Kraków)

      Józef Czechowicz, Katedra w Wilnie około roku 1875.

 

1883 - Amnestia ogłoszona przez cara umożliwia powrót z zesłania do Wilna niektórych uczestników powstania styczniowego. Powraca m.in. malarz Wincenty Leopold Sleńdziński.

1886 - Pierwsze telefony w Wilnie.

       

11 paŸdziernika 1889 - Ludomir Sleńdziński, polski malarz i rzeŸbiarz; rodzi się w Wilnie w drewnianym domu położonym w parku, tzw. Cielętniku przy Górze Zamkowej; dom ten po przeniesieniu znajduje się przy dawnej ulicy Chocimskiej za rzekš Œnipiszki, współczeœnie przy Gedraiciu 10.

lipiec 1892 - Józef Piłsudski powraca do Wilna z zesłania.

lato 1893 - W Wilnie odbywa się I Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej - PPS.

     

1893 - Uruchomienie tramwaju konnego w Wilnie.

     

lipiec 1894 - Józef Piłsudski zostaje redaktorem, wydawcš, a poczštkowo też zecerem pisma „Robotnik”, które publikowane jest najpierw w Lipniszkach koło Wilna, a potem w samym Wilnie. W Wilnie działa też Feliks Dzierżyński, aktywny w Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej.

        1895 (?) - Odsłonięcie niewielkiego pomnika Adama Mickiewicza w koœciele Œw. Jana w Wilnie.
     

7 paŸdziernika 1897 - Założenie w Wilnie Żydowskiej organizacji lewicowej na Litwie w Polsce i Rosji - Bund (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland)

8 listopada 1898 - Na Placu Biskupim (Napoleona) w Wilnie odsłonięty zostaje pomnik M.N.Murawiewa (1796-1866). Założenie też w Wilnie Muzeum Murawiewa. Ma ono w programie rusyfikację “odwiecznie rosyjskich” ziem W. Ks. Litewskiego (istnieje do 1915).

Pałac jenerał-gubernatora (obecnie prezydencki) w Wilnie z pomnikiem Murawiewa po prawej (ca. 1900)

      Pomnik Murawiewa (ca. 1900).
       

1900 - Tadeusz Wróblewski zakłada w Wilnie towarzystwo „neoszubrawców” nawišzujšce do istniejšcego na pocz. XIX w. towarzystwa, okreœlanego jako na wpół masońskie stowarzyszenie. „Towarzystwo Szubrawskie” (Societes Subraviensis) gromadzi 33 miejscowych inteligentów.

      2 luty 1901 - Jascha Heifetz nazywany skrzypkiem stulecia, rodzi się w Wilnie († 10 grudnia 1987, Los Angeles) jako syn dyrygenta Orkiestry Teatralnej, Ruvn Heifetza. Gra na skrzypcach od trzeciego roku życia, koncertuje od szóstego. Jego nauczycielem jest Ilya D. Malkin, uczeń Leopolda Auera.
     

W œwiat. Ferdynand Ruszczyc (fragment), 1901. Olej na płótnie. 82 x 94, Galeria Obrazów, Lwów.

   

 

   

1901 - Poœwięcenie w Wilnie nowej œwištyni pod wezwaniem Opieki Matki Bożej i zwołanie pierwszego prowincjonalnego zjazd nastawników (duchownych staroobrzędowych albo starozakonnych). Wszyscy, którzy zaakceptowali postanowienia tego zjazdu, zaczęli się uznawać za pomorców.

1901-1913 - Wydanie 10 tomów Opisów Dokumentów Centralnego Archiwum Akt Dawnych w Wilnie.

1902 - PóŸniejszy pierwszy prezydent Litwy Antanas Smetona (1878-1944) przyjeżdża do Wilna po studiach w Petersburgu i zaczyna prace w Banku Rolnym

      Plac Łukiski i targ około roku 1900. Fotografia Stanisława Filiberta Fleury.
        maj 1903 - Żydowski filantrop z Wilna, Izaak Leib Goldberg przekazuje pierwsze terytorium (Hadera) dla Jewish National Fund (JNF). Teodor Herzl, dziennikarz, twórca i główny ideolog syjonizmu, zostaje obwołany w czasie wizyty w Wilnie jako Herzl Król Żydów.
      1903 - Wystawa prac polskich artystów w Wilnie pod nazwš "Sztuka" w Ogrodzie Bernardynów z inicjatywy Ferdynanda Ruszczyca. Cenzura carska zmienia nazwę wystawy na łacińskš "Ars". Plakaty ukazujš się tylko w wersjach rosyjskiej i francuskiej.

1904 - Odsłonięcie obok katedry œw. Stanisława w Wilnie pomnika Katarzyny II. Po lewej od katedry zostaje utworzony skwer z pomnikiem, obsadzony drzewami i ogrodzony żeliwnym ogrodzeniem, wg projektu rzeŸbiarza Marka Antokolskiego (wg Sigita Gasparavičienė).

Plac Katedralny w Wilnie na karcie pocztowej z ok. 1905 roku z widocznym tramwajem konnym i nowoutworzonym skwerem po lewej.

      Pomnik Katarzyny II w Wilnie obok katedry, ca. 1905.
      Pomnik Katarzyny II w Wilnie autorstwa Marka Antokolskiego.

Marek Antokolski był słynnym rzeŸbiarzem końca 19-go i poczštku 20 wieku. Urodzony w Wilnie w 1843 roku, w rodzinie żydowskiej jako Mordukh Matysovich (Mosze) Antokolski; studiował w St. Petersburgu. Od 1868 żyje w Berlinie, a od 1870 w Paryżu, gdzie w 1880 otrzymuje Grand Prix na Exposition Universelle. Jego rzeŸba Iwan GroŸny zakupiona jest do Ermitażu. Umiera w wyniku choroby, we Frankfurcie w 1902 roku. Jego krewny Lew Antokolski (ur. Wilno 1871 - ?) był malarzem w Wilnie.

       

Marek (też: Mosze) Antokolski, Syrena, marmur, 1900 (reprodukcja: Wikipedia)

      Lew (Leo) Antokolski, Portret Lucjana Uziębło, 1910. (reprodukcja: Wikipedia)
     

1904 - Budowa budynków Żydowsko-Francuskiego  Towarzystwa Filantropijnego przy ulicy Subocz.

 

 

Żydowski kiosk z gazetami, Wilno, ca 1910.

      1904 - Zaczyna się ukazywać pierwszy w historii Wilna dziennik wydawany w języku litewskim. Do roku 1918 ukazało się w Wilnie łšcznie 197 tytułów gazet po polsku (pierwszy w 1760), 129 po rosyjsku (pierwszy w 1832), 66 w jidisz (pierwszy w 1896), 60 po litewsku (pierwszy w 1904), 20 po hebrajsku (pierwszy w 1841), 17 po niemiecku (pierwszy w 1810), 14 po białorusku (pierwszy w 1862), 4 po francusku (pierwszy w 1802) i 2 po łacinie (pierwszy w 1808). (za: J.Kazlauskaite, Vilniaus periodiniai 1760-1918. Bibliografine rodykle, Vilnius 1988, s. 96-103.via A. Srebrakowski)

Plac Katedralny w Wilnie ok. r. 1905.

 Styczeń 1905 -Wielkie demonstracje w St.Petersburgu i Warszawie krwawo stłumione. Strajki szkolne w całym Imperium Rosyjskim, również w Wilnie.

     

 marzec 1905 - Zamknięcie wielu szkół œrednich i wszystkich wyższych uczelni w Imperium Rosyjskim.

30 kwietnia 1905 - Gwarantowanie obywatelom Imperium Rosyjskiego swobody wyboru wyznania chrzeœcijańskiego. 30 000 wiernych na WileńszczyŸnie powraca do katolicyzmu.

Wiosna roku 1905 (fragment). Stanisław Masłowski, 1906, olej na płótnie. 121 x 170,5 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa.

3 maja 1905 - Wprowadzenie w Wilnie i na WileńszczyŸnie stanu nadzwyczajnego (odwołany 3 maja 1910).

27 maja 1905 - Polacy dostajš prawo zakupu ziemi w prowincjach zachodnich Imperium Rosyjskiego (również i na WileńszczyŸnie).

14 wrzeœnia 1905 - Zaczyna się ukazywać Kurier Wileński.

Ruch uliczny przed katedrš, około 1905.

     

4-5 grudnia 1905 - Zjazd Litewski w Wilnie nazwany Wielkim Sejmem Wileńskim. Na zjeŸdzie żšdano autonomii dla Litwy.

1905 - Dopuszczenie przez władze carskie języka polskiego jako dodatkowego w szkołach œrednich na WileńszczyŸnie, nauczanego na życzenie rodziców.

Wilno widok ogólny ok.1905.

1906 - Zjazd niemal wszystkich przedstawicieli bezpopowców (staro-obrzędowców albo starowierców) Cesarstwa Rosyjskiego w Wilnie.

Procesja Bożego Ciała w Wilnie, 1906 rok.

 

1907 - Nielegalny Zjazd Nauczycieli w Wilnie.

1910 - Eliza Orzeszkowa odwiedza po raz ostatni Wilno. Umiera tego samego roku w Grodnie. (Andrzej Romanowski, Wilno: punkt na mapie)

Pomnik Puszkina w Wilnie, ca.1910. (Widokówka, K.Rio, reprodukcja za Tomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)

      30 czerwca 1911 - Czesław Miłosz rodzi się w Szetejnach koło Kiejdan na Litwie.

W Wilnie działa Litewsko-Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom. Każdego roku organizowane sš też, najczęœciej w Wilnie, spotkania tatarskie, na które zjeżdżajš się Tatarzy polscy ze wschodnich rubieży dawnej Rzeczypospolitej. Podczas nich organizowane sš zabawy - "bale tatarskie". (za Tatarzy Polscy, www.planetaislam.com)

Wilno, Katedra i zamek, ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1911 - Zakazanie przez władze carskie Tygodnika Wileńskiego. Ostatnie wydanie pisma nosi numer 15/16.

     

Wilno, wnętrze katedry. Fotografował Jan Bułhak.

 

 

      1912 - Rajd automobilowy na trasie Petersburg - Wilno - Baranowicze - Mińsk - Moskwa zorganizowany w celu wyboru samochodu dla potrzeb armii carskiej. Udział biorš auta z ponad dwudziestu firm. (za Baranowicze. Kalendarz historyczny)

Renault z roku 1910.

     

Wilno ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1913 - Wacław Iwanowski (1880- 1943)  przenosi do Wilna założonš w Petersburgu spółkę wydawniczš "Zahlanie slonca i u nasza akonca"  i tworzy z Jankš Kupałš Białoruskie Towarzystwo Wydawnicze - BTW. Wacław Łastowski otwiera też przy BTW pierwszš księgarnię białoruskš.

1913 - Ukazuje się dzieło "Polacy i Litwini, język i literatura" profesora polonistyki w Berlinie Aleksandra Brücknera (1856-1939).

     

8 maja 1914 - Wybitny pisarz francuski, dwukrotny laureat Nagrody Goncourtów, Romain Gary (piszšcy też pod pseudonimami Émile Ajar, Shatan Bogat i Fosco Sinbaldi) rodzi się w Wilnie jako Roman Kacew (Yiddish: קצב, Russian: Кацев). Mieszka tam wraz z matkš Ninš Owczyńskš aż do 1928 roku, która zmienia wielokrotnie w póŸniejszych wspomnieniach szczegóły dzieciństwa pisarza, a nawet jego ojcostwo. Młody Roman Kacew chodzi m.in. do Gimnazjum Zygmunta Augusta, które ukończył m.in. Czesław Miłosz (uczył się on trzy klasy wyżej). Romain Gary wspominał potem, że koledzy Polacy bili go w szkole jako Żyda.

      28 czerwca 1914 - Poczštek I wojny œwiatowej.

 

 

żołnierze rosyjscy w 1914 roku.

 

     

lipiec 1915 - Ewakuacja z Wilna pomników rosyjskich, m.in. pomników Murawiewa i Katarzyny Wielkiej.

Plac Biskupi w Wilnie po usunięciu pomnika Murawiewa (zdjęcie z okresu I Wojny Œwiatowej).

28 lipca 1915 - Wprowadzony przez Niemców na zajętych przez nich terenach zakaz wszelkiej działalnoœci politycznej.

 

      18 wrzeœnia 1915 - Wilno zostaje zajęte przez oddziały Rzeszy Niemieckiej. Wilno jest częœciš Cesarstwa Niemieckiego. W momencie wybuchu I Wojny Œwiatowej Wilno zamieszkałe jest głównie przez Polaków (estymacje:58%) i polskojęzycznych Żydów (27%), poza tym przez Rosjan (12%) i w niewielkim procencie przez Litwinów (1,2%), Białorusinów, Niemców, Tatarów i Ormian. Językiem urzędowym do momentu zajęcia miasta przez Niemców był rosyjski.

Piechota niemiecka wkracza do Wilna 18 wrzeœnia 1915 roku.

      Cesarz Niemiec Wilhelm II w czasie wizyty w Wilnie w grudniu 1915 roku.

1915 - Założenie w Wilnie żydowskiego teatru grajšcego w jidysz - Vilner Troupe (znanego też potem jako Vilna Troupe).

Cesarz Niemiec i Głównodowodzšcy X Armii Hermann von Eichhorn opuszczajš Koœciół Œw. Kazimierza w Wilnie, 12 grudnia 1915.

      Niemcy wprowadzajš racjonowanie żywnoœci w mieœcie poprzez system kartek. Sytuacja głodu poœród uboższej ludnoœci miejskiej w latach 1916-1918 oraz jeńców rosyjskich wiezionych w Nowej Wilejce. Ok. 30 tysięcy umiera z głodu. Porzšdek w mieœcie utrzymuje złożona z Polaków nieuzbrojona milicja obywatelska (wyposażona w drewniane pałki). Niemcy urzšdzajš na ulicach Wilna łapanki do prac przy kopaniu okopów na froncie z Rosjš.

Wydawanie obiadów w Wileńskiej Kuchni Ludowej, 1916. Fotografował Jan Bułhak.

      Wileńskie kuchnie ludowe. Kuchnia nr 7 przy ul. Skopówka - wydawanie posiłków, 1915. Fotografował Jan Bułhak, brom tonowany, Muzeum Narodowe w Warszawie.

 

koniec 1915 - Założenie konspiracyjnego Białoruskiego Komitetu Ludowego pod przewodnictwem Antoniego Łuckiwicza. Idea stanów połšczonych pod przewodnictwem Niemiec.

      Wilno, ulica Œwiętojerska; kartka z okresu okupacji niemieckiej, prawdopodobnie zima 1916 roku.
      Wilno, stacja benzynowa w pobliżu katedry; kartka z okresu okupacji niemieckiej ok. 1916 roku.
Wilno, bazar; widokówka z okresu okupacji niemieckiej ok. 1916 roku.

1916 - W Wilnie powstaje Białoruski Komitet Pomocy Ofiarom Wojny. Po wyjeżdżie do Rosji W. Iwanowskiego przewodniczy mu Antoni Łuckiewicz. Wraz z nim działajš w nim: Wacław Łasowski, Franciszek Alachnowicz, Aloiza Paszkiewicz-Kairys,. Działa białoruska biblioteka, księgarnia, Towarzystwo Spółdzielcze Rajnica, przytułek dla dzieci Zołak.

Żołnierze niemieccy na ławce przed Fronttheater - teatrem frontowym w Wilnie.

16 stycznia 1916 r.), w
myœl których nauczanie w ykch

16 stycznia 1916 - Niemcy przyzwalajš na nauczanie w językach ojczystych na okupowanych przez siebie terenach.

Styczeń 1917 -  Komitet Polski w Wilnie (z udziałem „krajowców”) zgadza się na niepodległoœć Litwy jedynie w federacji z Polskš. W razie niepowodzenia takiego planu Wileńszczyzna zostałaby przyłšczona do Polski.

Tragarze żydowscy w Wilnie koło teatru, w czasie okupacji niemieckiej.

 

      Tragarze żydowscy w Wilnie.
      Uliczny czyœciciel butów w Wilnie, 1916 rok.

4 marca 1917 - Ustanowienie jednej niemieckiej administracji Wojskowej na terenie Litwy z siedzibš w Wilnie. 

      18 wrzeœnia 1917 - Utworzenie Rady Litewskiej (Taryby) w czasie Zjazdu Litewskiego w Wilnie (18-22 wrzeœnia 1917). Jedynym Polakiem - członkiem Taryby jest Stanisław Narutowicz (lit. Stanislovas Narutavičius).

Czlonkowie Rady Litewskiej w 1917 roku. Stoja od lewej: K. Bizauskas, J. Vailokaitis, Donatas Malinauskas, kun. Vl. Mironas, M. Biržiška, kun. A. Petrulis, S. Banaitis, P. Klimas, A. Stulginskis, J. Šernas, Pr. Dovydaitis. Siedza od lewej: J. Vileišis, dr. J. Šaulys, kun. J. Staugaitis, St. Narutowicz ( lit. Narutavičius), dr. J. Basanavičius, A. Smetona, kan. K. Šaulys, Stp. Kairys, J. Smilgevičius. (Lietuvos Nacionalinis Muziejus)

      Stanisław Narutowicz,(1862-1932), lit. Stanislovas Narutavičius) żonaty z Joannš Billewicz (1868-1948),  kuzynkš Józefa Piłsudskiego, rodzony brat zamordowanego pierwszego Prezydenta RP Gabriela Narutowicza, działacz na rzecz porozumienia Polaków i Litwinów.
      Kawalerzyœci niemieccy w Wilnie, 1917.
      Kolumna wojsk niemieckich w Wilnie, 1917.
      Żołnierze niemieccy w Wilnie, zima 1917.
     

Pocztówka z Wilna z okresu pierwszej okupacji niemieckiej z objaœnieniami po niemiecku - Wilna, Ostrabramastrasse.

 

25 - 27 stycznia 1918 - Konferencja białoruskich ugrupowań w Wilnie i utworzenie Wileńskiej Rady Białoruskiej.

16 lutego 1918 - Ogłoszenie  niepodległoœci Litwy przez Radę Litewskš ((lit. Lietuvos Taryba) - dzień ten jest obecnie na Litwie œwiętem narodowym. Zamieszkałe całkowicie przez polskojęzycznš ludnoœć Wilno, zostaje ogłoszone przez Litwinów stolicš niepodległej Republiki Litewskiej, w praktyce miasto pozostaje jednak pod niemieckim zarzšdem wojskowym.

        19 lutego 1918 - Wileńska Rada Białoruska podejmuje uchwałę w myœl której ustaje wszelki zwišzek Białorusi z Rosjš.
10 wrzeœnia 1918 - Powstaje Zwišzek Wojskowych Polaków Miasta Wilna, który już w listopadzie łšczy się z POW tworzšc Samoobronę Wileńskš (lub Samoobronę Krajowš Litwy i Białorusi).

Wilno, panorama  - zdjęcie Jana Bułhaka. (Widokówka z 1918 roku.)

List wysłany z Niemiec do Wilna i zwrócony przez niemieckš pocztę wojskowš w Wilnie z powodu niedoręczenia adresatowi w paŸdzierniku 1918. Sš na nim stemple niemieckiej poczty wojskowej w Wilnie.

listopad 1918 - Starcia pomiędzy polskš Samoobronš i oddziałami litewskimi utworzonymi w porozumieniu z Niemcami w Wilnie i okolicach. Wilno jest w rękach Samoobrony Wileńskiej. Nadal stacjonujš  w nim wojska niemieckie.

8 grudnia 1918 - Naczelne Dowództwo Wojsk Polskich mianuje komendantem Samoobrony generała Władysława Wejtkę. Rzšdy polskiej Samoobrony Litwy i Białorusi.

Polska prowadzi rozmowy z Litwš i dowództwem oddziałów niemieckich na Litwie w sprawie przerzucenia wojsko do obrony Litwy przed Sowietami. Litwini odpowiadajš w nocie z 23 grudnia 1918, że przyjmš pomoc z Polski pod warunkiem uznania niepodległej Litwy ze stolicš w Wilnie.

   

   

28 grudnia 1918 - Czerwoni ogłaszajš  przejęcie władzy w Wilnie. Praktycznie jednak wojskowa administracja niemiecka oraz polska Samoobrona rzšdzš  w Wilnie.

Zamordowanie w Wilnie 8 członków bolszewickiej Rady Delegatów Rewolucyjnych. Podobne morderstwa w innych miejscowoœciach Wileńszczyzny.

29 grudnia 1918 - Samoobrona Litwy i Białorusi zostaje formalnie rozwišzana, jej członkowie wchodzš w skład Wojska Polskiego w Wilnie a generał Wejtko zostaje dowódcš Okręgu Wojskowego Litwy i Białorusi.

28 grudnia 1918 -  Komitet Polski uznaje ukaz carski o zamknięciu Uniwersytetu Wileńskiego za nieważny i wskrzesza Wszechnicę Batorego. (...) 30 grudnia 1918 -  Komitet Edukacyjny mianuje J. Ziemackiego rektorem organizujšcej się Wszechnicy i Przewodniczšcym Komisji Organizacyjno - Rewindykacyjnej, póŸniejszego Uniwersytetu im. S.Batorego. 

        31 grudnia 1918 - Gen. Władysław Wejtko (1859-1933) ogłasza mobilizację.

2 stycznia 1919 - Wobec zagrożenia sowieckiego Rada Litewska - Lietuvos Taryba - tymczasowy rzšd litewski, przenosi się do Kowna.

2 stycznia 1919 - Niemcy ustępujš  z Wilna, zatrzymujšc się na następnej stacji w kierunku Kowna tj. w Landwarowie (lit. Lentvaris). Dewastujš oni m.in. tamtejszy pałac Tyszkiewiczów. 

Tabory niemieckie pomiędzy Wilnem i Landwarowem (fragment niemieckiej karty pocztowej z 1916 r. Wydawca: Fritz Krauskopf, Köningsberg)

2 stycznia 1919 - Gen. W. Wejtko wprowadza stan wyjštkowy na WileńszczyŸnie i staje na czele ´Samoobrony´, której żołnierze raz po raz odpierajš ataki bolszewików. Wilno jest nadal w rękach polskich.
5 stycznia 1919 - Oddziały polskie wobec przewagi nieprzyjaciela wycofujš  się z Wilna, oddajšc miasto bolszewikom. Polskie wojsko z całym sztabem 6 stycznia 1919 zatrzymuje się w Wace pod Wilnem, następnie jedzie pocišgiem najpierw do Landwarowa, a potem do Białegostoku. Władzę w Wilnie przejmuje komunistyczny Komitet Wojenno-Rewolucyjny. Wilno jest w rękach władzy sowieckiej.

Podczas istnienia litewskiej republiki sowieckiej (od 6 stycznia 1919 ), a następnie republiki litewsko-białoruskiej (od 27 lutego do 19 kwietnia 1919), z Wilna wywożona jest żywnoœć, surowce i maszyny. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

6 stycznia 1919 - Major Władysław Dšbrowski nie zgadza się na przejœciowe złożenie broni Niemcom i na czele dwóch szwadronów jazdy (pod dowództwem jego brata) i batalionu strzelców sformowanych w Wileński Oddział Wojsk Polskich, wykonuje przemarsz do Brzeœcia, gdzie 13 lutego 1919 r. następuje połšczenie z regularnymi wojskami polskimi. Jednym z ochotników w tym oddziale był Stanisław Cat-Mackiewicz.

8 stycznia 1919 - Włšczenie oddziałów Samoobrony do  I-szej Dywizji Białorusko - Litewskiej Wojska Polskiego.

5 luty 1919 - Tajne porozumienie niemiecko - polskie: Niemcy umożliwiajš armii polskiej przemarsz na Wschód.

27 lutego 1919 - Proklamowanie Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi (tzw. Litbel) obejmujšcej rejony kowieński, poniewieski, szawelski, wilejski, wileński, baranowicki, grodzieński i miński.Zjazd delegatów robotniczych i chłopskich ustalajšcy sprawy ustrojowe republiki. Na czele Rady Komisarzy Ludowych staje Vincas Mickevičius (Kapsukas). 13 marca 1919 - Zostaje utworzona Armia Litewsko Białoruska z Andriejem Sniesariewem na czele, zaœ w kwietniu Rada Obrony Litbelu.

W okresie od 15 marca do 10 kwietnia 1919 wywieziono 200 wagonów żelaza, ok. 100 wagonów szyn kolejowych, inwentarza kolejowego, przeszło 80 wagonów belek żelaznych – przeszło 200 wagonów sprzętu i materiałów inżynieryjnych. Nie wywożono dóbr kultury i wartoœci niematerialnych. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

Tadeusz Wróblewski jest w okresie styczeń-kwiecień 1919 r. dyrektorem Centralnego Archiwum Państwowego. „Wróblewski był w przyjaznych stosunkach z bolszewikami, widywał się z nimi, ale dzięki temu przez niego tylko wiedzieliœmy, co oni zamierzajš, kogo mogš aresztować i jakie dekrety przygotowujš ." („Kurier Wileński” nr 153/1925;  (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)).

16-20 kwietnia 1919 -  Poczštek Operacji Wilno: ofensywa wojsk polskich majšcej na celu wyzwolenie Wilna z rak bolszewickich. Wojsko Polskie pod dowództwem Józefa Piłsudskiego, wyzwala Nowogródek, Baranowicze, Lidę.

19 kwietnia 1919 (Wielkanoc) - Grupa kawalerii (800 żołnierzy) ppłk. W. Beliny-Prażmowskiego osišga rano do Wilno od południa i zajmuje stację kolejowš. Polscy kolejarze z Wilna pomagajš dowieŸć do miasta piechotę. Jazda polska wjeżdża do centrum Wilna siejšc panikę wœród nieprzyjaciela. Zajęcie m.in. Placu Katedralnego. W mieœcie toczš się walki aż do 21 kwietnia. Miejscowi Żydzi komuniœci walczš po stronie bolszewickiej.

Polska kawaleria, ca 1930.

      21 kwietnia 1919 (wg niektórych po południu 20 kwietnia) - Do Wilna wkracza 1 Dywizja Legionów (2,5 tys. żołnierzy) generała E. Rydza-Œmigłego. Po opanowaniu sytuacji, w mieœcie dochodzi do szeregu egzekucji Żydów oskarżonych o komunizm i współpracę z bolszewikami. Wg. jednych Ÿródeł żołnierze polscy rozstrzelali 43 osoby według innych 65 (Norman Davis). Polski tok postępowania został zaakceptowany przez obecnego w Wilnie oficera amerykańskiego pułkownika Wiliama F. Godsona.

Następujš dni walki z siłami sowieckimi w pobliżu Wilna, tak by zapobiec ich koncentracji. Obronš Wilna dowodzi gen. Edward Rydz-Œmigły. Walki trwado 30 kwietnia 1919.

oddziały polskiej piechoty wkraczajš do Wilna 21 kwietnia 1919 r.

 

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrš w Wilnie.

 

     

 

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrš w Wilnie. Zdjęcie ze zbiorów Wojskowego Biura Historycznego II RP.

Rzšdy RP na Wileńszczyznie.

22 kwietnia 1919 - Naczelny Wódz J. Piłsudski wydaje odezwę „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, w której zapowiada utworzenie federacji Litwy i Polski. Ustanowienie cywilnej administracji w Wilnie. Generalnym Komisarzem Zarzšdu Cywilnego Ziem Wschodnich z siedzibš w Wilnie zostaje Jerzy Osmołowski (1872-1954), zwolennik unii Polski z Litwš (ZCZZW istnieje do 9 wrzeœnia 1919).

23 kwietnia 1919 - Pierwszy Marszałek Polski (specjalnie dla niego ustanowiony stopień wojskowy) Józef Klemens Piłsudski po uroczystym nabożeństwie w Katedrze w Wilnie, dokonuje przeglšdu wojsk na Placu Łukiskim. Za Marszałkiem generałowie - Bolesław Jacyna, Edward Rydz-Œmigły, Stanisław Szeptycki, Kazimierz Sosnkowski, Stefan Dšb-Biernacki. Fotografia Leonarda Siemiaszki ze zbiorów Archiwum Dokumentacji Mechanicznej (ADM)
      24 kwietnia 1919 - Pogrzeb 27 żołnierzy poległych w czasie walk o Wilno na placu Daukanto. Kondukt pogrzebowy wyrusza z koœcioła Œw. Kazimierza, na cmentarz Bohaterów Wilna, przed murem starego cmentarza na Rossie, po lewej stronie od głównej bramy. " Do 1921 r. usypano wzdłuż niego dwa rzędy mogił, zwieńczonych prostymi drewnianymi krzyżami. Każdy z nich był zaopatrzony w obrazek œwięty, orła i nazwisko pochowanego, tabliczki z nazwiskami poległych znalazły się też na samym murze. Fotografował Jan Bułhak.
do 30 kwietnia 1919 - Walki z bolszewikami w okolicach Wilna.

 

Odznaka bojowa przyznawana za udział w walkach o Wilno w okresie œwišt Wielkiej Nocy, 1919. Napisy na odznace: 1919, Wilno,Wielkanoc.

        7-8 czerwca 1919 - Zjazd Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny w Wilnie. Zjazd potępia wyłšcznie polskš administrację na WileńszczyŸnie ale wtraża nadzieję na ułożenie się stosunków z Polskš.
        18 czerwca 1919 - Wyznaczenie linii demarkacyjnej między Litwš i Polskš . Wojskowa misja francuskaw yznaczyła tymczasowš linie demarkacyjnš, aby zapobiec starciom między armiš polskš i litewskš Prowadzi ona z Ełku przez Augustów, Orany (Varena) na północ, pozostawiajšc Troki i Wilno po stronie polskiej. Tę pierwszš linię Litwini przyjęli, Polacy zaœ odrzucili, wobec czego walki polsko-litewskie trwały nadal. Wówczas Ferdynand Foch zaproponował drugš linię demarkacyjnš (18 lipca 1919), którš wytyczono 27 lipca 1919. Prowadzi ona wzdłuż Czarnej Hańczy, pozostawiajšc Suwałki po stronie polskiej do 22 sierpnia 1919r. miasto było w rękach niemieckich), a Puńsk, Sejny i Giby po stronie litewskiej; na wschodzie linia Focha przechodziła 12 km na zachód od toru kolejowego Grodno-Wilno-Dyneburg, oddajšc Wilno Polakom. Plany wywołania powstania przez Polskš Organizację Wojskowš celem zajęcia Kowna i zmuszenia Litwinów do odnowienia federacji nie powiodły się na skutek wykrycia przygotowań przez policję litewskš (sierpień 1919).(wg Józef Darski, Stosunki Polsko-Litewskie)

22 -28 sierpnia  1919 - Powstanie Polaków w Sejnach, przeciwko władzy Republiki Litewskiej, zakończone zwycięstwem powstańców.

24 sierpnia 1919 - Ukazuje się pismo białoruskie w Wilnie tygodnik Krynica księdza A Stankiewicza. W artykule programowym Braty Białorusy podkreœla on odrębnoœć narodowš Białorusinów. Polska poczta nie doręcza numerów pisma prenumeratorom. Ksišdz Józef Hermanowicz z z Izabelina k. Wołkowyska skarży się: ...naczelnik [poczty w Izabelinie] nigdy nie oddaje mi gazety...(Krynica wychodzi do 14 lipca 1920 - dzień zajęcia Wilna przez Sowietów i po 4 grudnia 1920, już w Litwie Œrodkowej). Władze polskie zwalczajš białoruski ruch tak niepodległoœciowy jak i kulturalny. Posiadanie pisma białoruskiego, nie tylko nielegalnego, jest częstym powodem aresztu.

koniec sierpnia 1919 - Dekret Naczelnego Wodza powołujšcy do życia Uniwersytet Stefana Batorego. Rektorem zostaje Michał M. Siedlecki z Krakowa.

      1 wrzeœnia 1919 - Otwarcie gimnazjum białoruskiego w Wilnie. Dyrektorem gimnazjum był Michał Kochanowicz. Jego inicjatorem był Iwan Łuckiewicz (Іван Луцкевіч, *9 czerwca 1881 - †20 sierpnia 1919), wybitny działacz białoruski, syn powstańca z 1863 roku, inicjator gazet białoruskich w Wilnie Nasz Los ("Наша доля") і Nasza Niwa("Наша ніва"), wydawca od 1 lipca 1916 roku gazety Homan (“Гоман” - ukazywała sie  dwa razy w tygodniu, od 1 wrzeœnia 1916 także w edycji drukowanej cyrylicš).
      9 wrzeœnia  1919 - Wybory do Rady Miejskiej Miasta Wilna. Rada liczy 48 radnych. Wybory wygrywa Grupa Polska Chrzeœcijańsko-Narodowa z przyszłym wieloletnim Prezydentem Wilna Witoldem Bańkowskim (31 radnych) na drugim miejscu plasujš się przedstawiciele mniejszoœci żydowskich (14 radnych). Pozostałe partie otrzymujš jeden lub dwa mandaty.

Uliczka w żydowskiej częœci miasta (ulica Jatkowa).

 

      lato 1919 - Przesłanie do Wilna specjalnej komisji Anglo-Amerykańskiej w sprawie egzekucji Żydów w czasie zajmowanie Wilna przez Polaków w kwietniu 1919 roku. Przewodniczy jej jeden z wybitnych wtedy Żydów amerykańskich, specjalista Departamentu Stanu od Bliskiego Wschodu i Europy Wschodniej, b.ambasador USA w Turcji,  autor opracowań zwišzanych z ludobójstwem Turków wobec Ormian - Henry Morgenthau Senior. Ogłoszony przez niego 3 paŸdziernika 1919 roku raport uwalnia Polskę od odpowiedzialnoœci za te wydarzenia, podkreœlajšc, że żołnierze polscy byli atakowani przez komunistów żydowskich w czasie zdobywania miasta. Raport ten zwraca jednak uwagę na niezachowanie przez polskie wojsko wymogów prawa i ustalenia winy rozstrzelanych, oraz na wypadki brutalnego traktowania, niszczenia i rabunku dokonane przez polskich żołnierzy.

W. Morgenthau Sr. z oficerami amerykańskimi pomagajšcymi w pracy Komisji Anglo-Amerykańskiej w Wilnie w 1919 roku.

      11 paŸdziernika 1919 - Pochód uczonych, młodzieży, dostojników państwowych i koœcielnych  uroczyœcie przechodzi przez miasto do Ostrej Bramy dziękować Matce Miłosierdzia za możliwoœć otwarcia Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Ostra Brama w Wilnie w latach 20-tych..

1919 - Powstaje Zakład Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Jego długoletnim kierownikiem jest Jan Bułhak.

      Karta pocztowa wysłana z Wilna przez polskiego żołnierza w marcu 1920. Widoczny jest stempel cenzury i podpis cenzora. Autor pisze w niej swojej babce w Białymstoku,  że opowie jej więcej jak się spotkajš. 
      Żydowska organizacja syjonistyczna na wycieczce rowerowej w Wilnie 5 maja 1920 na poczštku œwięta Lag B'Omer. Rowery ozdobione sš flagami i sloganami, m.in. ze słowem  "Zion" po hebrajsku. (zdjęcie z :www.shtetlinks.jewishgen.org/vilna/vilna.htm)
      Poeta i publicysta z Wilna Jerzy Jankowski wyjeżdża w końcu kwietnia 1919 roku do Warszawy i wydaje tam w 1920 roku pierwszy polski tomik poezji futurystycznej: Tram w popszek ulicy. Skruty prozy i poemy.

4 lipca 1920 - Polska uznaje de facto Państwo Litewskie.

5 lipca 1920 - Armia Czerwona atakuje Polskę na dwóch frontach, północnym i południowym, zmuszajšc armię polskš do wycofywania się.

9 lipca 1920 - Rozmowy polsko-litewskie w sprawie naruszenia granic litewskich przez Polskę.

10 lipca 1920 - Rzšd Grabskiego w zamian za poparcie Francji w sprawie wojny z bolszewikami,  na konferencji w Spa, decyduje się ustšpić w sprawach granic z Litwš i Czechami. Wilno zostaje przyznane Litwie. Pomimo to Polskie wojsko nie opuszcza miasta. Na WileńszczyŸnie dochodzi do starć polsko-litewskich.

12 lipca 1920 - Układ pokojowy między Litwš i Rosjš Sowieckš. W tajnym protokóle do tego układu Litwa zgadza się na swobodny przemarsz Armii Czerwonej przez jej terytorium.

13 lipca 1920 - Sztab polski opuszcza miasto. Komendant wojskowy miasta zaprzecza temu. Zapowiada, że miasto będzie bronione do ostatecznoœci przed zbliżajšcymi się oddziałami Armii Czerwonej. Wg niektórych Ÿródeł: 13 lipca 1920, wieczorem - Józef Piłsudski wydaje rozkaz o przekazaniu Wilna Litwinom, jednak rozkaz ten nie zostaje natychmiast wykonany.

14 lipca 1920, między 12 a 2 po południu - Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwonš: w momencie podchodzenia Armii Czerwonej pod Wilno, wojska polskie pod dowództwem pułkownika Wiktora Huperta wycofujš się bez walki (zostaje oddanych zaledwie kilkadziesišt strzałów) i teoretycznie oddajš miasto Litwinom. W rzeczywistoœci jednak miasto  dostaje się  pod władanie sowieckie. Do miasta wjeżdża 3 Korpus Konnego Gaj-chana. Wilno prawnie należy do Republiki Litewskiej, ale zaczynajš się rzšdy bolszewickie na WileńszczyŸnie. Ignacy Jonyna, Sekretarz Tymczasowego Komitetu, tak komentuje to wydarzenie: Nieraz mówiliœmy Polakom i kilka dni temu specjalnemu pełnomocnikowi prof. Kamienieckiemu, że Wilno oddadzš Litwinom wtedy, gdy już będzie za póŸno. Ziœciło się to dosłownie. Polacy oddali Wilno Litwinom wtedy, gdy miasto było już w ręku Rosjan.(wg Aleksander Srebrakowski, KONFLIKT POLSKO-LITEWSKI NA TLE WYDARZEŃ ROKU 1920. RELACJE I OPINIE NA ŁAMACH LITEWSKIEJ PRASY WILEŃSKIEJ)

Konarmia - Kawaleria Armii Czerwonej w 1920 roku na froncie polskim.

15 lipca 1920 - Oddziały litewskie wchodzš do Wilna. Okres swoistej dwu-władzy bolszewicko-litewskiej w Wilnie. Wojsko litewskie niejednokrotnie œciera się z wycofujšcymi się pod naporem bolszewików oddziałami polskimi. Litewski dziennik Echo Litwy tak to komentuje: Starcia o jakich mówiš doniesienia sztabu należy traktować jako zwykłe, przy większych przegrupowaniach wojsk nieuniknione zatargi. (za A. Srebrakowski jw). Bolszewicy dokonujš aresztowań setek ludzi w mieœcie. Następujš setki egzekucji na całym terenie rzšdzonym przez bolszewików, którzy wg niektórych historyków rozstrzelali 2000 osób. (Norma Davis za Wikipedia)

     

25 lipca 1920 - Dziennik litewski w Wilnie Echo Litwy zostaje zamknięty przez władze bolszewickie. (wg Aleksander Srebrakowski, Konflikt Polsko-Litewski na tle wydarzeń roku 1920 . Relacje i opinie na łamach litewskiej prasy wileńskiej )

Ulica Królewska w Wilnie, 1920 rok.

6 sierpnia 1920 - Litwa ratyfikuje układ z Rosjš Sowieckš.

12 sierpnia 1920 - Umowa Litwy z Rosjš  Sowieckš  o przekazaniu ziem litewskich Republice Litewskiej i wycofaniu z nich Armiii Czerwonej.

 

      13-25 sierpnia 1920 - Tzw. "Bitwa Warszawska", w wyniku której wojska polskie rozbijajš  siły sowieckie i zmuszajš  je do szybkiego i chaotycznego odwrotu.

Rozkaz wydany przez dowodzšcego w bitwie warszawskiej gen. Tadeusza Rozwadowskiego, autora słynnego rozkazu 10 000.

15 sierpnia 1920 - Do Wilna rzšdzonego przez bolszewików dochodzi nieprawdziwa wiadomoœć o zdobyciu Warszawy przez Armię Czerwonš. Celebracje bolszewickie w mieœcie.

26 (27 wg niektórych Ÿródeł)  sierpnia 1920 - W obliczu klęski i w wyniku porozumień zawartych z Litwš, Armia Czerwona ucieka z miasta.

27 sierpnia 1920 -  Wojsko litewskie zajmuje Wilno. Wilno wchodzi w terytorium niepodległej Litwy. Poczštki administracji litewskiej w Wilnie. Działa litewska poczta.

22 wrzeœnia 1920 - Bitwa między Polskš  i Litwš  pod Sejnami,  w wyniku której Litwa traci 1/3 swojej armii - około 2000 żołnierzy, przy dużo mniejszych stratach polskich.
      7  paŸdziernika 1920, rano - Pochodzšcy z Wileńszczyzny Gen. Lucjan Żeligowski zarzšdza odprawę oficerów, na której podaje wiadomoœć o "zbuntowaniu się" wobec dowództwa wojsk polskich i o rozpoczęciu samowolnego marszu na Wilno. Posunięcie to jest uzgadniane z dowództwem wojsk polskich, a w szczególnoœci z Marszałkiem Piłsudskim (spotkania Żeligowski - Pilsudski: 30 wrzeœnia, 1, 2 i ostatnie 6 paŸdziernika 1920 wieczorem).

9 paŸdziernika 1920 - Wobec zbliżania się wojsk polskich Litwini  wycofujš się z miasta i przekazujš władzę w ręce przedstawiciela Ententy szefa misji francuskiej, płk Constantina Reboul’a. Po drobnych starciach z Litwinami pod Jaszunami i Wakš, oddziały polskie pod dowództwem  gen. L. Żeligowskiego wkraczajš  do Wilna. W wyniku upozorowanego „buntu” gen. L. Żeligowski (tzw. "żeligiada") ogłasza utworzenie państwa, niezależnego od Polski i Litwy - Litwy Œrodkowej. "Gdy wojska jen. Żeligowskiego wchodziły do Wilna, drugš stronš wychodziły z niego wojska litewskie. W mieœcie pozostało kilku ministrów Taryby litewskiej i około 200 urzędników rzšdu litewskiego. Oddali się on pod opiekę posła Reboula. Jen. Żeligowski zażšdał, aby tak ministrowie, jak i ci urzędnicy opuœcili Wilno najdalej do wtorku, godzina 6 wieczór. Reprezentanci Ligi Narodów, którzy przybyli do Wilna dla rokowań polsko-litewskich, wyjechali z Wilna.( Wileński "Czas" cyt. za Wikipedia).

      Generał broni Lucjan Żeligowski (*1865, Oszmiana -†1949, Londyn).

12  paŸdziernika 1920 - Generał Lucjan Żeligowski, dowódca wojsk Litwy Œrodkowej, wydaje dekret nr 1, w którym podaje do wiadomoœci, że władzę zwierzchniš na terenie Litwy Œrodkowej będzie sprawował On sam jako naczelny dowódca wojsk. Litwa Œrodkowa - Wileńszczyzna jest osobnym państwem o Polskiej kulturze i języku. Polskie wojsko  Żeligowskiego opanowuje całš Wileńszczyznę.

Odznaka państwowa Litwy Œrodkowej umieszczana na miejscu polskiego orzełka na czapkach i mundurach.

19 paŸdziernika 1920 - Powstaje jako ciało doradcze, cywilna Komisja Rzšdzšca ze zwišzanym z Piłsudskim Witoldem Abramowiczem (1874-1940) jako Prezesem Komisji.  

1 listopada 1920 - W dekrecie nr 11 naczelny dowódca Litwy Œrodkowej wyznacza wybory do Sejmu w Wilnie z całego terenu Litwy Œrodkowej na dzień 9 stycznia 1921 roku (odbyły się dużo póŸniej).

Sytuacja w Litwie Œrodkowej komplikuje się, co spowodowane jest obecnoœciš  dużej iloœci wojska (około 27 000). Dochodzi do wykroczeń dokonywanych przez pozostajšcych bez zajęcia żołnierzy.

21 listopada 1920 - Prezesem Komisji Rzšdzšcej Tymczasowej zostaje Aleksander Meysztowicz (1864-1943). 28 listopada 1920 gen. Lucjan Żeligowski wyznacza termin wyborów do sejmu majšcego zadecydować o losach Wileńszczyzny na 8 stycznia 1922r. oraz przekazuje władzę nowemu prezesowi Komisji

  Znaczek pocztowy Litwy Œrodkowej z 1920 roku, nadruk na znaczku litewskim.

     

29 listopada 1920 - Zawieszenie broni miedzy Litwa Kowieńskš i Litwš Œrodkowš (polskie siły gen. Żeligowskiego). Przyjęcie ustanowionej przez Ligę Narodów polsko-litewskiej linii demarkacyjnej.

Kawaleria na ćwiczeniach koło Niemenczyna, niedaleko Wilna; ca 1930

 

     

9 grudnia 1920 -  Zespół aktorów żydowskich z Wilna znanych jako Vilner Troupe (Grupa z Wilna) wystawia po raz pierwszy w Teatrze Eliseum w Warszawie, sztukę Dybbuk S. Anskiego (Shloyme Zanvl Rappoport 1863-1920), bezpoœrednio po œmierci jej autora w Otwocku k. Warszawy. Zespół ten daje też potem ważne przedstawienia za granicš, m.in. w Rumunii i Ameryce.

Vilner Troupe ca. 1920.

11 grudnia 1920 - Uroczyste otwarcie Domu Żołnierza w Wilnie. W obecnoœci dowódcy sił zbrojnych Litwy Œrodkowej gen. Lucjana Żeligowskiego biskup Bandurski wygłasza kazanie dla zgromadzonych żołnierzy i mieszkańców miasta.

1921 - Założenie w Wilnie komunizujšcego Zwišzku Młodzieży Postępowej - ZMP.

1921 - 1923 - Białoruski ruch partyzancki na GrodzieńszczyŸnie inspirowany i finansowany przez ZSRR. Komitet Białoruski w Warszawie wydaje w tym czasie paszporty białoruskie. Konsulaty niektórych państw celowo czy też z przeoczenia, wstemplowujš wizy do tych paszportów. Wilno jest centrum białoruskich dšżeń niepodległoœciowych.

1921 - W Wilnie powstaje Towarzystwo Szkoły Białoruskiej.

1921 - W Wilnie powstaje Muzeum Białoruskie im I. Łuckiewicza (Беларускага Mузея імя І. Луцкевіча) oparte o zbiory zmarłego działacza białoruskiego Iwana Łuckiewicza.

sierpi 1921 - Wilno żegna zmarłš żonę marszałka Piłsudskiego, Marię z Koplewskich Piłsudskš. Kondukt pogrzebowy na cmentarz na Rossie prowadzi biskup Bandurski. Za trumnš idzie rodzina zmarłej, gen. Żeligowski, oficerowie i liczni mieszkańcy Wilna. Rodzinę Piłsudskich reprezentuje brat Marszałka - Jan Piłsudski.

30 pażdziernika 1921 - Zakaz wydawanie tygodnika białoruskiego Krynica i obłożenie go karš 10 000 marek za artykuł krytyczny o wyborach do Sejmu Litwy Œrodkowej Ab Sojmie u Vilni. Redaktor naczelny Władysław Hryniewicz musi ustšpić ze stanowiska. Pismo zostaje wznowione w 1922 roku.

1 grudnia 1921 - Aleksander Meysztowicz ogłasza ordynację wyborczš.

9 stycznia 1922 - Wybory do Sejmu Wileńskiego, tak zwanego też Sejmu Orzekajšcego. Bierze w nich udział 64% uprawnionych do głosowania.

       1 luty 1922 - Pierwsze posiedzenie Sejmu Wileńskiego w sali Teatru na Pohulance. Otwiera je prezes TKR Aleksander Meysztowicz i przekazuje kierownictwo najstarszemu posłowi, arcybiskupowi Karolowi Hryniewickiemu. 3 luty 1922  Antoni Łokuciewski zostaje wybrany Marszałkiem Sejmu Wileńskiego.
      Znaczek pocztowy Litwy Œrodkowej z 1922 roku wydany z okazji otwarcia Sejmu Wileńskiego.
      4 lutego 1922 - Delegat rzšdu polskiego Władysław Sołtan przybywa do Wilna (funkcję sprawuje do 6 kwietnia 1922).

Krzyż Zasługi ustanowiony przez Sejm Litwy Œrodkowej i przyznawany zasłużonym w walkach o Wileńszczyznę. Napisy, u góry: Wilno, na bocznych ramionach 9.X.  19.XI; na dole: 1920; poœrodku orzeł z rozpostartymi skrzydłami trzyma tarcze na której jest Pogoń - herb Litwy; na rewersie dwa miecze oraz napis: Litwa Œrodkowa; poœrodku numer odznaczenia.

 

      20 luty 1922 - Sejm Wileński na swoim 10 posiedzeniu przyjmuje uchwałę o przyłšczeniu Litwy Œrodkowej do Polski - "Uchwałę w przedmiocie przynależnoœci państwowej Ziemi Wileńskiej". Pkt. 4 tej uchwały mówi: "Ziemia Wileńska stanowi bez warunków i zastrzeżeń nierozerwalnš częœć Rzeczypospolitej Polskiej".

Wilno w fotografii Jana Bułhaka.

24 marca 1922 - Potwierdzenie uchwałš Sejmu Ustawodawczego RP przyłšczenia Wileńszczyzny do Polski.

24 marca 1922 - Sejm Wileński  zostaje rozwišzany przez swego marszałka, Adama Łokuciewskiego.+

6 kwietnia 1922 - Przyjęcie przez Sejm Ustawodawczy RP ustawy "O objęciu władzy państwowej nad Ziemiš Wileńskš". Wileńszczyzna jest ponownie częœciš Polski.

1922 - Powstaje Gmina Muzułmańska w Wilnie, na czele której staje Ibrahim Smajkiewicz

       

Rzšdy RP na WileńszczyŸnie. Szybki rozwój Wilna w latach międzywojennych - ważnego oœrodka przemysłu, nauki i kultury. Wilno jest trzecim co do wielkoœci miastem Rzeczpospolitej. W okresie 1920-1939 r. Polacy stanowili w Wilnie większoœć (65% mieszkańców), 28% stanowili Żydzi, 4% Rosjanie, 1% Białorusini i tylko ok.1% mieszkańców stanowili Litwini.

     

kwiecień 1922 - Walery Roman  zostaje nowym delegatem rzšdu na Litwę Œrodkowš - Wileńszczyznę, którš to funkcję sprawował do 29 sierpnia 1924

18 kwietnia 1922 - Uroczystoœci w Wilnie zwišzane z przyłšczeniem Wileńszczyzny do Polski. Prymas Polski Edmund Dalbor, w asyœcie licznego duchowieństwa i przybyłych goœci, udaje się z marszałkiem Piłsudskim na modlitwę do kaplicy Matki Bożej Ostrobramskiej. W lokalu Tymczasowej Komisji Rzšdzšcej nastšpiło podpisanie aktu przekazujšcego władzę nad Wileńszczyznš Rzeczypospolitej Polskiej. Uroczystoœci wojskowe w dniu 19 kwietnia 1922 rozpoczyna Msza Œwięta polowa na placu Łukiskim, w miejscu stracenia powstańców 1863 roku, którš celebruje prymas Dalbor w asystencji biskupów Władysława Bandurskiego i Jerzego Matulewicza. U stóp ołtarza modli się marszałek Józef Piłsudski, premier Antoni Ponikowski, licznie zebrani wierni i wojsko. (za: dr Andrzej Czesław Żak: Biskup polowy wojsk Litwy Œrodkowej)

Plan miasta Wilna, St. Januszewicz, 1921. Wydawnictwo Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie.

      1922 - Na prawym brzegu Wilii staje 12-metrowy pomnik Mickiewicza - makieta z drewna i gipsu autorstwa Zbigniewa Pronaszki.

 

Józef Piłsudski oddaje hołd wieszczowi.

 

      Profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: siedzš od lewej: K. Zimmerman, Wiktor Staniewicz, Władysław Mickiewicz, Marian Zdziechowski; stojš od prawej: Stanisław Pigoń, Benedykt Kubicki, Ferdynand Ruszczyc, Józef Kallenbach, Juliusz Kłos.
      sierpień 1922 - Stanisław Cat-Mackiewicz zaczyna wydawać w Wilnie konserwatywny dziennik Słowo, który ukazuje się aż do 18 wrzeœnia 1939. Podobnie jak wtedy w londyńskim Times, na pierwszej stronie gazety umieszczane sš ogłoszenia. Gazetę finansuje Jan Tyszkiewicz. Słowo popierało Piłsudskiego i zwalczało endecję.
 

   
W redakcji Słowa w latach dwudziestych; od lewej: Bolesław Wit-Œwięcicki, Witold Tatarzyński, Józef Mackiewicz, Kazimierz Luboński i Hartung (Fot. ADM, opubl. w "Rzeczypospolitej" nr 28 z 2 lutego 2002 r)
      Okładka Ferdynanda Ruszczyca, malarza, scenografa, grafika i pedagoga dla powstałego z jego inicjatywy czasopisma młodzieży akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego  Alma Mater Vilnensis. Ruszczyc mieszka w Wilnie Na Zarzeczu 24.
        22 wrzeœnia 1922 - Władze polskie usuwajš z Wilna 32 Litwinów za działalnoœć niepodległoœciowš na rzecz Litwy. Zostajš oni przekazani wojsku litewskiemu.
     

1923 - Założony zostaje Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich (AKWW). Jego geneza sięga roku 1917 i Homla, gdzie polscy harcerze założyli Klub Włóczęgów. To właœnie jego członek Teodor Nagurski, kiedy podjšł studia prawnicze na USB, wraz ze studentem medycyny Wacławem Korabiewiczem zakłada Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich.

8 maja 1924 - Odnowienie paktu między Litwš a ZSRR potwierdzajšcego prawo Litwy do Wilna.

3 lipca 1925 - Umiera w Wilnie Tadeusz Wróblewski, prawnik i teoretyk prawa, słynny adwokat i mówca; kolekcjoner i bibliofil, fundator Biblioteki Eustachego i Emilii  Wróblewskich, polska biblioteka fundacyjna założona w 1912 w Wilnie, zagarnięta przez Republikę Litewskš w 1939 obecnie Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk (Lietuvos Mokslų Akademijos Biblioteka).

3 sierpnia 1925 - Ustšpienie arcybiskupa Wilna Jerzego Matulaitisa, atakowanego przez Polaków za tolerancyjny stosunek do Litwinów i mniejszoœci narodowych na WileńszczyŸnie.

Spotkanie około 200 żołnierzy żydowskich służšcych w wojsku polskim, Wilno, 1925. (zdjęcie ŠYIVO, New York)
1 wrzeœnia 1925 - Rozpoczyna pracę w Wilnie Teatr Objazdowy Reduty Juliusza Osterwy. Jest to tzw. Druga Reduta  – Wileńska. Usunięty z Sal Redutowych w Warszawie zespół przenosi się latem 1925 do Wilna. Siedzibš Reduty zostaje gmach Teatru Miejskiego na Pohulance. Najintensywniejsza działalnoœć tej placówki przypada na lato 1927 – kiedy terenie całej Polski odbywajš się 62 spektakle plenerowe (m.in. w Wilnie, na dziedzińcu uniwersyteckim Piotra Skargi)„Księcia Niezłomnego” w reż. Osterwy i z nim w roli tytułowej (dubluje tę rolę też Edmund Wierciński). Widowisko oglšda dziesištki tysięcy ludzi. Od 23 grudnia 1925 do lata 1929 Reduta prowadzi w Teatrze na Pohulance swój stały teatr. Przyczynš zabrania teatru Osterwie w 1929 r. jest  zatarg z władzami miejskimi i prezydentem Wilna Józefem Folejewskim.

Juliusz Osterwa jako Konrad w Wyzwoleniu Stanisława Wyspiańskiego, 1931.

1925 - Stanisław Szukalski wygrywa konkurs na projekt Mickiewicza w Wilnie. Jego rzeŸba przedstawiajšca poetę niczym wojownika Inków który karmi krwiš swego serca wielkiego orła została uznana za najlepszš z poœród 67 nadesłanych. Realizacja tego projektu została zatrzymana w 1926 roku i ogłoszono kolejny konkurs.

Stanisław Szukalski, pomnika Mickiewicza dla Wilna, 1925, projekt z bršzu i gipsu (cokół).

1925 - Polscy bezpopowcy (starowiercy) jednoczš się we „Wschodni Koœciół Staroobrzędowy nie posiadajšcy hierarchii duchownej” , uznany oficjalnie przez państwo polskie w 1928 roku (obecna nazwa Staroprawosławna Cerkiew Pomorska).
Abraham Stein, Nad Ksiażkš, obraz olejny z lat 30-tych.

24-27  paŸdziernik 1925 - Założenie w czasie konferencji w Berlinie, Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO  (Yidisher Visnshaftlekher Institut - YI-V-O)  z siedzibš w Wilnie, z oddziałami w Berlinie, Warszawie i Nowym Jorku. Instytut ten obecnie w Nowym Jorku, staje się najważniejszym autorytetem w dziedzinie ortografii i słownictwa języka jidysz. Instytut ten wydaje periodyki Yedies Fun YIVO (od 1929), YIVO Bleter (od 1931). W YIVO działali wybitni naukowcy: Majer Balaban (1877-1942), Icchak Schiper (1884-1943), Mojżesz Schorr (1874-1941) i Arie Tartarkower (1897-1982).

 

Uroczystoœć w Wilnie położenia kamienia węgielnego pod siedzibę Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO, 1929.

 

       

1926 - Upaństwowienie Biblioteki Eustachego i Emilii Wróblewskich w Wilnie. Przeznaczenie przez państwo Pałacu Tyszkiewiczów w Wilnie, położonego u zbiegu ul. Arsenalskiej (obecnie Tadeusza Wróblewskiego) i Zygmuntowskiej na jej siedzibę. Wg założyciela biblioteki: ...przewodniš myœlš zbiorów było stworzenie placówki, która by była przeciwwagš rosyjskiej placówki publicznej. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

      Manifestacja z okazji imienin Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, Sulejówek, 19 marca 1926 roku. Nie pełnił on wtedy żadnej funkcji państwowej, odmówiwszy kilkakrotnie stanowiska premiera rzšdu i nie chcšc kandydować na prezydenta. (zdjęcie z Archiwum Dokumentacji Mechanicznej)
        24  kwietnia 1926 - W artykule "Przedostatni i ostatni gabinet republikańsko-parlamentarny" w wileńskim Słowie, Cat-Mackiewicz pisze, że po gabinecie Skrzyńskiego może powstać jeszcze rzšd centroprawicy, "A co potem? Potem Polska zwróci się raptownie do systemów nieparlamentarnych. Systemów takich sš dwa: monarchia i dyktatura".
      12-14 maja 1926 - Wojskowy zamach stanu marszałka Piłsudskiego w Warszawie. Zabici i ranni po obu stronach konfliktu. Zabójstwo walczšcego po stronie rzšdowej studenta endeckiego Karola Levittoux (14 maja 1926), prowadzonego do niewoli przez zamachowców. Kilkunastu generałów, którzy dochowali lojalnoœci stronie rzšdowej w czasie wojskowego zamachu stanu, zostaje zwolnionych z wojska i przeniesionych w stan spoczynku. Pięciu z poœród nich, pomimo obietnicy Piłsudskiego, że nie będzie karał żołnierzy i oficerów za posłuszeństwo wobec prawowitego rzšdu (zawartej też w rozkazie z 22 maja 1926), uwięziono w Wojskowym Więzieniu Œledczym  nr III  w Wilnie, na Antokolu. Generałów więziono w nie ogrzewanych celach, w ciężkich warunkach. Ukazuje się też paszkwil na generałów - broszura "Zbrodniarze".

12 maja 1926 - Józef Piłsudski idzie Mostem Poniatowskiego w Warszawie na rozmowy z Prezydentem RP Stanisławem  Wojciechowskim.

Konserwatywna "Gazeta Powszechna" zaopatruje artykuł o zamachu stanu tytułem - "Rokosz zdrajcy ojczyzny". Natomiast Cat-Mackiewicz z entuzjazmem pisał w "Słowie": "... za życiodajnš władzę silnš gotowi jesteœmy zapłacić dziesištkami trupów, jeœli daniny takiej Polska potrzebować będzie, ale Ty nam daj tę władzę silnš, Panie Marszałku!" (za Janusz Kawalec, Działalnoœć polityczna polskich konserwatystów w latach 1918-1939)

4 lipca 1926 – Powstanie konserwatywnej Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej („żubry”). Józef Cat Mackiewicz tak to komentuje: „Nasza grupa polityczna, która póŸniej się zorganizowała i obrała ks. Sapiehę za prezesa, a p. Meysztowicza na prezesa Rady Naczelnej, zagrała tš fanfarš, która spowodowała zmianę frontu ziemiańskiego wobec Marszałka, tak dalece w Wilnie, jak Poznaniu, Lwowie i Kongresówce. (...) Szalone niebezpieczeństwo groziłoby Polsce, gdyby zwycięstwo Majowego zamachu miało pozostać zwycięstwem lewicy nad prawicš. Przez naszš „zdradę” obozu prawicowego, przez nasze zawołanie „Niech żyje Piłsudski”, gdy ziemianie poznańscy (nawet dzisiejsi zwolennicy Piłsudskiego) omal nie siadali na koń – sprawiliœmy to, że dziœ nie sposób jest uważać zamachu Majowego za coœ w rodzaju zwycięstwa partii proletariackich nad partiami burżuazyjnymi. Dumni jesteœmy z tej „zdrady”. (Z historii stosunku konserwatystów do marsz. Piłsudskiego w: „Słowo” 19 III 1927 ; Cyt. za Paweł Jurewicz, Konserwatyzm Wileński 1922-1939)

      paŸdziernik 1926 - Wojskowy Sšd Okręgowy nr 1 w Wilnie wydaje orzeczenie, że wobec braku dowodów winy nie ma powodu utrzymywania aresztu œledczego nad gen.T. Rozwadowskim. Z polecenia prokuratora wojskowego generałowie sš jednak nadal więzieni z powodów "interesów wojska pierwszorzędnej wagi".

Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski.

      Plakat przedstawienia teatru żydowskiego w języku jidysz w Teatrze Nowym w Wilnie, 5 pażdziernika 1926 r.
        2 listopad 1926 - Odsłonięcie pomnika na cmentarzu na Rossie, zaprojektowanego przez prof. Juliusza Kłosa ku czci poległych obrońców Wilna - członków Samoobrony i żołnierzy WP.
        grudzień  1926 - Odbywa się w Wilnie  Wszechpolski Kongres Muzułmański. Powstaje także Muzułmański Zwišzek Religijny w Rzeczypospolitej na czele z muftim, bowiem ostatni mufti krymski został zamordowany przez bolszewików. Muzułmanie polscy wybierajš na muftiego językoznawcę z Berlina Dr Jakuba Szynkiewicza (Mufti na Rzeczpospolitš Polskš). Istnieje też powołany przez inteligencję muzułmańskš Zwišzek Kulturalno - Oœwiatowy Tatarów RP. Prezesem Rady Centralnej naczelnych władz Zwišzku jest ksišżę Olgierd Najman Mirza Kryczyński. Zarówno siedzibš Muftiatu, jak i Rady jest Wilno. (za : Emir Szabanowicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce)
      17 grudnia 1926 - Zamach stanu na Litwie daje prezydenturę Antanasowi Smetonie. Sprawuje on ten urzšd aż do 15 czerwca 1940, kiedy to po aneksji Litwy przez ZSRR zmuszony jest uciekać do Niemiec.
     

16 luty 1927 - Umiera  w Wilnie w Dniu Niepodległoœci Litwy  Jonas Basanavičius (*1857), lekarz, wybitny litewski działacz niepodległoœciowy oraz pisarz. Jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległoœci w 1918 roku.  Zostaje on pochowany na cmentarzu na Rossie.

 

     

kwiecień 1927 - Profesor Uniwersytetu w Wilnie i sympatyk Piłsudskiego Marian Zdziechowski (mieszkajšcy w Wilnie na Zygmuntowskiej) publikuje broszurę w obronie uwięzionych generałów - "Sprawa sumienia polskiego".

18 maja 1927 - Zwolnienie z Wojskowego Więzienia Œledczego  nr III  na Antokolu w Wilnie gen. Tadeusza Rozwadowskiego, jednego z autorów planu operacyjnego "Cudu nad Wisłš", dowódcy wojsk polskich w kluczowych dniach tej bitwy, autora słynnego rozkazu numer 10 000, bezpoœredniego dowódcy wojsk polskich w tej bitwie.

7 czerwca 1927 - Zamach w Warszawie na posła ZSRR w Polsce Piotra Wojkowa, zasłużonego dla władzy sowieckiej udział w egzekucji rodziny carskiej 17 lipca 1918 w Jekateringurgu. Zamachu dokonuje Borys Kowerda, 18-letni uczeń gimnazjum rosyjskiego w Wilnie. W głoœnym procesie w przed sšdem w Warszawie, zabójcy broni adwokat wileński Paweł Andrejew.

      1927 - Budowa masztu radiowego na wzgórzu Lipówki.

1927 - 1932 - Na Ostrej Bramie w Wilnie powstaje kompozycja 14 tys. wot.

Srebrne wotum Józefa Piłsudskiego, Ostra Brama: Dziękuję Ci Matko za Wilno. Piłsudski tak mówi o Wilnie: „Miłe miasto. Rzędem biegnš mury, pagórki, otoczone zieleniš, pieszczš mury. Mury tęsknie na pagórki spoglšdajš. Miłe miasto. Gdy na który z pagórków się wyjdzie, ku niebu przez mgłę oparów błyszczš do góry wieżyce, wieżyczki, na których, gdy dzwony zadzwoniš, nie wiadomo, czy się skarżš, czy o łaskę proszš, czy tęskny tylko do nieba głos wznoszš. Miłe miasto. Miłe mury, co mnie niegdyœ dzieckiem pieœciły, co kochać wielkoœć prawdy uczyły – miłe miasto...” (fot. T. Kozłowski)

     

2 lipca 1927 - Na stopniach wileńskiej katedry uroczyœcie koronowano Cudowny Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej (z udziałem w uroczystoœci, m. in. Marszałka Piłsudskiego i prezydenta RP Moœcickiego). Złote korony ufundowane ze składek społecznych nałożył nuncjusz papieski.
 

Cudowny Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej.

      Wierni przy Ostrej Bramie.(ca.1925)

1927 - Zjazd Literatów w Wilnie wysyła depeszę hołdowniczš do Marszałka Piłsudskiego przy jednym głosie sprzeciwu - konserwatysty KarolLudwika Konińskiego (1891-1943).

15 czerwca 1927 - Malarz Andrzej Wróblewski (†1957) rodzi się w Wilnie jako syn profesora prawa USB Bronisława Wróblewskiego i malarki Krystyny Wróblewskiej.

      6 sierpnia 1927 -  Po zwolnieniu z więzienia w Wilnie, przebraniu w cywilne ubranie i przewiezieniu pod eskortš oficerów pocišgiem do Warszawy gen. Włodzimierz Ostoja-Zagórski, były dowódca lotnictwa wojskowego w Polsce, znika w tajemniczy sposób. Według niepotwierdzonych relacji, był on przez uwięziony w Warszawie, przez kilka dni torturowany, a następnie zabity przez grupę młodszych oficerów z najbliższego otoczenia Naczelnego Wodza. Propaganda oficjalna sugeruje dezercję generała. Pojawiajš się listy (nie podpisane) wysłane rzekomo przez Zagórskiego z ukrycia. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.

Generał brygady Włodzimierz Ostoja-Zagórski, lotnik, były zwierzchnik Piłsudskiego w wywiadzie austriackim, potem bliski współpracownik generała T. Rozwadowskiego, pierwszy dowódca polskiego lotnictwa wojskowego.

1927 - Założenie Wileńskiego Towarzystwa Miłoœników Fotografii.

Ostra Brama w Wilnie w latach 20-tych.

23 paŸdziernika 1927 - Wybór Hachana Karaimskiego w Polsce. Spokrewnieni z ludami tureckimi Karaimowie wyznajš wiarę, która wyłoniła się z judaizmu w końcu VIII w. Nie dopuszcza ona przyjmowania neofitów (nowych członków), toteż liczba ich z roku na rok maleje. W 1927 r. było ich w Rzeczpospolitej ok. 1500. Na Litwie żyje ich ok. 400 (rok 2007).

1928 - Ludomir Sleńdziński,  malarz i rzeŸbiarz, przedstawiciel szkoły wileńskiej hołdujšcej zasadom klasycyzmu, zostaje profesorem Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Wileńskiego.

 

Ludomir Sleńdziński, Portret Piotra Hermanowicza. 1922 ( olej na dykcie, 90 x 57 cm; kolekcja: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie)

15 stycznia 1928 - Rozpoczęcie nadawania programu radiowego z Wilna, z budynku na Zwierzyńcu. Codziennie nadawana jest msza œwięta z Ostrej Bramy.

25 wrzeœnia 1928 - Uroczystoœci sprowadzenia zwłok do Wilna i pogrzebu zmarłego w Paryżu w 1861 roku Joachima Lelewela na cmentarzu na Rossie.

1927 i 1928 - Aresztowanie w Wilnie i przetrzymywanie w więzieniu działacza białoruskiego Antoniego Iwanowicza Łuckiewicza, pracownika Gimnazjum Białoruskiego w Wilnie. Zwolniony z pracy w 1930, w latach 1933-1939 jest on celem nagonki i nie jest w stanie drukować swoich artykułów w prasie białoruskiej w Wilnie.
10 paŸdziernika 1928 - Uroczystoœci 10-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu w Wilnie. Poczty sztandarowe korporacji studenckich na dziedzińcu Skargi. Trzeci od lewej poczet konwentu Polonia. (zdjęcie ze Strony Konwent Polonia)
18 paŸdziernika 1928  - Gen. Tadeusz Rozwadowski umiera tragicznie w klinice Œw.Józefa w Warszawie (klinika na Hożej), z powodu niewyjaœnionej choroby. Jego trumnę w czasie pogrzebu we Lwowie, niosš usunięci z wojska generałowie Stanisław Haller, Roman Żaba, Walery Maryański, Franciszek Meraviglia-Crivelli, Robert Lamezan i Filip Siarkiewicz.

19 paŸdziernika 1928 - Umiera w Wilnie prof.Józef Łukaszewicz, wybitny geolog, w młodoœci uczestnik nieudanego spisku w celu dokonania zamachu bombowego na cara Aleksandra III (marzec 1887, wspólnie z m.in. bratem Lenina, Aleksandrem oraz Bronisławem i Józefem Piłsudskimi), za co otrzymał karę dożywotniego wiezienia w wyniku której był przez 18 lat więŸniem twierdzy w Szlisserburgu. Nigdy nie czuł się dobrze w niepodległej Polsce: często okreœlany był wręcz jako Rosjanin. Zostaje on pochowany na Rossie.

Zdjęcie pamištkowe "Sokoła" w Nowej Wilejce, koło Wilna 1928 rok. (zdjęcie: Muzeum Narodowe w Gdańsku)
Komersz Konwentu Polonia w Wilnie w sali przy ul. Dšbrowskiego 5, 1928 rok.(zdjęcie ze Strony Konwent Polonia)
29 listopada 1928 - Hachan Karaimski w Wilnie, przywódca Autokefalicznego Koœcioła Karaimskiego wysyła pismo do Ministra Wyznań i Oœwiecenia Publicznego z zarysem historii Karaimów, proszšc o przychylne traktowanie jego religii w RP.

 

 

1928 - Wojewoda wileński (póŸniejszy prezydent RP na emigracji) Władysław Raczkiewicz występuje do władz państwowych z wnioskiem o uznanie 4 marca, rocznicy kanonizacji œw. Kazimierza, za dzień œwišteczny na WileńszczyŸnie. Rzšd zezwala na zwolnienie tym dniu urzędników państwowych z pracy. Tradycyjnie odbywa się tego dnia kiermasz tzw. Kaziukowy albo po prostu "Kaziuk", oraz pochód od koœcioła œw. Kazimierza do Placu Łukiskiego. Tam uczestnicy pochodu wysłuchiwali zwykle przemówienia nadawanego przez radio na całš Polskę. (wg Aleksander Srebrakowski - Wileński "Kaziuk")

1929 - Założenie Fotoklubu Polski  w Wilnie, z aktywnymi członkami - Wojciech Buyko, Edmund i Bolesława Zdanowscy, Kazimierz Lelewicz, Jan Kurusza-Worobiew, Ojciec Piotr Œledziewski, Maria Panasewicz, Aleksander Zakrzewski, Napoleon Nałęcz-Moszczynski oraz Henryk Hermanowicz (w Krzemieńcu).

Pejzaż Wileński na zdjęciu Wojciecha Buyki, ca 1925.

Prezydent RP Ignacy Moœcicki w czasie wizyty na Uniwersytecie w Wilnie w 1929 roku.
lato 1929 - Przekazanie Teatru Miejskiego na Pohulance nowemu dyrektorowi, Aleksandrowi Zelwerowiczowi.

Aleksander Zelwerowicz w filmie Mocny Czlowiek (1929)

25 lipca 1929 - W Wilnie pozostaje Instytut Reduty, działajšcy do lutego 1931 oraz teatr objazdowy Reduty.  

1929 - Umiera w Wilnie Rafał Radziwiłłowicz, (ur. 1860), pseudonim Ojciec Miller, lekarz psychiatra, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, działacz społeczny (m.in. w "Społem"), profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, pierwowzór postaci Doktora Judyma (Stefan Żeromski był jego szwagrem), wolnomularz (pierwszy Wielki Mistrz odrodzonej po 1918 r. Wielkiej Loży).

 

czerwiec 1929 - Uczniowie ze szkół żydowskich TŻBK w czasie ćwiczeń gimnastycznych w Wilnie (zdjęcie z: www.shtetlinks.jewishgen.org)
1930 - Zastšpienie drewnianej nadbudowy na baszcie Gedymina murowanš.

1930 - Zakazanie działalnoœci Białoruskiego Towarzystwa Wydawniczego kierowanego przez działacza chrzeœcijańsko-demokratycznego Antoniego Łuckiewicza.

1930 - Ustawienie w Wilnie z inicjatywy œrodowisk litewskich, popiersia Księcia Witolda, w zwišzku z 500-leciem jego œmierci.

22 czerwca 1930, niedziela  - Rozpoczyna się w Warszawie IX Międzynarodowy Rajd Samochodowy Automobilklubu Polski przez Białystok, Wilno, Nowogródek, Nieœwież, Berezę Kartuskš, Kowel, Łuck, Brody, Lwów, Przemyœl, , Tarnów, Bochnię, Kraków, Oœwięcim, Bielsko, Katowice, Częstochowę, Piotrków Trybunalski, ŁódŸ, Toruń, Grudzišdz, Tczew, Gdynię, Wejherowo,, Grudzišdz, Płock i z powrotem do Warszawy (29 czerwca 1930). Dystans wynosi około 3100 km. Meta pierwszego etapu znajduje się w Wilnie, a jego trasa ma też 100km drogi piaszczystej. W każdym aucie siedzi kontroler pilnujšcy przestrzegania reguł rajdu. Na samochodach nie wolno umieszczać napisów reklamowych. Dominujš nowe samochody amerykańskiej firmy Hudson, wystawione w rajdzie przez importera z Gdańska. (wg. Jacek Gilarski, Witajcie Hudsony)

Hudson model 1930, U-7 P Phaeton.

1931 - Wielka powódŸ w Wilnie, zostajš zalane m.in. podziemia Katedry.
Woda na ulicach Wilna.

Autobusy miejskie w Wilnie w czasie powodzi.

1931 - Henryk Kuna (1879-1945), przechrzczony na katolicyzm artysta pochodzenia żydowskiego, który we wczesnej młodoœci kształcił się na rabina,  wygrywa kolejny pišty konkurs na pomnik Mickiewicza w Wilnie. Według koncepcji Kuny, pomnik Mickiewicza przedstawiajacy go jako pielgrzyma stojšcego na cokole który miał nawišzywać do Œwiatowida, ozdobionego płaskorzeŸbami przedstawiajšcymi sceny z Dziadów. Podobnie jak poprzednie, projekt Kuny nie zostanie zrealizowany, w wyniku protestów prasy wileńskiej. Do dziœ zachowały się tylko jego elementy - m.in. gotowe do zamontowania płaskorzeŸby - obecnie w Instytucie Sztuki w Wilnie i Muzeum Narodowym w Warszawie.

1931 - 1934 - Żagary, grupa literacka działajšca w Wilnie, wydaje też pismo o tej nazwie. Żagary. Miesięcznik idšcego Wilna poœwięcony sztuce - pismo wydawane jako bezpłatny dodatek do dziennika Słowo, następnie do Kurjera Wileńskiego już jako Piony. Po połšczeniu się z miesięcznikiem literackim Smuga w 1933, pismo powraca do pierwotnej nazwy Żagary. Komitet redakcyjny: T. Bujnicki, A. Gołubiew, J. Zagórski, H. Dembiński, C. Miłosz,, J. Putrament, A. Rymkiewicz, K.Halaburda.

Czesław Miłosz w czasach Wileńskich.

9 listopada 1931 - Endeccy studenci uchwalajš na wiecu usunięcie wszystkich Żydów z Uniwersytetu Stefana Batorego.

10 listopada 1931 - Zamieszki antysemickie na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie. Na dziedzińcu Piotra Skargi studenci endeccy z Młodzieży Wszechpolskiej bijš laskami studentów żydowskich idšcych na zajęcia. Po interwencji rektora Januszkiewicza, bojówkarze opuszczajš dziedziniec uniwersytetu i maszerujš do zakładu chemii w gmachu Œniadeckich przy ul. Słowackiego. Starcia uliczne Polaków i Żydów. Po stronie żydowskiej bijš się m.in. tragarze i przekupnie. Od uderzenia w głowę płytš chodnikowš pada 21-letni endecki student prawa Stanisław Wacławski, który umiera wkrótce potem w szpitalu. Zamieszki w całym mieœcie z udziałem zwykłych chuliganów. Tłuczenie szyb i wypadki rabunku sklepów. Wieczorem policja na koniach zaprowadza porzšdek. Studenci po wiecu na placu Łukiskim o godzinie 7 wieczorem z zapadnięciem nocy rozchodzš się do domów.

Ulica Zamkowa w Wilnie w latach 30-tych.

12 listopada 1931 - Pogrzeb Stanisława Wacławskiego. Ksišdz prefekt Rymkiewicz odprawia nabożeństwo żałobne. Kondukt żałobny liczy 10 tysięcy osób. Pochód dochodzi na cmentarz, poczym następuje przełożenie pogrzebu na nazajutrz, z powodu nie dojechania rodziny zmarłego. Niepokój w mieœcie. Wileńskie kuratorium zakazuje uczniom gimnazjów i szkół zawodowych przebywania na mieœcie po godzinie 18. Odwołanie wileńskiego starosty grodzkiego Wacława Iszory, zawieszenie z-cy komendanta policji na miasto Wilno nadkomisarza Wacława Dšbrowskiego

● Członkowie Młodzieży Wszechpolskiej organizujš blokady sklepów żydowskich polegajšce na nie wpuszczaniu do nich Polaków, pod hasłem "swój do swego, po swoje". Młodzi narodowcy wprowadzajš tzw. getto ławkowe dla studentów pochodzenia żydowskiego, którzy musza siedzieć osobno w czasie zajęć. Powszechne staje się także usuwanie siłš Żydów z sal wykładowych oraz bicie ich laskami.

6 lipca 1932 - Ukazuje się jako dodatek do "Kurjera Litewskiego" czasopismo  "Włóczęga". W zespole redakcyjnym znaleŸli się: Kazimierz Leczycki (red. naczelny), Józef Batorowicz, Stanisław Hermanowicz, Jan Kruszyński, Teodor Nagurski, Henryk Niewodniczański, Stanisław Odlanicki-Poczobutt, Wacław Pac-Pomarnacki, Tadeusz Rymkiewicz, Eugeniusz Skorko, Stanisław Swianiewicz, Seweryn Wysłouch, Henryk Zabielski i Kazimierz Zwierko.
31 grudnia 1932 - Popełnia samobójstwo w Kownie, rozczarowany kłótliwoœciš i nieprzejednaniem Polaków oraz politykš  Litwinów wobec Polaków na Litwie, polityk polski i litewski Stanisław Narutowicz. Historycy litewscy wskazujš dziœ na kłopoty prywatne i zdrowotne Stanisława Narutowicza jako przyczyny samobójstwa. Jego syn Kazimierz Narutowicz (lit. Kazimieras Narutavičius), próbuje kontynuować dzieło ojca.

1933 - Po kampanii prasowej polskiej prasy narodowej, przywrócenie napisu w języku polskim na Ostrej Bramie w Wilnie: "Matko Miłosierdzia, pod Twojš obronę uciekamy się" (wg projektu Hoppena).

Ostra Brama w Wilnie w latach 30-tych.

20 marca 1933 -  Z inicjatywy Żydów w Wilnie, rozpoczyna się w mieœcie bojkot towarów nazistowskich.

1933 - W pobliżu cerkwi, nad Wilejkš, postawienie przez Żydów i chrzeœcijan pomnika ucznia szkoły rzemieœlniczej, Mieczysława Dardzika, który zginšł ratujšc w czasie powodzi 1931 roku chłopca żydowskiego, Chackela Charmaka.

25 maja 1933 - Przyjazd do Wilna zakonnicy, siostry Faustyny, urodzonej jako Helena Kowalska (1905-1938), znanej jako Œwięta Faustyna, autorka Dzienniczka. Przebywa ona w Wilnie do 21 marca 1936 roku (wg niektórych Ÿródeł do 17 marca). Została kanonizowana przez Jana Pawła II w 2000 roku. Jest dziœ patronkš Łodzi.

1934 - 1939 -  W Wilnie ukazuje się miesięcznik "Życie Tatarskie", redaktorem naczelnym jest Stefan Tuhan Mirza Baranowski.

12 maja 1934 - Zjazd Harcerstwa Polskiego w Wilnie.

1934 - PowódŸ w Wilnie. (fot.R.Grygiel)

PowódŸ w Wilnie w 1934. (fot.R.Grygiel)

1934 - 1936 - Konstanty Ildefons Gałczyński mieszka w Wilnie (w domu przy Młynowej 2 (Malunu 2): Płynie Wilenka- rzeczka, | księŸyc w rzeczce jak œwieczka, | na pagórku przysiadam. |  O, niesłowny narodzie!  | SpóŸnia się coœ dobrodziej, |  pan Adam. (Wileńskie imbroglio)

26 paŸdziernika 1934 - Idšc z dziewczętami z ogrodu na kolację (10 min. przed godzinš 18), siostra Faustyna widzi Pana Jezusa nad kaplicš w Wilnie. (za Mariusz Trojnar Œw. Faustyna Kowalska)
Elektrownia w Wilnie. Fotografia Jana Bułhaka.
1935 - Wystawa rysunków i wielomiesięczny pobyt w Wilnie Marca Chagalla i jego żony Belli.

Marc Chagall, Samotnoœć, olej na płótnie.

●  Wilno jest w latach międzywojennych w Polsce najważniejszym obok Białegostoku skupiskiem Żydów w Polsce.

Student Talmudu w yeshiva (akademii żydowskiej) w Wilnie, ca 1930. Zdjęcie: Roman Vishniak, Musarnic.

Żydowscy mędrcy w Wilnie, ca 1930.

Wilno jest ważnym centrum życia szachowego w Polsce. Wœród młodych szachistów wyróżnia się Zygmunt Łokuciewski (1921-2002).

Szachista Zygmunt Łokuciewski  jako uczeń gimnazjum Zygmunta Augusta w Wilnie, ca 1935 rok (zdjęcie reprodukowane za Adam Umiastowski & Tomasz Lissowski Felietony - Zbigniew Łokuciewski 1921-2007; Łokuciewski mieszkał w Wilnie do 12 grudnia 1944 przy ul. Wiwulskiego 20)

Pracownicy komunikacji miejskiej w Wilnie na tle autobusu szwajcarskiej firmy Sauber, 1935 rok.
marzec 1935 - Pogrzeb w Wilnie siostry Józefa Piłsudskiego - Zofii Kadecanowej, z d.Piłsudskiej.

 

Marszałek Józef Piłsudski po powrocie z Wilna z pogrzebu siostry, Warszawa, marzec 1935.

      12 maja 1935 o godz. 20:45 - Œmierć w Warszawie Marszałka Józefa Piłsudskiego. Jego ostatnia wola zawiera m.in. życzenie: ...A zaklinam wszystkich co mnie kochali sprowadzić zwłoki mojej matki z Sugint Wiłkomirskiego powiatu do Wilna i pochować matkę największego rycerza Polski nade mnš. Niech dumne serce u stóp dumnej matki spoczywa. (wg:Agnieszka Durejko, Aleksander Srebrakowski, Matka i Serce Syna, Spotkania z Zabytkami nr 3/1991)

13 maja 1935 - Wyjęcie serca i mózgu z ciała Marszałka Piłsudskiego.

18 maja 1935 - Trumna Marszałka Piłsudskiego w Krypcie Œw. Leonarda na Wawelu.

21 maja 1935 - Przewiezienie mózgu Marszałka Józefa Piłsudskiego z Warszawy do Wilna.

     

 27 - 29 maja 1935 - Badania mózgu Józefa Piłsudskiego przeprowadzone przez neurologa Prof. Maxymiliana Rose w Polskim Instytucie Badania Mózgu w Wilnie. Stwierdza on, że mózg Piłsudskiego swojš wagš nie odbiega od przeciętnej, natomiast jego długoœć jest nieco większa niż przeciętna. Szerokoœć poprzeczna prawej strony różni się o 3 cm. na korzyœć lewej. Uderzajšcy doskonały był rozwój zakrętów mózgu Marszałka. Wykonanie odlewów i zdjęć mózgu. Dalsze badania przerywa nagła œmierć profesora Rosego 1 grudnia 1937.

Poœmiertny znaczek Poczty Polskiej z Piłsudskim, 1935.

30 maja 1935 - Złożenie serca Marszałka do specjalnej srebrnej urny z napisem: "Serce Józefa Piłsudskiego. 12 maja 1935" i wizerunkiem orła. Tego samego dnia wdowa z licznš delegacjš władz państwowych zawozi urnę do Wilna. Zostaje ona umieszczona w koœciele Œw. Teresy, w specjalnie przygotowanej niszy, po prawej stronie od prezbiterium.

22-23 luty 1936 - Rajd narciarski Żułów - Wilno, ku uczczenia pamięci Marszałka Piłsudskiego.

        11 maja 1936 - W wigilię rocznicy œmierci Marszałka, w koœciele Œw. Teresy ustawiono katafalk z trumnš Marii z Billewiczów Piłsudskiej, a u jej stóp postawiona zostaje srebrna urna z sercem Marszałka.
      12 maja 1936 - Po uroczystej mszy żałobnej w koœciele Œw. Teresy, następuje uformowanie konduktu, który idzie ulicami Wilna. Dzwony katedry i innych œwištyń sygnalizujš dojœcie konduktu na cmentarz na Rossie, gdzie trumnę i urna zostajš złożone do grobu. W momencie wnoszenia trumny i urny do grobowca następuje trzyminutowa cisza, po której oddanych zostaje 101 strzałów armatnich, a orkiestra gra hymn narodowy. Finałem uroczystego dnia jest wieczorna iluminacja całego miasta.
      Następnego dnia (13 maja 1936) saperzy przykrywajš grób olbrzymiš płytš z granitu Wołyńskiego. Pomnik zbudowany jest wg projektu Wojciecha Jastrzębowskiego, który kierował też przebudowš cmentarza na Rossie, by utworzyć na nim miejsce godne Naczelnego Wodza.

Warta Honorowa przy grobie Matki Marszałka Piłsudskiego oraz Jego Serca. Na grobie umieszczono zgodnie z wolš Marszałka fragment z Wacława Słowackiego.

      1936 - Odbywa się w Wilnie pierwszy proces tzw. Lewicy Akademickiej. Spoœród 11 oskarżonych skazano tylko trzech nie-Polaków: Żyda, Białorusina i Litwina. Wszyscy Polacy zostajš uniewinnieni. Henryka Dembińskiego broni swoim zeznaniem posłanka do sejmu z ramienia sanacji. Grupa oficerów składa wizytę pani prokurator, by grozić jej konsekwencjami za zbyt ostre wypytywanie posłanki. Rzeczywiœcie, wkrótce potem pani prokurator zostaje służbowo przeniesiona z Wilna.

30 paŸdziernika 1936 - W Bohdanowie koło Oszmiany na WileńszczyŸnie, umiera wybitny malarz i nauczyciel akademicki Ferdynand Ruszczyc (*1870).

11 listopada 1936 - Gen. Edward Rydz-Œmigły zostaje mianowany marszałkiem Polski.

Ulica w Warszawie w latach 30-tych  XX wieku.

1936 - Povilas Karazija, litewski działacz narodowy (wiceprezes Litewskiego Komitetu Narodowego), (1887-1955), zostaje wydalony z  Wilna.

      1936 - Henryk Kuna obejmuje Katedrę RzeŸby Monumentalnej na USB w Wilnie.

Ogłoszenie austriackiej firmy Minerva z 1936 roku pokazujšce udzielone licencje zagraniczne - m.in. wileńskiej fabryce radioodbiorników Elektrit.

 

    Plakat reklamowy wileńskiej fabryki radioodbiorników  Elektrit.

30 kwietnia 1937 -  Premiera filmu Ty co w Ostrej œwiecisz Bramie... w reżyserii Jana Nowiny Przybylskiego. Modlitwa do Matki Boskiej Ostrobramskiej pomaga bohaterce filmu przeżyć trudne chwile jej życia.

1937 - Usunięcie Czesława Miłosza z pracy w rozgłoœni wileńskiej za poglšdy lewicowe.

      1937 - W Wilnie działa zwišzana z holenderskim Phillipsem fabrka radioodbiorników przy Mickiewicza 23 (róg Dšbrowskiego) pod pełnš nazwš  „Zakłady Przemysłowo-Handlowe Esbrok Radio Co., A. Etingin i S-ka”.

Poczet sztandarowy Konwentu Batoria w czasie uroczystoœci 3-majowych 1937 w Wilnie.

 

      lato 1937 - Zlot harcerstwa w Wilnie z okazji 25-lecia ZHP.

Odznaka zlotowa ZHP, Wilno 1937r. Napis na nakrętce: T.Filipski, Wilno, Zamkowa.

      1938 - Pisarz konserwatywny Józef Mackiewicz przechodzi na prawosławie, na znak protestu przeciwko polskiej polityce na kresach.(wg. Kamil Koszyrski, Jedynie Prawda Jest Ciekawa i wg kalendarium publikowanego w DziełachJózefa Mackiewicza wydawanych przez Wydawnictwo Kontra w Londynie)

W niektórych oficjalnie wydanych do użytku w nauczaniu czytankach szkolnych, w pierwszym wierszy Pana Tadeusza Adama Mickiewicza pominięte jest słowo Litwo. Poemat zaczyna się od słów: Ojczyzno moja... (za J.Mackiewicz, Fragment Epoki, Wiadomoœci, Londyn, nr.38/ 12-1970)

Józef Mackiewicz z córkš Halinš przed Ostrš Bramš w Wilnie, 1938. (z archiwum K. Orłosia, zbiory Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie; opubl. w "Rzeczypospolitej" nr 4 z 26 stycznia 2002)

      Sklepik żydowski na WileńszczyŸnie: Skład Apteczny i Piekarnia Alte Kac. ok. roku 1938.
      Dzielnica żydowska w Wilnie, 1938 .
      1938 - Opublikowanie przez drukarnię J. Zawadzkiego w Wilnie, w niewielkim nakładzie albumu "Mózg Józefa Piłsudskiego", będšcego atlasem zdjęć mózgu Pierwszego Marszałka Polski Józefa Klemensa Piłsudskiego. (Obecnie egzemplarze m.in. w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie i Uniwersytetu Litewskiego w Wilnie.)
      Rada Uczelni USB w Wilnie. W tle portrety rektorów. (Fot. J.Łoziński)
      1938 -  Polscy studenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie przyjmujš rezolucję domagajšcš się wprowadzenia całkowitego niedopuszczenia do studiów na uczelni Żydów, tzw. numerus nullus (zamiast numerus clasus). Celem jest  zmniejszenie liczby studentów żydowskich do 10% ogółu studiujšcych (gdyż około 7-10% ludnoœci II RP stanowili Żydzi, i nie uznajšc faktu, że w Wilnie Żydzi stanowiš około 33% ludnoœci).

Ludomir Sleńdziński (1889-1980), Portret Rektora USB Aleksandra Wóycickiego, (1939, olej, płótno, 115 x 80 cm, fragment; kolekcja: Lietuvos dailés muziejus, Wilno)

Ludomir Sleńdziński (1889-1980), Józef Piłsudski. Portret ten wisiał w Auli Kolumnowej Uniwersytetu SB. (1929, olej, płótno, 230 x 121 cm, fragment;  obecnie kolekcja: Lietuvos dailés muziejus, Wilno)

12 lutego 1938 - Grupa wyższych oficerów wileńskiego garnizonu, na polecenie gen. dyw. Stefana Dęba - Biernackiego, dokonuje napaœci na docenta USB, historyka literatury Stanisława Cywińskiego bijšc go dotkliwie za to, że jakoby wyraził się w swoim artykule w Dzienniku Wileńskim o Józefie Piłsudskim: "kabotyn". Gen. Dšb-Biernacki wyznacza kilkunastu oficerów, przeważnie legionistów z I Dywizji Piechoty. Oficerom kazano złożyć Cywińskiemu "wizytę" w jego prywatnym mieszkaniu. Cywiński jest brutalnie bity, powalony na ziemię i pokrwawiony brutalnie kopany, we własnym domu na oczach żony i kilkunastoletniej córki, przez czterech oficerów.

     

Następnego dnia kilkudziesięciu oficerów w strojach wyjœciowych w białych rękawiczkach i białš broniš przy pasie, nachodzi na redakcję narodowego Dziennika Wileńskiego. Oficerowie bijš znajdujšcych się tam red. Aleksandra Zwierzyńskiego i akurat obecnego prof. Zygmunta Fedorowicza, dyrektora Gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie (chociaż generał nie wymienił go w swoim poleceniu), znieważajš Zofię Kownackš, poczym ponownie zadajš ciosy pobitemu dzień wczeœniej doc. Cywińskiemu, który nieszczęœliwie przychodzi akurat do redakcji (był jej redaktorem naczelnym).

        Policja po krótkim œledztwie w sprawie pobicia, osadza w areszcie doc. Cywińskiego, który 9 kwietnia 1938 r. zostaje razem z red. Zwierzyńskim postawiony przed sšdem okręgowym w Wilnie pod zarzutem zelżenia narodu polskiego. Sšd skazuje Cywińskiego na najwyższš możliwš karę - 3 lata więzienia, póŸniej skróconš o połowę przez Sšd Najwyższy. W trakcie rozprawy sędzia nie dopuszcza œwiadków obrony ani też zeznań dotyczšcych pobicia, uznajšc je za osobnš sprawę. W sumie dr Cywiński spędza w więzieniu 5 miesięcy.
        Protesty studentów uczelni wileńskich w obronie Stanisława Cywińskiego zostajš spacyfikowane, a trzej przywódcy młodzieży endeckiej z Wilna zostajš zamknięci w obozie w Berezie Kartuskiej.
      9 marca 1939 -W Wilnie umiera bibliotekarz i działacz społeczny  Ludwik Abramowicz, opiekun zbiorów Biblioteki Wróblewskich (ur.1879 , Moskwa).

1938 - Próby na poligonie wojskowym koło Wilna (na północny wschód od miasta) nazwanym od ulicy w Wilnie - "Pohulanka", polskiego działka przeciwpancernego.

1938 - PowódŸ w Wilnie, niszczy m.in. pomnik Mickiewicza stojšcy na brzegu Wilii.

paŸdziernik 1938 - Poczštek roku akademickiego 1938/1939 na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie rozpoczyna 3110 studentów. Istnieje 71 różnych zwišzków, stowarzyszeń, korporacji, kół zainteresowań.

6 sierpnia 1939 - "Rocznica Wymarszu ku Wolnoœci", znaczki Poczty Polskiej wydane w rocznicę wymarszu Legionów.

      Karta wysłana z Wilna latem 1939 roku.
      W połowie lat trzydziestych, w znacznej częœci społeczeństwa w Polsce pojawia się chęć imitowania faszystowskich Niemiec. Również w Wilnie mnożš się ekscesy antysemickie.

 

Taharot Hakodesh albo Wielka synagoga w Wilnie, fotografował Jan Bułhak, 1937 rok (wg innych Ÿródeł - zdjęcie z 1929).

 

   

Dr. Jakub Siedlecki przed domem w Wilnie. Tabliczka jego praktyki lekarskiej została pomazana farbš (zima 1939).

      Plakat Niemiecki z 1939 roku.
      23 sierpnia 1939 Pakt Ribbentrop-Mołotow umieszcza Wilno i Litwę w strefie wpływów Niemiec, pozostałe wschodnie tereny międzywojennej Polski w strefie wpływów ZSRR.

 

        Tajny protokół paktu narusza układ o nieagresji między ZSRR a Polskš obowišzujšcy do 13 grudnia 1945 (zawarty 25 lipca 1932, przedłużony 5 maja 1934). Protokół ten zakłada m.in. likwidację Polski jako państwa i podział terytorium Polski pomiędzy Rosję Sowieckš i Niemcami oraz podział stref wpływów pomiędzy tymi państwami.
      Józef Stalin i Joachim von Ribbentrop 23 sierpnia 1939 w Moskwie, po podpisaniu układu o nieagresji.
      Żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza: zdjęcie pamištkowe czterech kolegów zrobione u fotografa tuż przed wojnš.
      pištek, 1 wrzeœnia 1939 - Bombardowaniami lotniczymi o 4.35 rano rozpoczyna się II wojna œwiatowa. Wojna obronna Polski z Niemcami: polskie dowództwo liczy na ograniczonš wojnę, gdzie Niemcy będš się starały odebrać Polsce Pomorze i Polskę zachodniš. W Wilnie poza wczeœniejszš mobilizacjš, niema atmosfery wojennej.

Niemieccy żołnierze wyłamujš barierę na granicy Polski. Propagandowe zdjęcie niemieckie, inscenizowane na poczštku wrzeœnia 1939 - prawdopodobnie 5.09.1939.

     

●  Wiadomoœci radiowe o okrucieństwie Niemców, terrorystycznych bombardowaniach miast i wsi z celowym atakowaniem obiektów cywilnych co było zakazane przez podpisane przez Niemcy konwencje, atakowaniu z powietrza bezbronnych uchodŸców cywilnych na drogach i dramatycznej obronie Warszawy, słyszanej też przez radio (- Uwaga Nadchodzi! Przeszedł.), alarmujš ludnoœć.

      ●  W Wilnie pojawiajš się pierwsi uchodŸcy, których liczbę pod koniec wrzeœnia ocenia sie na 13 000 osób, a w końcu roku 1939 roku na 70 000. Sš to w dużej liczbie obywatele pochodzenia żydowskiego uciekajšcy przed naporem nazistowskich Niemiec oraz Białorusini.

8 - 9 wrzeœnia 1939 - Grupa członków RNR Falanga i Stronnictwa Narodowego wyrusza z Wilna, by iœć na odsiecz Stolicy. Tego też dnia w Wileńskim ´Słowie´autor podpisany inicjałami t.b. (Teodor Bujnicki) pisał w artykule zatytułowanym "Czytajmy Sienkiewicza": "W chwilach, gdy będzie się nam zdawało, że nie damy już sobie rady z wštpliwoœciami, z niewiarš i depresjš, sięgnijmy po tom 'Potopu', 'Krzyżaków' czy 'Ogniem i mieczem'. Odwróćmy na chybił-trafił kartkę i czytajmy (...) Nie takie przechodziła Rzeczpospolita terminy, nie w takich jak dziœ się znajdowała opresjach, a jednak wychodziła z nich zwycięsko."(za Józef Szostakowski, Osiemnaœcie dni prasy wileńskiej)

● Ludnoœć żydowska w Wilnie organizuje straż sšsiedzkš uzbrojonš w kije i pogrzebacze bojšc sie pogromów.

        9 i 13 wrzeœnia 1939 - Niemcy namawiajš Litwę do zaatakowania Wileńszczyzny. Obiecujš pomoc wojskowš. Litwini odmawiajš.
      13 wrzeœnia 1939 - 10-letnia dziewczynka przy ciele swojej starszej siostry zabitej z karabinu maszynowego przez lotnika niemieckiego w Polsce. Piloci dwóch samolotów niemieckich, którzy wczeœniej zbombardowali zwykły wiejski dom, polowali z karabinów maszynowych na pokładzie samolotów na grupę siedmiu kobiet kopišcych ziemniaki w polu  - zabili dwie z poœród nich. Zdjęcie wykonane w okolicach Warszawy przez amerykańskiego fotografa i filmowca Julien Hequembourig Bryan (1899-1974). Dziewczynka nazywała się Kazimiera Mika.
     

13 wrzeœnia 1939 - Jeden z Polaków z otoczenia amerykańskiego fotografa Bryana, odprowadza dzieczynkę od ciała jej siostry zamordowanej przez lotnika niemieckiego.

15 wrzeœnia 1939 - Bombardowanie Wilna przez samoloty niemieckie. Bomby spadajš m.in. na ulicę Holendarnia (ok.godz. 14.00) (Nasz Czas 12(251) Edward Bielski, We wspomnieniach córki Alicji Teresy Łubkowskiej - Bielskiej)

       

niedziela 17 wrzeœnia 1939 - ZSRR atakuje Polskę. O godz. 2:15 rano tego dnia ambasador Polski w Moskwie Wacław Grzybowski zostaje wezwany do Sowieckiego MSZ. Urzędnik MSZ Potemkin wręcza mu notę w której ZSRR uznaje, że Polska przestała istnieć i zawiadamia, że Armia Czerwona wkracza na terytorium byłej Polski by uchronić mienie i ludnoœć Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Logika sowiecka jest prosta: Polska nie istnieje, zawarte z niš umowy więc nie obowišzujš. A jednak zostaje to oœwiadczone polskiemu ambasadorowi, co œwiadczy o tym że idzie z tym œwiadomoœć nielegalnoœci własnej argumentacji.

      ●  Posuwajšce się na Zachód wojska sowieckie natrafiajš na lokalnie zorganizowane, dramatyczne próby oporu. Sowieci ogłaszajš lokalnej ludnoœci, że chcš ochronić ludnoœć oraz wojsko polskie przed szybko posuwajšcymi się  na wschód Niemcami. Starajš się równoczeœnie uwięzić jak nawiększš iloœć polskich wojskowych. Tylko proœci żołnierze sš zwalniani z uwięzienia. Łšcznie ponad 250 000 polskich wojskowych jest aresztowanych przez władzę sowieckš.(za Józef Szostakowski, Osiemnaœcie dni prasy wileńskiej).

Radziecki czołg typu BT-7 i patrol niemiecki na linii demarkacyjnej  pomiędzy ZSRR a III Rzeszš, w Polsce we wrzeœniu 1939 roku.

● Bombardowania przez samoloty sowieckie Wilna. Bombardowane sš domy cywilne i radiostacja. Użyto m.in. fosforowych bomb zapalajšcych. Wybuchajš pożary w rożnych częœciach miasta.

18 wrzeœnia 1939,  rano - W Wilnie zostaje ogłoszony zacišg wszystkich studentów zdolnych do noszenia broni do batalionu studenckiego. Również tego dnia, nakazano zarejestrować się w Komendzie Miasta, mieszczšcej na placu Jezuickim, wszystkim oficerom polskim przybyłym ostatnio do Wilna. "Kurjer Wileński" donosił w ostatnim wydaniu - "wczoraj na Wilno zrzucono około trzystu bomb, zniszczonych zostało kilka domów w różnych częœciach miasta, uszkodzono radiostację". (za Józef Szostakowski, Osiemnaœcie dni prasy wileńskiej).

18 wrzeœnia 1939,  rano - Ukazujš się ostatnie wydania gazet wileńskich. Redaktor Słowa - Stanisław Cat-Mackiewicz pisze: "Wilno pozostanie wierne swoim uczuciom, swemu patriotyzmowi, Wilno jest miasto wierne. Wilno będzie się bronić. W chwili, kiedy moja 17-letnia praca na stanowisku redaktora "Słowa" dobiega kresu, wznoszę okrzyk: Niech żyje żołnierz polski! Boże, dopomóż w słusznej walce i zmiłuj się nad Wilnem". Wieczorem - ostatnie seanse kinowe. Wyœwietlany jest m.in. amerykański film „Gdy kwitnš bzy” z Jeanette MacDonald i Nelson Eddy. PóŸnym wieczorem słyszany jest w Wilnie odgłos artylerii.

● W końcu lat trzydziestych ukazywało się w Wilnie 114 gazet i czasopism, w tym 17 dzienników. W języku polskim ukazywały się 74 tytuły, w hebrajskim i jidysz - 16, w białoruskim - 12 , w litewskim - 9, w rosyjskim - 3.

W nocy z 18 na 19 wrzeœnia 1939 - Armia Czerwona podchodzi do Zielonego Mostu w Wilnie. W Wilnie, przygotowywanym do odparcia ataku niemieckiego, stacjonuje 8 batalionów piechoty wspartych 14 lekkimi działami oraz dwoma działami przeciwlotniczymi. Dodatkowo 17 wrzeœnia 1939 do Wilna wycofujš się oddziały pułku KOP “Wilno”, 20 Bateria Plot. oraz Baon Obrony Narodowej “Postawy”. Łšcznie prawie 7 tys. żołnierzy, pod dowództwem płk. dypl. Jarosława Okulicz-Kozaryna. Wieczorem 18 wrzeœnia, po otrzymaniu meldunków o zbliżaniu się czołgów radzieckich wydaje on rozkaz odwrotu do granicy litewskiej.

●  Grupy młodzieży - harcerzy, uczniów, policjantów i emerytowanych wojskowych obsadzajš drogi dojazdowe do Wilna od wschodu (na Zarzeczu) i południa (obok cmentarza na Rossie, gdzie walczy też warta honorowa przy grobie z sercem Marszałka. Uzbrojeni jedynie w lekkš broń i butelki z benzynš zatrzymujš na krótko czołgi sowieckie. Częœć regularnych oddziałów wojskowych też broni miasta i idzie w rozsypkę dopiero wobec wyraŸnej przewagi wroga.
  Wojska Sowieckie wchodzš do Wilna 19 wrzeœnia 1939. Trzy zdjęcia wykonane prawdopodobnie z ukrycia na Placu Katedralnym.

19 wrzeœnia 1939, wtorek rano - Po sporadycznych walkach w różnych częœciach miasta, Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwona. W wielu miejscach w Wilnie ludnoœć żydowska entuzjastycznie wita wjeżdżajšce do miasta czołgi. Sowietów wg wielu relacji witały tłumy biedoty żydowskiej, która "wyległa na spotkanie bolszewików ustrojona w kokardy i gwiazdy czerwone"(Hugo Steinhaus). Dochodzi do histerycznych wręcz objawów entuzjazmu (jak całowanie czołgów sowieckich). W szeregu miejscowoœciach pod Wilnem i na przedmieœciu Wilna lokalni Żydzi budujš na powitanie Sowietów bramy triumfalne, ozdobione choršgiewkami i kwiatami.

● Incydenty kradzieży, rabunku, a nawet morderstw popełnianych przez często pijanych żołnierzy radzieckich. Z  Armiš Czerwonš do miasta przybywajš grupy operacyjne NKWD. Przystępujš one do aresztowań wojskowych i cywili przede wszystkim urzędników państwowych (w tej liczbie pracowników kolei i leœnictwa). Wilno pozostaje pod sowieckim zarzšdem wojskowym do 28 paŸdziernika 1939.

 

     

Pierwsza okupacja radziecka: Dowódcš sowieckiego garnizonu Wilna zostaje kombrig (dowódca brygady, po 7 kwietnia 1940 - generał major) Piotr Nikolajewicz Achlustin.

 

Wojska Sowieckie wchodzš do Wilna, 19 lub 20 wrzesień 1939. Œrodkiem ulicy jedzie autobus miejski.

         Aresztowania w mieœcie i wywiezienie do Rosji setek osób cywilnych, wielu tysięcy oficerów wojska oraz policjantów.Z poœród osób cywilnych aresztowano m.in. Jana Piłsudskiego, brata Marszałka (*1867,zwolniony 1941, †Londyn 1950) oraz Stanisława Cywińskiego, pobitego i skazanego na karę wiezienia przed wojnš w Polsce, za nieostrożne sformułowanie, które było odczytane jako naruszenie pamięci Marszałka. Cywiński zostaje wywieziony do łagru i tam umiera (w rejonie Kirowa/Wiatki, †30 marca 1940).
 Aresztowani sš też niektórzy ludzie lewicy, działacze białoruscy jak Antoni Łuckiewicz (aresztowany 30 wrzeœnia 1939 w Wilnie, skazany na 8 lat więzienia 14 czerwca 1941 roku w Mińsku, zmarły w radzieckim więzieniu w 1946 roku, rehabilitowany przez ZSRR w 1988 roku), Wiaczesław Bogdanowicz (działacz białoruski zwišzany z cerkwiš, więzień Berezy Kartuskiej, aresztowany w paŸdzierniku 1939, zaginšł bez œladu), działacze syjonistyczni i osobistoœci żydowskie jak Zalmand Reizin czy znany prawnik Józef Czernikow, zwolennik tzw. terytorializmu w osadnictwie żydowskim  (*1882, zastrzelony przez strażnika NKWD na poczštku lipca 1941 roku w marszu œmierci więŸniów z Nowej Wilejki pędzonych w głšb ZSRR (wg.zeznania kaprala Józefa Rodziewicza). Wyglšda na to, że NKWD zatrzymywało ludzi o których coœ wiedziano w ZSRR, lub w wyniku denuncjacji. Wielokrotnie miejscowi lewicowi Żydzi i Ukraińcy, doskonale znajšcy lokalne stosunki, informujš NKWD przeciwko innym obywatelom.
      ●  W Wilnie NKWD organizuje milicję obywatelskš (Gwardię Robotniczš) złożonš z chuliganów i młodzieży komunistycznej, głównie pochodzenia żydowskiego, uzbrojonš w karabiny i zaopatrzonš w czerwone opaski. Ich zadaniem jest zatrzymywanie podejrzanych osób i przebranych oficerów. "Przyklejali" się oni do wybranych przez siebie podróżnych i towarzyszyli im do mieszkań prywatnych. (według: A. Blum O broń i orły narodowe... Z Wilna przez Francję i Szwajcarię do Włoch), Londyn 1980, s. 102).

Propagandowe zdjęcie sowieckie z drugiej połowy wrzeœnia 1939 roku - milicjantka z tzw. Gwardii Robotniczej wskazuje w Wilnie drogę żołnierzom sowieckim.

W czasie zatrzymań przez milicję dochodzi do poniżania zatrzymanych Polaków, bicia ich, paradowania z nimi jako "wrogami ludu". Wœród aktywnych organizatorów milicji sš ludzie polskiej lewicy jak Petrusewicz. Wydarzenia te w Wilnie majš łagodniejszy przebieg niż w innych miejscowoœciach na kresach, ale doprowadzajš do wielotysięcznych aresztowań i w rezultacie œmierci tysięcy ludzi - oficerów wojska, policjantów, urzędników państwowych, ziemian i arystokratów.

      Rabowanie sklepów, magazynów, urzędów. Demontowanie i masowe wywożenie sprzętu z setek fabryk, szpitali, drukarni, gazowni. M.in. wywiezienie z Wilna wraz z częœciš załogi (ok.1000 robotników i ich rodzin) dużej fabryki radioodbiorników "Elektrit" do Mińska na Białorusi (a potem do Smoleńska w Rosji ?) i przemianowanie jej na Fabryka Radioodbiorników `Wiaczeslaw Mołotow´. M.in. zrabowanie wind i drzwi obrotowych z Domu Handlowego B-ci Jabłkowskich przy ulicy Mickiewicza. (wg Wikipedii i innych Ÿródeł)

Grupa pracowników fabryki "Elektrit" w Wilnie.

Ostatni model odbiornika radiowego "Elektritu" - Herold produkowany potem w ZSRR w tysišcach egzemplarzy jako Pionier, również w latach po II Wojnie Œwiatowej.

        19-20 wrzeœnia 1939 - Oddziały polskiego garnizonu Wilna przekraczajš granicę Litwy i zostajš tam internowane. Sowieci domagajš się od Litwinów wydania polskich żołnierzy, Litwa odmawia. Większoœć z nich, wraz z ich obozami internowania na Litwie zostaje w czerwcu 1940 r. uwięziona przez ZSRR.

22 wrzeœnia 1939 - Generał Józef Olszyna-Wilczyński podróżujšcy w kierunku granicy litewskiej autem wraz z rodzinš i adiutantem kapitanem artylerii Mieczysławem Strzemeskim, zostaje zatrzymany na drodze przez żołnierzy radzieckich koło Sopoćkine, ok. 100 km na południowy zachód od Wilna, na szosie do Kowna. Generał i rotmistrz Strzemecki zostajš odłšczeni od podróżujšcych i na miejscu rozstrzelani. Reszcie podróżnych pozwolono kontynuować jazdę. Żołnierzami Armii Czerwonej dowodził major Czuwakin.

      Ciężarówka sowiecka w Wilnie 25 wrzeœnia 1939 z wyeksponowanym cytatem Stalina, zapowiadajšcym sprawiedliwe granice.

 

28  wrzeœnia 1939 - Układ Niemiecko-Sowiecki o granicy oddaje całš Litwę w sowieckš strefę wpływów w zamian za częœć terytorium Polski. Następuje korekta okupowanego terytorium poprzez ruchy wojsk.

       

3 paŸdziernika 1939 - „Wilenskaja Prauda” (Вялейская праўда - sprzedawana na ulicy w Wilnie za 10 groszy, wydawana w języku białoruskim) publikuje słowa lewicujšcego literata polskiego Jerzego Putramenta: „Dla nas pracujšcej inteligencji polskiej 20 lat panowania panów polskich były latami hańby i wstydu...”. (wg m.in.Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie oraz Roza Szpiro Bruljon)

● Wprowadzenie kartek żywnoœciowych.

9 paŸdziernika 1939 - Ostatni dzień funkcjonowania Poczty Polskiej w Wilnie.

10 paŸdziernika 1939 - Formalne przekazanie Wilna Republice Litewskiej: minister spraw zagranicznych Litwy, Juozas Urbšys, podpisuje z Mołotowem układ, na mocy którego Wileńszczyzna wraz z Wilnem zostaje wcielona do Litwy.  Litwa godzi się na istnienie radzieckich baz wojskowych na swoim terytorium.  Powiedzenie litewskie z tego czasu glosi:  „Vilnius musu a mes Rusu” (Wilno nasze, a my Rosjan).

12 pażdziernika 1939 - Powołano specjalnego komitetu wsparcia Wileńszczyzny z dr A. Juszkš na czele.

23 pażdziernika 1939 - Rozpoczęcie dekorowania Wiln na przyjęcie litewskiego wojska.

 

 

    27 paŸdziernika 1939 - Podpisanie specjalnego protokołu ustalajšcego nowe granice Litwy i ZSRR. Wojska litewskie przekracza dawnš granicę Polski i rozpoczynajš marsz na Wilno.

Symboliczne piłowanie szlabanu na granicy Polsko-Litewskiej przez oficerów litewskich, 27 paŸdziernika 1939.

paŸdziernik 1939 - Na Rossie pojawiajš się trzy nowe betonowe nagrobki obok kwater z 1919 i 1929 r. Na jednym z nich umieszczono napis: "Kapral Wincenty Salwiński 1914-1939", natomiast na dwóch pozostałych: "Nieznany żołnierz 1939".

      Oficerowie litewski i sowiecki pod Wilnem w dniu 28 paŸdziernika 1939. Sowieci uroczyœcie wycofujš się na przedmieœcie Wilna, do Nowej Wilejki. W tle czołg litewski.

28 paŸdziernika 1939 - Wilno zostaje zajęte przez wojsko litewskie, wchodzi w skład Litwy i od końca 1939 jest stolicš tego kraju. Oficerowie litewscy i sowieccy spacerujš po mieœcie.

     

●  Administracja Sowiecka ewakuuje się z Wilna w głšb Rosji. Wraz z niš wyjeżdżajš z Wilna niektórzy kolaboranci, Polacy o przekonaniach komunistycznych, m.in. Jerzy Putrament, który jest potem aktywny  w rozpracowywaniu œrodowisk polskich literatów w sowieckim Lwowie. (więcej o tym mówi Michał M. Borwicz - Maksymilian Boruchowicz, Inżynierowie dusz, „Zeszyty Historyczne" 1963, nr 3, s. 121-163). Wojska sowieckie pozostajš w bazach na terenie Litwy.

W Wilnie pojawiajš się we wrzeœniu i paŸdzierniku 1939r. tysišce uchodŸców, Polaków i Żydów z terytorów okupowanych przez Nazistowskie Niemcy oraz ZSRR. Liczbę uchodŸców ocenia się na 30 tysięcy i więcej. Wœróde uchodŸców jest młody działacz syjonistyczny póŸniejszy premier Izraela Menachem Begin (1913-1992).

●  Po opuszczeniu niektórych miejscowoœci przez wojska sowieckie, dochodzi do bicia Żydów i rabowania sklepów żydowskich w odwecie za ich przychylny stosunek do ZSRR. Również w Wilnie dochodzi 28 paŸdziernika 1939 do zajœć antyżydowskich.

niedziela, 29 paŸdziernika 1939 - Cenne archiwa i częœć Biblioteki Wróblewskich zostajš wywiezione przez Sowietów do Mińska. Rabunkowi asystuje komunista Henryk Dembiński. PóŸniej Wacław Studnicki-Gizbert (1874-1962), archiwista, historyk reformacji, w latach 1923-39 dyrektor Archiwum Państwowego w Wilnie, w latach 1942-1943 współpracuje z okupantem, by odzyskać częœć z wywiezionych przez Sowietów do Mińska archiwów. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

29 paŸdziernika  1939 - Litewska defilada wojskowa w Wilnie.

29 paŸdziernika 1939 - Litwini wydajš  jednodniówkę pt. Witaj Litwo! z przemówieniem prezydenta A. Smetony: „Litwa otrzymała Wilno w rezultacie długotrwałej przyjaŸni, jaka łšczy jš z Sowietami [...] Nasza granica z Rosjš daje nam możnoœć oprzeć się o tego potężnego sšsiada i jest dostatecznš gwarancjš naszej nietykalnoœci”.(za: Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

 

   

 

Defilada litewska przed Katedrš w Wilnie 29 paŸdziernika 1939 roku. Żołnierze aż uginajš się od pełnego uzbrojenia.

     

 

Czołgi litewskie na ulicy Mickiewicza w Wilnie 29 paŸdziernika  1939.

Jak pisał Józef Mackiewicz, w Wilnie zawsze znaleŸli się ludzie, którzy rzucali kwiaty na kolejne wchodzšce do miasta oddziały wojskowe różnych armii.

Według niektórych Ÿródeł Litwini dowieŸli pocišgiem z Kowna tysišce osób, by wiwatowały na ulicach na czeœć ich defilujšcych wojsk.

      Rzšdy Republiki Litewskiej: Litwini stanowiš niecały procent ludnoœci Wilna (1 579 osób wg danych z 1931), przeważa ludnoœć polska i polsko-języczna ludnoœć żydowska. Litwini przystępujš do szybkiej lituanizacji miasta. Usunięto Polaków ze wszystkich urzędów. Litewski zostaje włšczony do egzaminu maturalnego. W Wilnie zostajš osiedleni przybysze z Litwy kowieńskiej.

Litewska służba bezpieczeństwa tzw. Sauguma (Saugumo Policija) rozpoczyna ewidenc polskiej inteligencji i œciganie wszelkiej działalnoœci niepodległoœciowej. Uwięzione zostajš setki ludzi. Powstajš obozy w Auksztagirach, Prawieniszkach i inne.

Arkusik z trzema znaczkami pocztowymi Litwy wydanymi z okazji odzyskania Wilna przez Litwę.

jesień 1939 - Ostatni rektor USB w Wilnie, profesor prawa Stefan Ehrenkrutz zakłada w Wilnie tajny uniwersytet, który działa aż do 1944.

      30 paŸdziernika  1939 - Wielka manifestacja patriotyczna Polaków w Wilnie. Bierze w niej udział ok.30 tys. demonstrantów.

Nabożeństwo dla żołnierzy litewskich w Ostrej Bramie na jesieni 1941 roku.

5 listopada 1939 - Litwini zastępujš sowieckie kartki żywnoœciowe litewskimi.

      listopad 1939 - Reaktywowany zostaje "Kurjer Wileński" pod redakcjš Józefa Œwięcickiego oraz powstaje "Gazeta Codzienna" pod redakcjš Józefa Mackiewicza (który póŸniej, m.in. z tego powodu, zostanie oskarżony o kolaborację z wrogami Polski, aż po wyrok œmierci sšdu Armii Krajowej (formalnie zrehabilitowany dopiero po wojnie przez sšd wojskowy 2. Korpusu gen. Władysława Andersa). Trzeciš nowopowstałš gazetš jest "Nowe Słowo", mniej czytane z powodu antypolskiego nastawienia, mimo cennego dodatku tygodniowego dla wsi "Nowe Słowo Rolnicze".(za:Józef Szostakowski "Między wolnoœciš a zniewoleniem").
      13 listopada 1939 - „Kurjer Wileński” ogłasza: „rejestruje się mienie wywiezione bez zgody lub wiedzy właœcicieli” (przez Sowietów). (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

Parada litewska w Wilnie, 23 listopada 1939.

     

przełom listopada i grudnia 1939 - Przewiezienie pewnej liczby żołnierzy pochodzšcych z terenów okupowanych obecnie przez Niemcy, z obozu sowieckiego w Starobielsku do częœci Polski pod okupacjš niemieckš. Wœród tych żołnierzy udaje się uratować kilku oficerom, którzy przedostali się tam z obozu oficerskiego.

        Współpraca ZSRR i Niemiec hitlerowskich w przeœladowaniach ludnoœci na okupowanych terenach byłej II Rzeczpospolitej. Wymiana jeńców, uwięzionych oraz informacji.
      12 grudnia 1939 - Manifestacja młodzieży litewskiej na górze Gedymina w Wilnie.

15 grudnia 1939 - Zamknięcie Uniwersytetu Stefana Batorego. Władze litewskie pozwalajš dokończyć trymestr na uczelni.Ostatni rektor USB prof. Stefan Ehrenkreutz przemawia tego dnia na głównym dziedzińcu uniwersyteckim do wiecu pracowników i studentów Uniwersytetu. Mówi z odwagš  wyrażajšc wiarę w ostateczne zwycięstwo.

       

Stefan Ehrenkreutz  wystosowuje też  protest skierowany do społecznoœci akademickich na zachodzie Europy, zatytułowany: Do profesorów całego œwiata. Dokument jest protestem uniwersyteckiego Senatu i kończy się apelem o wywarcie nacisku politycznego i wsparcie społecznoœci akademickiej. W Londynie powstaje komitet solidarnoœci ze społecznoœciš akademickš Wilna, który organizuje zbiórkę funduszy. Fundusze te zdołano przekazać jeszcze przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Wilna w kwietniu 1940 r. Pomoc tš rozdzielajš m. in. B. Wróblewski i L. Kurowski. (wg Jerzy Kolarzowski Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu w Wilnie w latach 1919-1939).

Rozpoczęcie  represji w szkołach œrednich, które doprowadzajš ostatecznie do strajku szkolnego, zakończonego aresztowaniami oraz relegowaniem ze szkół najbardziej aktywnych uczniów.

28 grudnia 1939 - Na terenie Kolegium ojców Jezuitów odbywa się spotkanie przedstawicieli działajšcych na WileńszczyŸnie Zwišzków, organizacji i działaczy politycznych. Ustalenie zasad Służby Zwycięstwu Polski, organizacji podlegajšcej Rzšdowi Rzeczypospolitej Polskiej na Emigracji majšcej na celu odzyskanie niepodległoœci Polski.

      30  grudnia 1939 - Wyjazd z Wilna, specjalnego kuriera wysłanego do Premiera RP na Emigracji i Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu - kpt. dypl. Aleksandra Bluma. Wiezie on wiadomoœci o  utworzeniu na terenie Wileńszczyzny Dowództwa Wojewódzkiego i Rady Wojewódzkiej. Droga kuriera wiedzie przez Rygę, Sztokholm, Malmo, Amsterdam do Paryża, dokšd dociera on w końcu stycznia 1940 r i składa tam raport.

Nord Express. Francuski plakat reklamowy autorstwa Adolphe M. Cassandre z przed 1940.

       

grudzień 1939 - Władze litewskie wydajš ustawę paszportowš, która wprowadza lituanizacje imion i nazwisk przy wydawaniu nowych paszportów ( w rzeczywistoœci używanych w charakterze dowodów osobistych). Ustawa ta uznaje prawie wszystkich mieszkańców Wilna za cudzoziemców. Polacy otrzymujš wpis w dowodzie osobistym. Wymogiem obywatelstwa litewskiego jest znajomoœć języka. Rozpoczynajš się kursy litewskiego.

grudzień 1939 - Poœród polskich oficerów więzionych w Starobielsku pojawia się informacja, że władze sowieckie zamierzajš rozstrzelać wszystkich uwięzionych.

1940 - Przeniesienie z Wilna do Nowego Jorku Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO. Bogata biblioteka instytutu dostaje się jednak w 1941 roku w ręce Niemców i zostaje przewieziona do Berlina.

      4 stycznia 1940 - Ucieczka z obozu sowieckiego w Ostaszkowie Alberta Bila i czterech innych oficerów polskich. Docierajš oni do Wilna 26 marca 1940 roku. Muszš się potem ukrywać i sš przeœladowani po wojnie. (Elżbieta Lipińska, Albert Bil. Był więŸniem Ostaszkowa i Wronek)

Wilno zimš 1940 roku.

styczeń 1940 - Czesław Miłosz po przedarciu się do Wilna z Rumunii pracuje dla Gazety Codziennej wydawanej przez Józefa Mackiewicza. W jednym z wierszy napisze on: "turniej garbusów - literatura". W gazecie tej pisujš też Teodor Bujnicki, Janusz Minkiewicz, Konstanty Szychowski, Zygmunt Jundziłł, Ludwik Chomiński, Jan Otrębski, Mieczysław Limanowski, Michał Józefowicz, Franciszek Hryniewicz, dr Odyniec, Bolesław Skirmuntt, Michał K. Pawlikowski, Barbara Toporska, Konstanty Szychowski, Michał Romer, Boris Osieczkin, Fryderyk Łęski, Władysław Łepkowski, Kazimierz Luboński, Bohdan Mackiewicz, Władysław Abramowicz, Euzebiusz Łopaciński, Wacław Studnicki, Piotr Kownacki, Kazimierz Hałaburda, adw. Szyszkowski, Jakub Kowarski, Leszek Bartkiewicz, Œwiatopełk Karpiński. Michał Tyszkiewicz wspomaga pismo materialnie. (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

        marzec 1940 - Michał Tyszkiewicz wydobywa płacšc olbrzymiš łapówkę z więzienia Gestapo na Pawiaku w Warszawie żonę Hannę Ordonównę, znana piosenkarkę, i sprowadza do Wilna. Oboje wynajmujš mieszkanie w pobliżu Placu Łukiskiego.
     

5 marca 1940 - Biuro Polityczne KC WKP(b) w składzie: Stalin, Woroszyłow, Mołotow, Mikojan i Kaganowicz podejmuje decyzję akceptujšcš wniosek Ł. Berii o rozpatrzeniu w trybie specjalnym, z zastosowaniem kary œmierci spraw 14736 polskich jeńców, w tym 1030 oficerów i podoficerów policji, ochrony pogranicza i żandarmerii oraz 5138 szeregowych policji, żandarmerii, więziennictwa i wywiadu aresztowanych na dawnych kresach Polski, bo ich postawa nie rokuje zmiany ich wrogiego nastawienia do ZSRR.

Pierwsza strona pisma szefa NKWD Lawrentija Berii przygotowanego na posiedzenie 5 marca 1940, w sprawie rozstrzelania 25 700 Polaków.

        22 marca 1940 - Na polecenie Berii przeprowadzona zostaje operacja opróżnienia więzień podległych NKWD ZSRR. Trwa ona dziesięć dni. Wœród osadzonych dominowali polscy oficerowie i policjanci. W pierwszej kolejnoœci opróżniono więzienia kijowskie, charkowskie i chersońskie. Zmniejszenie liczby osadzonych uzyskano poprzez ich rozstrzelanie. (za Baranowicze. Kalendarz historyczny)
      kwiecień 1940 - Wojska radzieckie manifestujš swojš obecnoœć w Wilnie.

8 kwietnia do poczštków  maja 1940 - W Katyniu, Charkowie i Miednoje NKWD rozstrzeliwuje polskich oficerów więzionych uprzednio w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.

Pomnik w lesie Katyńskim.

Łšcznie NKWD morduje w tym okresie 21 857 polskich jeńców i więŸniów, co do których istniejš potem akta personalne: 4 421 z Kozielska, 3 820 ze Starobielska, 6 311 z Ostaszkowa oraz  7 305 - z więzień. Jest poœród nich 14 generałów (włšczajšc w to emerytowanego generała dyw. Rudolfa Pricha, który został zamordowany we Lwowie), admirał, 24 pułkowników. Sš też profesorowie uniwersytetu, lekarze, prawnicy, urzędnicy, właœciciele ziemscy. Egzekucje wykonywane były strzałem w tył głowy lub w szyję, z pistoletu Walther P-38. Do egzekucji użyto amunicji importowanej z Niemiec. WięŸniom wišzano z tyłu ręce i kazano uklęknšć. 395 osób uniknęło egzekucji m.in. Stanisław Swianiewicz, Jerzy Gradosielski, Józef Czapski i póŸniejszy kapelan rodzin katyńskich Zdzisław Peszkowski. Zostajš oni przewiezieni do więzień i obozów w głšb Rosji. Po tych egzekucjach Sowieci trzymajš cišgle w więzieniach jeszcze ok. 25 000 polskich jeńców wojennych, w tym 2 generałów.

      Pistolet Walther P-38.

 

Generał Stanisław Haller, jeden z trzynastu polskich generałów  zamordowanych w Katyniu. (Ÿródło ilustracji: Wikipedia)

 

       

13 kwietnia 1940 - Józef Mackiewicz decyzjš władz litewskich przestaje być redaktorem naczelnym „Gazety Codziennej” (zostaje nim Romuald Węckowicz, zastępcš nadal jest Bujnicki), ale nadal występuje – wraz z Bolesławem Szyszkowskim – jako jej wydawca (aż do numeru 111 z 19 maja 1940 roku). (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

poczštek maja 1940 - Zabicie policjanta litewskiego na przedmieœciach Wilna. Pogrom Polaków przez faszyzujšce bojówki litewskie.

      maj 1940 - Spotkanie Mołotowa z Ribbentropem, oraz robocze spotkania przedstawicieli NKWD i Nazistowskich Niemiec (od wrzeœnia 1939 aż do poczštków kwietnia 1941), m.in. w Zakopanem.
       

19 maja 1940 - Przestaje się ukazywać „Gazeta Codzienna”  w wyniku  zakazu jej wydawania przez władze litewskie.

30 maja 1940 - Oskarżenia sowieckie pod adresem Litwy: o porywanie żołnierzy Armii Czerwonej, szpiegostwo i przygotowywanie prowokacji przeciwko sowieckim bazom na Litwie.

   

    14 czerwca 1940 - Minister Spraw Zagranicznych ZSRR W. Mołotow na krótko przed północš wysyła do Juozasa Urbšysa ultimatum z terminem do godziny 10 rano, 15 czerwca 1940, z żšdaniami poddania polityki litewskiej decyzjom ZSRR. Rzšd Litewski wbrew prezydentowi Smetonie przyjmuje ultimatum.

15 czerwca 1940 - Pomimo przyjęcia sowieckiego ultimatum, zajęcie Litwy przez wojska ZSRR. Bolszewicy ponownie wchodzš do Wilna.

Wojska sowieckie przekraczajš granicę Litwy - 15 czerwca 1940.

      Czołg sowiecki typu BT-5 (ze zdjętymi gšsienicami, przystosowany do użycia w miastach) na ulicach Wilna, 15 czerwca 1940 r.
      17 czerwca 1940 - W Wilnie powstaje kierowany przez Justasa Paleckisa rzšd ludowy Litwy.

7 lipca 1940 - Stalin mianuje Szefem Bezpieczeństwa na Litwie Antanasa Snieckusa. Kieruje on zakrojonymi na szerokš skalę represjami.

Litwa latem 1940: pochód komunistyczny i kolumna żołnierzy sowieckich idšca w drugš stronę (ulica Wileńska w Olicie).

Druga okupacja radziecka: przeœladowania polskich b. urzędników państwowych, inteligencji w tej mierze pedagogów, adwokatów wileńskich, dawnych policjantów, wojskowych nie aresztowanych w czasie pierwszej okupacji, kleru oraz litewskich i rosyjskich tzw.´wrogów ZSRR´. W Wilejce aresztowany zostaje Bolesław Drucki-Podbereski (*1894-†1940?), adwokat, pisarz, autor m.in. słownika białorusko-polskiego, we wrzeœniu 1939 pracownik redakcji gazety białoruskiej w Wilnie Вялейская праўда - ginie on bez wieœci. NKWD posługuje się kartotekami sporzšdzonymi przez litewskš służbę bezpieczeństwa Saugumę na przełomie 1939 i 1940. W Wilnie NKWD zajmuje ten sam budynek dawnego Sšdu Okręgowego przy ul. Mickiewicza (w którym kiedyœ była też carska Ochrana). Dalsze rabowanie własnoœci polskiej na Litwie i wywożenie jej do Rosji.

      Wiec w Wilnie latem 1940 roku: portrety Stalina, transparenty w jidysz, po litewsku i po polsku.
     

14-15 lipca 1940 Na Litwie odbywajš się wybory do "ludowego" Sejmu Litewskiej SSR. W Wilnie o dziesięć mandatów ubiega się dziesięciu kandydatów. Każdy głosujšcy dostaje pieczštkę w paszporcie (dowodzie osobistym) na dowód, że dopełnił obowišzku głosowania.

Dekoracje wyborcze w lipcu 1940 roku.

21 lipca 1940 - Nowo wybrany Sejm Ludowy przekształca Litwę w jednš z Socjalistycznych Republik Radzieckich.

 

3 sierpnia 1940 - Następuje formalne przyłšczenie Litwy do Zwišzku Radzieckiego przez Radę najwyższš ZSRR.

Wymiana pieniędzy  - litewskiego lita na bezwartoœciowe ruble.

Wprowadzenie obowišzku meldunkowego.

Na ulicach Wilna wiszš transparenty w języku rosyjskim i litewskim; na chodnikach stojš gabloty wypełnione fotografiami przodowników pracy; na dworcach rozlepione zostajš dziesištki listów gończych z powtarzajšcymi się napisami: „Razyskiwajetsja priestupnik”.(za: Andrzej Romanowski, Wilno: punkt na mapie).

Grupa Polaków współpracuje z władzami sowieckimi. Działa polskie szkolnictwo, prasa i teatr, wszystko pod silne dyktando władz sowieckich. Wiceprezydentem Wilna jest Polak. Połšczono „Gazetę Codziennš” z „Gazetš Ludowš” (powstałš na bazie „Kuriera Wileńskiego” z lat 1939-40) i w ten sposób powołano do życia „Prawdę Wileńskš” - dziennik ukazuje się od 21 sierpnia 1940 r. Prowadzi go Stefan Jędrychowski, zastępcš jest Teodor Bujnicki a Leopold Tyrmand - póŸniejszy pisarz, jest jednym z redaktorów. Tedusz Łopalewski, Józef Maœliński, Antoni Mikułko pisujš do gazety.

Wilno ma teraz szeœć teatrów, grajš aktorzy przybyli z centralnej Polski, miejscowi, gra Teatr na Pohulance, Lutnia, teatr żydowski, œpiewa Ordonówna. (za Ulica Zamkowa, numer 8, Tygodnik Powszechny)

W Wilnie rozpoczyna się „spektakl przepoczwarzania się Polaków w lojalnych obywateli Kraju Rad" (J.Mackiewicz). Józef Mackiewicz w tym czasie mieszka z żonš Barbarš Toporskš w małej miejscowoœci Czarny Bór, 12 kilometrów od Wilna. Wiadomo, że pracował wtedy w lesie jako drwal, potem był furmanem – wywoził œnieg z Wilna. (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza).

25 sierpnia 1940 uchwalona zostaje konstytucja oparta na tzw. Konstytucji stalinowskiej i dzień póŸniej Wilno zostaje uznane za stolicę socjalistycznej Litwy. Wilno jest stolicš jednej z republik ZSRR.

Deportacje Polaków i Żydów całymi rodzinami, przeprowadzane w skrajnie nieludzkich warunkach, w bydlęcych wagonach, którymi wieziono ich do odległych terenów zesłania w Zwišzku Sowieckim. Wielokrotnie mężczyŸni sš wysyłani do obozów pracy, oderwani od swoich rodzin na zesłaniu. Głodowe warunki życia Polaków w ZSRR równajš się często ich eksterminacji. Ocenia się, że łšcznie w czasie drugie okupacji sowieckiej wywieziono ok. 120 000 ludzi. Tysišce wywiezionych umiera z głodu i chorób.
     

Prycze we wnętrzu baraku na Kołymie.

W Wilnie dziesištki tysięcy osób umiera w tym okresie z głodu i chorób.

sierpień 1940 - Masowe aresztowania przez NKWD w Wilnie Polaków zwišzanych z działalnoœciš konspiracyjnš. Aresztowano m.in. Aleksandra Prystora, Michała Tyszkiewicza, prof. Władysława Wielowiejskiego, adwokata Tadeusza Kiersnowskiego i żonę płk Pełczyńskiego, Wandę.

20 wrzeœnia 1940 - Menachen Begin zostaje aresztowany w Wilnie przez NKWD jako "agent brytyjskiego imperializmu" i skazany na 8 lat Gułagu.

     

listopad 1940 - Mołotow składa wizytę w Berlinie. Litwa zostaje przeniesiona do sowieckiej strefy wpływów. Po wizycie tej Hitler, poleca przygotować plany ataku na ZSRR, by przybliżyć nieosišgalne do tej pory porozumienie z Wielkš Brytaniš i Francjš i nie dopuœcić do dalszego wzrostu potęgi ZSRR.

     

 

Mołotow i Hitler - Berlin, listopad 1940.

 

       

●  Odbywajš się egzaminy z litewskiego, które warunkujš otrzymanie obywatelstwa, matury itd. Sš one czysto formalne, zdajšcy często nadal nie znajš tego języka. WyraŸnie chodzi o poprawienie statystyk.

 Przymusowe przesiedlenia ludnoœci do innych, mniejszych i gorszych mieszkań, by w lepszych umieœcić funkcjonariuszy republiki.

● Mieszkańcy Wilna dostajš domiary podatkowe. Wielu nie jest w stanie ich zapłacić.

     

30 listopada 1940 - ZSRR atakuje Finlandię. Do Wilna dochodzš echa tej wojny. Mieszkańcom Wilna nasuwajš się porównania z polskim wrzeœniem.

Po stronie sowieckiej walczš Polacy powołani do wojska na kresach. Sš wypadki dezercji na stronę fińskš.

        w nocy z 16 na 17 grudnia 1940 - Stracony zostaje w więzieniu sowieckim w Mińsku pułkownik Jerzy Dšbrowski, bohater walk  walk polsko - bolszewickich w latach 1919 - 1920.

marzec i kwiecień 1941 - Aresztowanie przez NKWD w Wilnie większoœci dowództwa ZWZ w Wilnie oraz aresztowanie całej organizacji ZWZ w Kownie. Poœród kierownictwa ZWZ sa ludzie, którzy informujš NKWD o poczynaniach organizacji i jej strukturze. W Wielkim Tygodniu 1941 aresztowano m.in. mjr rez. Władysława Kamińskiego "Œliwa", członka Komendy Okręgu, odpowiedzialnego za łšcznoœć z Komendš Głównš, ppłk Zygmunta Cetnerowskiego "Zygmunt" - szefa Wydziału Komendy Okręgu, kpt. Aleksandra Rybnika "Aleksy" - nowo mianowanego Komendanta Garnizonu i jego adiutanta - ppor.Józefa Bujnowskiego "Walter". 

13 kwietnia 1941, w niedzielę Wielkanocnš - Aresztowany zostaje na ulicy, wychodzšcy z koœcioła, ppłk dypl. Nikodem Sulik "Karol Jodko" "Ładyna":- Komendant Okręgu Zwišzku Walki Zbrojnej. NKWD ma wyraŸnie swoich informatorów wewnštrz ZWZ. W tej sytuacji dotychczasowy szef sztabu Komendy Okręgu - ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk", który przejmuje obowišzki Komendanta Okręgu, przenosi się do Landwarowa i stamtšd kieruje organizacjš.

Patrol litewski na ulicy Wilna, po 21 czerwca 1941 roku.(Zdjęcie:  ŠTomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)

14 czerwca 1941, sobota, do 23 czerwca 1941 - Masowe aresztowania Polaków, Żydów i Litwinów w Wilnie i natychmiastowe ich wywożenie w głšb ZSRR. Wywożone sš całe rodziny, okreœlane przez komunistycznš propagandę jako "niepewny element". Dobór przeœladowanych jest w dużej mierze przypadkowy. Chodzi wyraŸnie o zmianę struktury demograficznej ludnoœci, choć wœród aresztowanych sš działacze niepodległoœciowi - Litwini m.in. Donatas Malinauskas i Kazimierz Narutowicz, syn Stanisława Narutowicza (lit.Stanislovas Narutavičius), Aleksandras Stulginskis. Wœród wywiezionych jest też Hanna Ordonówna. Łšcznie wywieziono w te dni 8 tysięcy osób (wg J.Mackiewicza, bo wg innych danych więcej - do 50 tysięcy). Wywózek nie zaprzestano po ataku Niemiec na ZSRR. Dokonywano ich przez całš dobę, również w biały dzień. Ciężarówki dowożš aresztowanych przez NKWD do pocišgów z wagonami bydlęcymi. Niejednokrotnie ludzie, którzy pozostawiajš domy i zwierzęta domowe sš zapewniani przez funkcjonariuszy NKWD, że wywiezienie ma charakter czasowy i będš mogli powrócić za jakiœ czas do domu a pod ich nieobecnoœć nad ich majštkiem roztoczona będzie opieka. Pocišgi idš bezpoœrednio z Wilna do ZSRR albo podstawiano je na bocznicach w Nowej Wilejce. W pierwszych dniach wojny z Niemcami kolejarze odczepiajš szereg wagonów od składów ruszajšcych pocišgów. Sš wypadki zwolnienia chorych i starych uwięzionych. (m.in. wg Reminiscences by Ludwik Seidenmann)

      22 czerwca 1941 - Niemcy atakujš ZSRR. Lotnicze bombardowanie Wilna. Niemiecka bomba spada na koœciół œw. Rafała, przebija dach i posadzkę koœcioła, zabijajšc księdza. Nad Wilnem toczš się walki powietrzne niemieckich i sowieckich samolotów. Niemcy ostrzeliwujš z samolotów pilotów sowieckich, którzy po stracie samolotu ratujš się na spadochronie.

Sowiecki  myœliwiec z poczštku wojny Polikarpov I-16 Typ 24

      24 czerwca 1941 (wg niektórych Ÿródeł 25 czerwca) - Zajęcie Wilna przez armię Hitlerowskich Niemiec. Następnego dnia powstaje w Kownie Rzšd Tymczasowy z Kazysem Škirpš na czele. Podejmuje on próbę stworzenia niezależnej administracji na terytorium Litwy równoczeœnie wyrażajšc sympatię dla Niemiec.

 

Czołgi niemieckie wjeżdżajš do Wilna 24 czerwca 1941 roku.

      Niemcy na ulicy Mickiewicza w Wilnie (obecnie pr. Gedymino), koniec czerwca 1941 roku.
       

Niemcy w Wilnie, koniec czerwca 1941 roku.

● Wraz z Niemcami wkraczajš do Litwy oddziały założonej w Niemczech litewskiej organizacji faszystowskiej Litewski Front Aktywistów - LAF (lit. Lietuvos Aktyvistų Frontas).

         
      W szeregu miejscowoœciach, NKWD przed wycofaniem się morduje uwięzionych przez siebie Polaków w więzieniach w Berezweczu, Starej Wilejce. Œwięcianach, na Łukiszkach w Wilnie w sumie ok. 2500 osób. Morderstwa takie majš miejsce też w innych miejscowoœciach  (m.in. w Prawieniszkach, gdzie 23 czerwca 1941 czołgi wjechały na teren obozu i użyto broni maszynowej zabijajšc 477 osób, w Oszmianie 50 osób).

Czerwiec 1941: zwłoki zabitych przez NKWD przed wycofaniem się wojsk sowieckich.

        ●  Armia Czerwona cofajšc się przed Niemcami przymusowo zabiera z sobš z Wilna tysišce osób, pędzšc ich w głšb ZSRR w  tzw. marszach œmierci. Tak sš pędzeni więŸniowie z Nowej Wilejki (1600 mężczyzn), kobiety i mężczyŸni zatrudnieni w różnych instytucjach w Wilnie, tej liczbie trzech kasjerów bankowych z Wilna, którzy niosš na plecach worki z pieniędzmi. Ludzie ci zmuszani sš do marszu wraz z żołnierzami sowieckimi ponad 500 km w głšb Rosji. Wielu, sš wœród nich kobiety, nie wytrzymuje marszu i umiera z wycieńczenia. Sš wypadki samobójstw z powodu warunków marszu. W czasie marszu samoloty niemieckie atakujš i niejednokrotnie zabijajš eskortujšcych więŸniów wartowników. Strażnicy NKWD zabijajš nie wytrzymujšcych marszu, buntujšcych się albo tych którzy im się nawinš pod lufę pistoletu. Tak ginie znany adwokat Czernikow i b. wiceprezydent Wilna Nagórski. Jedna czwarta więŸniów z Nowej Wilejki ginie po drodze do Riazania. ( wg. zeznania kaprala Józefa Rodziewicza, wg relacji Olgi Sulje)
      ●  Litwini dekorujš miasto flagami litewskimi przed wkroczeniem Niemców. Cywile z opaskami na ramieniu reprezentujš władze Republiki Litewskiej.

Litwini witajš Niemców w Kownie w czerwcu 1941 roku.

      Plac katedralny w Wilnie na przełomie czerwca i lipca 1941 roku.
      od 25 czerwca 1941, œroda do 20 lipca 1941 - Tysišce młodych Żydów (ok.5000) znika zabranych wg informacji udzielanych ludnoœci "do pracy", w rzeczywistoœci zostaje rozstrzelanych. Milicja złożona z młodych Litwinów, głównie członków organizacji Lietuvos Sauliu Sajunga (tzw. szaulisi), po cywilnemu, z opaskami na ramieniu, zajmuje się poszukiwaniem mieszkań i wycišganiem z nich młodych mężczyzn - Żydów. Wbiegajš do mieszkań, przeszukujš je. Według pogłosek, członek milicji dostaje 10 rubli za wykrycie ukrywajšcego się Żyda.

lipiec 1941 - Komendant odwodów Armii Grupy Centrum Generał d.Inf. Max von Schenkendorff w swoim Mercedesie na ulicach Wilna. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)

      Straże przed rezydencjš generała Schenkendorffa w Wilnie.( Zdjęcie Š Kluvik Archives)
      Znaczki poczty litewskiej z lipca 1941 roku: czarny nadruk Vilnius na znaczkach sowieckich.
      Tragarze żydowscy kłaniajš się z Niemcowi na ulicy; wschodnia Polska pod okupacjš niemieckš, 1941 rok.( Zdjęcie Š Kluvik Archives). Żydzi mieli obowišzek kłaniania się wszystkim spotkanym Niemcom. Poczštkowo w Wilnie, nie wolno im też było chodzić chodnikiem.
      Niemcy znęcajš się nad mężczyznš Żydem, Wizna 1941 rok. (Zdjęcie:  ŠTomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)

 

4 lipca 1941 - Powstaje Judenrath w Wilnie.

      Rękopis wiersza Abrahama Sutzkevera (*1913) pisany w Wilnie na poczštku przeœladowań Żydów w między 25 czerwcem a 5 lipcem 1941 roku. Nazywa on w nim okupację niemieckš Zarazš. Poeta pisze go schowany w przewodzie kominowym we własnym domu na Wiłkomirskiej 14 w Wilnie w czasie, gdy w mieœcie wycišga się Żydów z domów, by ich zabić. (Rękopis ten został odnaleziony w Wilnie w 1990 roku.)
        15 lipca 1941 - Sformowanie Ypatingasis Būrys - YB (Strzelcy Ponarscy), nazistowskiej milicji litewskiej w Wilnie. Członkowie YB rekrutowali się oni przeważnie spoœród członków paramilitarnej organizacji litewskiej "Lietuvos Sauliu Sajunga" (Zwišzek Strzelców Litewskich, potocznie: szaulisi). Organizatorem i komendantem tego znanego z okrucieństw Sonderkommando (Oddział Specjalny), oficjalnie przydzielonego do gestapo, był Niemiec Martin Weiss oraz porucznicy litewscy Jakubka and Butkus. W lipcu 1941 r. oddział ten liczył 50 ochotników, lecz w niedługim czasie rozrósł się do kilkuset ludzi. Pierwszym dowódcš mianowanym 23 lipca 1941 był Juozas Šidlauskas. Zadaniem YB było mordowanie Żydów oraz pomaganie Niemcom. Strzelcy Ponarscy pilnowali m.in. budynku Gestapo w Wilnie. Członkowie YB zabili w czasie okupacji niemieckiej w latach 1941-1943 kilkadziesišt tysięcy ludzi, głównie Żydów, ale też Polaków, Rosjan i Białorusinów.
      Członkowie YB służyli do 1942 roku w mundurach armii litewskiej. Większoœć członków YB (było ich kilkuset) uniknęła odpowiedzialnoœci po wojnie w wyniku polityki zimnej wojny. Poœród członków YB było też kilku Polaków i Rosjan, motywowanych podobnie jak Litwini antysemityzmem. Litewskie Ÿródła starajš się dziœ pomniejszyć rozmiary np. Arūnas Bubnys, mówi o 108 członkach w cišgu całego okresu istnienia YB 1941-1944, oraz zawęzić okres działania tej formacji, znowu Bubnys - nie było egzekucji ani morderstw w 1944 roku, wreszcie wskazać na kilku przedstawicieli innych narodowoœci w szeregach YB.

Ypatingasis Būrys - YB (Strzelcy Ponarscy) defilujš w Wilnie latem 1941 roku.

Katedra w Wilnie latem 1941 roku.

17 lipca 1941 - Niemcy wcielajš terytoria litewskie w skład Komisariatu Rzeszy Wschód i wprowadzajš niemiecki jako język urzędowy. Wilno jest miastem w III Rzeszy Niemiec.

      lipiec 1941 - Masowe aresztowania tzw. komunistów - Polaków i Żydów w Wilnie. Gestapo w Wilnie posługuje się kartotekami, które sporzšdziła na przełomie 1939-1940 litewska Suguma i które kontynuował litewski oddział NKWD. Biura gestapo mieszczš się w tym samym budynku przy dawnej ulicy Mickiewicza.

Wilno, lato 1941, Niemcy dokonujš aresztowań ludnoœci.

      Ulica w Wilnie, lato 1941. Po lewej niemiecki samochód opancerzony.
      Emblemat trupiej czaszki z czapki elitarnej niemieckiej formacji wojskowej Waffen-SS.
     

● Józef Mackiewicz tak pisze o tych latach: "Stšd wynikł spór narastajšcy w walkę otwartš o języki, o kulturę, o tradycje, interpretację historii, o religię. Bój prowadzony był też i na pięœci, na pałki po koœciołach i cerkwiach œwiętych, na noże, na hołoble, na pistolety, aż w końcu, podczas ostatniej wojny, na donosy po urzędach Gestapo czy NKWD. Nienawiœć, według wszelkich praw natury, rodziła nienawiœć". (cyt. za Czeslaw Miłosz, Mackiewicz Józef (1902 - 1985).

●  Nocami słychać odgłosy strzałów w Wilnie zabijanych ludzi. Niemcy wspomagani przez policję litewskš zabijajš na miejscu w domach lub w pobliżu, na podwórku, na ulicy, wybrane rodziny żydowskie i tzw. komunistów.

 

Rodzina żydowska zamordowana przy własnym domu, Wieruszów 1941. Scena ta powtarzała się tysišce razy na całych kresach, również w Wilnie. (Zdjęcie:  ŠTomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)

 

Robotnicy żydowscy rozbijajš popiersie Stalina na schodach ratusza w Wilnie latem 1941 roku.

●Wszyscy mężczyŸni Żydzi muszš się zgłosić do pracy i mieć przy sobie zaœwiadczenie z miejsca pracy. Takie zaœwiadczenie chroni przed zabraniem "do pracy" (czyli rozstrzelaniem w Ponarach)

● Nałożenie podatków w naturze tzw. kontyngentów na gospodarzy polskich. Powieszenie gospodarza w Niemenczynie k. Wilna za niedostarczenie na czas kontyngentu.

        26 lipca 1941, sobota -  W nakładzie 34 tysięcy egz. zaczyna się ukazywać Goniec Codzienny, gazeta „gadzinowa” wydawana w Wilnie przez Niemców. Naczelnym redaktorem zostaje dziennikarz z Białegostoku Czesław Ancerewicz. Wg niektórych Ÿródeł pisuje do niej pod pseudonimem m.in. Józef Mackiewicz. Członkiem redakcji jest Bogdan Mackiewicz, co prowadzi potem do nieporozumień.
      ●  W latach 1941-1944 wiele tysięcy Żydów, Polaków i Rosjan zostaje rozstrzelanych przez litewskich szaulisów w lesie w niedalekich (10 km) od Wilna Ponarach (Paneriai). Egzekucje trwajš aż do lipca 1944 roku. Łšcznie w wykopanych jeszcze w czasie okupacji sowieckiej pięciu wielkich dołach (jako wykopy do zbiorników paliwa dla wojskowej bazy lotniczej), w lesie koło Ponar wielkich rozstrzelano od 80 000 do 100 000 osób, w tym 60 000 do 80 000 Żydów, 12 do 20 000 tysięcy Polaków, Rosjanie (ok. 8 000 - jeńcy sowieccy i starowiercy), Cyganie. Wykonawcami mordów byli żołnierze narodowoœci litewskiej z oddziału egzekucyjnego "Ypatingas burys" - YB . Jego dowódcš był porucznik wojska litewskiego z Kowna Balys Norvaiœa. (wg. m.in.Czesław Michalski, Ponary - Golgota Wileńszczyzny). W paŸdzierniku 1941 cała ludnoœć getta nr.2 z Wilna zostaje rozstrzelana w Ponarach. Żydów pędzono pieszo 10 kilometrów z getta w Wilnie lub przywożono pocišgami z innych miejscowoœci, Polaków najczęœciej transportowano ciężarówkami wprost z więzienia na Łukiszkach lub aresztu gestapo przy ul. Ofiarnej. Ze względu na udział Litwinów w tej zbrodni, jest ona po wojnie częœciowo przemilczana. Tablica informacyjna w Ponarach za czasów radzieckich mówi jedynie o "obywatelach sowieckich" jako o ofiarach zbrodni. (za m.in.Grzegorz Górny, Raport z rozstrzelanego œwiata, Rzeczpospolita 245 (6322), 19-20 paŸdziernika 2002)

Egzekucja Żydów w Ponarach: prawdopodobnie lipiec 1941 roku, dokonuje jej komando litewskie.

      lipiec 1941 - 6 listopada 1943 - Mieszkaniec Ponar, polski dziennikarz Kazimierz Sakowicz († 15 lipca 1944) pisze rozproszony w setkach notatek opis zbrodni w Ponarach. Notatki te pisze codziennie na skrawkach papieru, chowa do butelek po lemoniadzie i zakopuje w ogrodzie z nadziejš, że zostanš odnalezione. Notatki te odkopano po wojnie. Były trudne do odcyfrowania. Dopiero w 1998 rozszyfrowała je i opracowała wilnianka, dr Rachela Margolis.
     

Inne miejsce kaŸni Wilnian to prowadzony przez Litwinów i Niemców obóz przejœciowy w Prawieniszkach, gdzie rozstrzelano tysišce ludzi, m.in. 10 lipca 1944 ok.200 Żydów z Francji. (wg Bruno Zawieyski Prawieniszki - litewska katownia)

3 sierpień 1941 - Żydzi muszš mieć naszyte łaty z przodu i tyłu odzienia, które najpierw nakazano, potem ten nakaz cofnięto, by zastšpić opaskami na rękawie, potem zaczęto karać ludzi (œmierciš), którzy tych łat nie mieli. Wprowadzone kartki żywnoœciowe dajš Żydom 12,5 grama chleba dziennie. Niemożnoœć wykupienia nawet tej iloœci z powodu braków chleba w piekarniach. Żydom nie wolno chodzić po chodnikach w mieœcie, muszš chodzić po prawej stronie jezdni, gęsiego.

      5 sierpnia 1941 - Litewski Rzšd Tymczasowy ulega rozwišzaniu, na jego miejsce zostaje powołany przez Niemców litewski zarzšd kraju pod kierownictwem generała Petrasa Kubiliunasa. Niemcy utrzymujš litewskie agendy policyjne i bezpieczeństwa, włšczajšc je w system władz okupacyjnych. Departament Bezpieczeństwa Państwowego Litewskiej SSR  zostaje z powrotem przekształcony w litewskš policję bezpieczeństwa (Saugumę), bezpoœrednio podporzšdkowanš Kripo. Sauguma liczy ok. 400 ludzi, w tym ok. 250 w Kownie i ok. 130 w Wilnie. Komendantem Saugumy jest Stasys Čenkus, szefem okręgu (apygarda) w Wilnie - Aleksandras Lileikis.

Wilno w czasie niemieckiej okupacji, latem 1941 roku.

        poczštek sierpnia 1941 - Członkowie Ypatingasis būrys - YB  polujš na młodych Żydów, rzekomo by wywieŸć ich na roboty. Niejednokrotnie Niemcy zwalniajš zatrzymanych bez uzgodnienia z nimi, na ogół jednak Litwini jeszcze tego samego dnia rozstrzeliwujš zatrzymanych.
        18-25 sierpnia 1941 - Policja litewska niesłychanie aktywna w przeœladowaniach Żydów, spisuje w Wilnie stan posiadania wszystkich Żydów w ich domach, włšcznie z drobnymi przedmiotami (jak budzik czy filiżanka).

połowa sierpnia 1941 - Wprowadzenie Sheinu - zaœwiadczenia na kartce papieru, które służy za dowód osobisty dla ydów. Na częœci wydanych Sheinów niema symbolu nazistowskich Niemiec (tzw. w Wilnie ptaszka - gapa w Polsce centralnej). Sš pogłoski, że taki Shein nie jest ważny, i sš wypadki zatrzymywania ludzi z nieważnym Sheinem (co praktycznie oznacza œmierć, bo nikt zatrzymany nie wraca już do domu).

        ●  W latach 1941-1944 ukazuje się w Wilnie wiele czasopism konspiracyjnych: "Ojczysta Orka", "Wiadomoœci Polskie", "Polska", "Honor i Ojczyzna", "Dzięki Ci, Matko, za Wilno", AK-owska "Niepodległoœć", "Polski Tygodnik Radjowy", "Ojczyzna", "Na Zew Ziemi Ojczystej", "Orlę", "Za Ojczyznę", działa tez uniwersytet podziemny, szkolnictwo i teatry podziemne.
     

19 sierpnia 1941 - Pierwsze poufne wiadomoœci z frontu wschodniego wyraŸnie œwiadczš o tym, że Blitzkrieg nie przebiega tak jak tego Niemcy oczekiwali. ZSRR stawia silny opór, straty idš w dziesištki tysięcy żołnierzy. Niemcy winiš Żydów za rozpoczęcie wojny (Die Juden sind unser Unglűck).

lipiec - sierpień 1941 - Rozstrzelanie w Ponarach  7500 sowieckich więŸniów wojennych.

31 sierpnia 1941 - Rzekomy atak na Niemców w Wilnie (w rzeczywistoœci prowokacja polegajšca na niby ostrzelaniu Niemców przez dwóch cywili, prawdopodobnie Litwinów, bez ofiar).

Niemieckie obwieszczenie z 2 wrzeœnia 1941  (1 wrzeœnia wg niektórych Ÿródeł) o rzekomym ataku Żydów na Niemców i wprowadzeniu godziny policyjnej w Wilnie (od 15-tej do 10 rano) dla wszystkich Żydów poza tymi, którzy majš wraŸny nakaz pracy. Plakaty te w kolorze czerwonym rozlepione w mieœcie sygnalizujš poczštek przeœladowań Żydów na szerokš skalę. Ok. 10 000 ludzi  zostaje zabitych tylko w tej pierwszej fali aresztowań i egzekucji. Niemcy rozgłaszajš, że zabierajš tych ludzi do "pracy" pomimo, że sš wœród nich starcy i dzieci.  Rozstrzeliwane sš całe rodziny. Tłumy Żydów przepędzane sš przez miasto w kierunku Ponar. W jednej tylko egzekucji 2 wrzeœnia w Ponarach zostaje rozstrzelanych 3700 osób. Ocalały przywalone trupami dwie dziewczynki: 16 letnia Pesia Szlos i 11 letnia Judyta Trojak, którym udało się póŸniej wygrzebać na zewnštrz i uciec.

Przeœladowani w tej fali terroru sš również Polacy mimo, że to Żydzi mieli dokonać ataku. Przeœladowania i masowe mordowanie Żydów w całej Litwie, wykonywane głównie przez oddziały Wehrmachtu w czasie specjalnych akcji, polegajšcych na masowych rozstrzeliwaniach, najpierw tylko dorosłych, a potem gdy tysišce żydowskich sierot tułajš się po WileńszczyŸnie, również i dzieci. Policja litewska, litewska służba bezpieczeństwa tzw. Sauguma (Saugumo Policija) i członkowie Zwišzku Strzeleckiego tzw. szaulisi współpracujš z Niemcami przy eksterminacji Żydów.

Po egzekucji, Litwa 1941. Zdjęcie wykonane przez nieznanego żołnierza Wehrmachtu.(Zdjęcie: ŠTomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)

20 sierpnia 1941- Przyzwolenie dla Żydów, by chodzili w Wilnie po chodniku (ogłoszone 19 sierpnia 1941).

        Rodzina żydowska wysiedlana do getta na kresach, 1941 rok. Na wozie dobytek, który muszš sami dopchać do nowego miejsca zamieszkania. Mała dziewczynka też pomaga pchać wóz (zob. fragment zdjęcia). Fotografia zrobiona przez nieznanego żołnierza niemieckiego. (ŠTomek Wiœniewski, www.szukamypolski.com)
     

 

Getto Wileńskie w 1941 roku, ul. Juliana Klaczki

 

      13 wrzeœnia 1941 (wg innych Ÿródeł 5 lub 6 wrzeœnia 1941) - Utworzenie przez Niemców dwóch gett w Wilnie. Getto nr.1 jest dla ludzi zdolnych do pracy, nr.2 dla niezdolnych. Łšcznie 30 tysięcy osób (wg innych ocen do 80 000) mieszka w niezwykłym stłoczeniu na niewielkiej przestrzeni w dawnej dzielnicy żydowskiej, gdzie mieszkało kiedyœ 1000 osób. Getta pilnuje policja żydowska i litewska, jest ono ogrodzone wysokim, drewnianym płotem.

Wejœcie do getta w Wilnie od ulicy Rudnickiej. Po lewej litewski policjant.

      Inne zdjęcie tego samego wejœcia do getta w Wilnie, z innego okresu okupacji.
      To samo wejœcie do getta bliżej: po lewej policjant żydowski po cywilnemu, po prawej policjant litewski.

 

 

 

1-4 paŸdziernika 1941 - Masowe egzekucje Żydów z okazji œwięta Yom Kippur.

      Opaska policjanta litewskiego z jego numerem, HiWi Armband, Wilno, 1941.
      Tzw. żółty Shein, dowód osobisty wprowadzony w połowie paŸdziernika 1941, obowišzkowy od 23 paŸdziernika 1941 w Getcie Wileńskim. Posiadacz  żółtego Sheinu musiał wykonywać użytecznš pracę dla Niemiec. Mógł on dostać od władz trzy niebieskie Sheiny, tylko dla swoich bliskich - dzieci i żony. Mieszkańcy getta pozbawieni Sheinu byli zabijani. Wielu dalszych krewnych i starszych rodziców było podawanych jako dzieci i małżonkowie. Posiadacze niebieskiego Sheinu mogli wychodzić poza getto tylko w towarzystwie posiadacza żółtego dowodu. Zimš zostaje wydany tzw. różowy Shein.
24 i 29 paŸdziernika oraz 3 listopada 1941 - Gelbschein Aktionen, akcje Niemców wyłapywania i zabijania mieszkańców Getta nie posiadajšcych tzw.Sheinu: 9 000 Żydów zostaje zamordowanych. Pierwsza z tych akcji zostaje przeprowadzona nazajutrz po wprowadzeniu obowišzku posiadania dokumentu.

Gelbschein Aktion, Akcja Żółtego Szeinu - Niemcy zaprowadzajš swój porzšdek w Wilnie.

        1941 - Bronisław Wróblewski, profesor prawa karnego Uniwersytetu Wileńskiego, wybitny naukowiec, ojciec znanego póŸniej malarza, umiera w wyniku ataku serca, w trakcie rewizji dokonywanej przez gestapo w jego mieszkaniu.
     

 

Jesień 1941, oficer niemiecki salutuje hitlerowskim pozdrowieniem oddziały litewskie na defiladzie na Placu Katedralnym w Wilnie.

 

       
        jesień 1941 - W ramach nazistowskiej akcji T-4 w szpitalach psychiatrycznych Wilna zostaje zabitych 900 pacjentów. M.in. zastrzykiem fenolu w serce zostaje zabity poeta futurystyczny Jerzy Jankowski (1887-1941), pacjent szpitala w Kojranach k. Wilna.
      zima 1941-1942 - Warunki życia w Generalbezirk Litauen były nieco lepsze niż w Generalnej Guberni i w reszcie Ostlandu. Działały zwišzki zawodowe (Berufsverbande), które organizowały życie kulturalno-sportowe. Zostały więc zorganizowane mistrzostwa Wilna Land przedsiębiorstw - w szachy. Tartak "Gluosnis" zgłosił do nich, ku zadowoleniu i dumie jego dyrektora Tamulisa, drużynę, która grała w składzie wg szachownic: Łokuciewski Zygmunt, Łuczynowicz Wacław, Sobotkowski Witold i Lenkowski Przemysław. Pierwsi dwaj mieli tylko fikcyjne zatrudnienie w tartaku, ale byli wybitnie uzdolnionymi szachistami. W zimie na przełomie 1941/42 r. zdobyliœmy wicemistrzostwo Wilna, za co ja jako kapitan drużyny odebrałem z ršk przewodniczšcego Zwišzków Zawodowych Bivainisa - drzeworyt "Pogoni" ze słowami, że wręcza jš nam jako symbol odrodzenia naszego narodu. Może znów nie błysnšłem dyplomacjš, gdy odpowiedziałem, że chociaż nagroda nie jest symbolem naszego narodu, ale jest dla nas niezmiernie cennš nagrodš sportowš. (Witold Sobotkowski "Wspomnienia wilnianina" Warszawa, 2002)
        13 luty 1942 - Do Wilna przybywa jednostka hiszpańskich ochotników na front wschodni.
     

3 marca 1942 - Uwięzienie przez Niemców wykładowców b. Wydziału Teologicznego USB oraz seminarium duchownego. Udzielali oni pomocy polskiej działalnoœci konspiracyjnej.

12 marca 1942 - 2000 Żydów z Austrii przybywa do Wilna.

16 marca 1942 - Znany przed wojnš adwokat wileński Paweł Andrejew zostaje skazany na œmierć  za wrogi stosunek do Zwišzku Radzieckiego i rozstrzelany w więzieniu Nr.1 w Gorkij (Niżnyj Nowgorod) w głębi ZSRR.

Paweł Andrejew (1887-1942).

22 marca 1942 - Uwięzienie i zamknięcie przez Niemców w Mariampolu duchownych polskich. Koœciołem katolickim na Litwie kieruje biskup pomocniczy, Litwin, Mieczysław Reinis.

     

23 marca 1942 - Radziecki nalot lotniczy na Wilno. Bomby spadajš na przypadkowe domy w mieœcie i podwórko ratusza.

Niemiecki rysunek z czasów wojny, objaœniajšcy zasady obrony przeciwlotniczej.

13 kwietnia 1942 - Rozstrzelanie w Wilnie niemieckiego sierżanta Antona Schmida, który ocalił 250 Żydów.

 maj 1942 - Pierwsze egzekucje Polaków w Ponarach, obejmujšce przede wszystkim młodzież konspirujšcš w Zwišzku Wolnej Polski i jej nauczycieli.  

8 maja 1942 - Pobór do pracy przymusowej mężczyzn roczników 1918-1922 w całej Litwie. Podwyżka cen chleba.

W cišgu roku od zajęcia miasta przez Niemców 70%  z 60 tys. Żydów w Wilnie zostaje zabitych.

Komisarz generalny Litwy Adrian von Renteln, Reichsminister Alfred Rosenberg oraz litewski radca generalny Petras Kubiliunas, Kowno, maj 1942 r (od lewej).

22 maja 1942- Pobór do pracy przymusowej mężczyzn roczników 1910-1918.

28 maja 1942 - Radziecki nalot bombowy na Wilno.

     

10 lipca 1942 - Rozstrzelanie w Ponarach 40 Cyganów.

11 lipca 1942 - Rozwišzanie Judenrathu. Gettem w Wilnie od tego dnia rzšdzi w imieniu Niemców jeden człowiek, były żydowski oficer Armii Litewskiej, dotychczasowy szef policji w getcie - Jakub Gens (też: Jacov, Yakov, Jakob Gens) z trzema zastępcami: Anatol Fried (poprzedni szef Judenrathu w Getcie no.1), Dressler i Brojdo.

Batalion policji litewskiej na ulicy Mickiewicza (obecnie Pr. Gedymino) w Wilnie w 1942 roku. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)

      Ulica w Wilnie, 1942r. Widoczne sa drogowskazy m.in. do zakładów naprawczych samochodów,  Heeres-Kraftfahr-Park HKP 562 prowadzonych przez majora Karla Plege, w których pracowali przymusowo Żydzi. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)
Policjant litewski kieruje ruchem na skrzyżowaniu w Wilnie, 1942 rok. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)
Policjant litewski kieruje ruchem na skrzyżowaniu w Wilnie, 1942 rok. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)
18 sierpnia 1942 - Budowa murów wokół getta.
      23 wrzeœnia 1942 - Rozstrzeliwania żołnierzy niemieckich w Wilnie za odmowę wykonania rozkazu.

 

Wilno  w 1942 roku. (Zdjęcie Š Kluvik Archives)

18 paŸdziernika 1942 - Umundurowanie policji żydowskiej w getcie. Dwudziestu policjantów otrzymuje skórzane płaszcze i czapki z gwiazdš Dawida.

7 listopada 1942 - Zabicie policjanta żydowskiego przez partyzantów żydowskich z FPO, jako odwet za złe traktowanie Żydów w getcie.

      14 listopada 1942 - Wyłapywanie w Wilnie osób pochodzenia żydowskiego, którzy w przeszłoœci mieli przodków Żydów. Liczy się pokrewieństwo do trzeciego pokolenia.

Paszport Przodków - obowišzkowy dokument dla Niemców wykazujšcy przodków posiadacza do trzech pokoleń wstecz. Podział na kategorie ludzi, którzy mieli przodków Żydów; wyjęcie Żydów z poza prawa.

     

grudzień 1942 -  Trybunał Armii Krajowej - Sšd Specjalny RP wydaje wyrok œmierci "za współpracę ze Zwišzkiem Sowieckim na szkodę Polski" na Stefana Jędrychowskiego, Henryka Dembińskiego, Anatola Mikułkę i Teodora Bujnickiego, i skazuje na karę więzienia od lat trzech do piętnastu i pozbawienie praw obywatelskich: Irenę i Jerzego Sztachelskich, Jerzego Wiszniewskiego, Henryka Chmielewskiego i szereg osób z lewicowej "grupy wileńskiej". Henryk Dembiński (1908-1941) redaktor lewicowego "Po Prostu" (1935-1936) wtedy już nie żył, zatrzymany przez Gestapo w Huncewiczach i rozstrzelany 12 sierpnia 1941. W podobnym czasie zostaje wydany wyrok œmierci na Czesława Ancerewicza, Józefa Mackiewicza, (?)Kotlarewskiego, trzech dziennikarzy zwišzanych z gadzinowym Gońcem Codziennym.

Ulica w Wilnie, 1942r.

29 stycznia 1943 - Umundurowanie ochotników litewskich wysyłanych na front wschodni w mundury SS z litewskim emblematem, zamiast jak dotychczas w mundury litewskie.
      Der Sturmer - niemiecka gazeta nazistowska z 23 lutego 1943, w trzy tygodnie po klęsce pod Stalingradem, powtarza tłustymi literami poprzez trzy szpalty na dole strony tytułowej hasło: Żydzi sš naszym nieszczęœciem! ( Die Juden sind unser Unglűck!).
        luty 1943 - Niemcy odkrywajš pierwsze groby pomordowanych oficerów polskich w okolicach Katynia.  Zbrodnia ta była prawdopodobnie uzgadniana z władzami nazistowskimi w czasie spotkań roboczych przedstawicieli NKWD i Nazistowskich Niemiec (od wrzeœnia 1939 aż do poczštków kwietnia 1941), brak jednak dokumentów dotyczšcych tych spotkań.
      16 marca 1943 - Zastrzelenie przez AK w koœciele œw. Katarzyny w Wilnie Czesława Ancerewicza, redaktora Gońca Codziennego: wykonanie wyroku œmierci za kolaborację z Niemcami. Wyrok wykonuje Sergiusz Piasecki, a wg œwiadectwa jego samego - dwóch młodych żołnierzy AK na jego rozkaz. Ancerewicz podczas sowieckiej okupacji Wilna był aresztowany i więziony przez NKWD, a jego czternastoletni syn wywieziony został w czerwcu 1941 roku na Syberię. Gazetę prowadził na dobrym poziomie, nie zamieszczajšc artykułów anty-polskich, a jednak przedstawiajšc ZSRR jako spisek żydowski, a Niemców jako wyzwolicieli spod okupacji bolszewickiej. (za: Sebastian Chosiński, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

Sergiusz Piasecki (1901-1964)

      .  W tym samym czasie, Sergiusz Piasecki, pisarz i żołnierz AK, przed wojnš agent polskiego wywiadu i kryminalista, a potem głoœny pisarz, odmawia wykonania wyroku na Józefie Mackiewiczu i po wojnie, już na emigracji staje w jego obronie.

 

Portret Sergiusza Piaseckiego autorstwa Witkacego.

        26 marca 1943 -  Pozostali Żydzi z Oszmiany przesiedleni sš do getta w Wilnie.
      13 kwietnia 1943 - Radio Berlińskie podaje wiadomoœć o odkryciu przez Niemców œladów zbrodni w lasach Katynia. W Wilnie głoœniki uliczne nadajš niemiecki program radiowy i powtarzajš tę wiadomoœć.

25 kwietnia 1943 - ZSRR zrywa stosunki dyplomatyczne z Polskš, oskarżajšc rzšd Polski o współpracę z hitlerowskimi Niemcami. Pretekstem jest zwrócenie się przez rzšd Sikorskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w neutralnej Szwajcarii, z proœbš o zbadanie miejsca zbrodni. ZSRR oskarża Niemców o popełnienie zbrodni w Katyniu.

Katyń. Jeden z szeregu plakatów wydany przez Niemców w czasie okupacji w Polsce.

     

30 kwietnia 1943 - Na stacji w Wilnie stojš wagony z mieniem Żydów holenderskich.

25 maja 1943 - Nowe, błękitne mundury dla żydowskiej policji w getcie.

20 czerwca 1943 - Mobilizacja na Litwie do wojska na front wschodni roczników 1912 do 1925.

      maj 1943 - Pisarz Józef Mackiewicz jedzie na zaproszenie niemieckie i za zgodš polskich władz podziemnych do Katynia, jako jeden z obserwatorów ekshumacji. Wraz z Mackiewiczem sš w tym czasie w Katyniu dwaj dziennikarze portugalscy oraz szwedzki. (Zdjęcie: Józef Mackiewicz, Katyń - zbrodnia bez sšdu i kary, Wydawnictwo ANTYK, Warszawa 1997).
      3 czerwca 1943 - Po powrocie do Wilna, Mackiewicz udziela wywiadu (za przyzwoleniem wileńskiego AK) dla gadzinowego Gońca Codziennego, pt. "Widziałem na własne oczy", w którym relacjonuje pobyt w miejscu kaŸni.
     

1 sierpnia 1943 - Zbrojna rewolta w getcie w Wilnie zwišzana z jego likwidacjš i nieuchronnš  œmierciš więzionych w nim Żydów, którzy jeszcze tam pozostajš po latach głodu i eksterminacji.