13 lipca 1944 - Wilno zostaje wyzwolone z rąk niemieckich przez oddziały Armii Czerwonej i AK. Chorągiew polska jest dwa razy zawieszana na Górze Zamkowej i dwa razy zdejmowana przez żołnierzy sowieckich. Żołnierze AK i Armii Czerwonej patrolują razem wyzwolone Wilno. Lekko uzbrojeni AK-owcy są świadkami niezwykłej przewagi liczebnej, technicznej i organizacyjnej sowieckiej maszyny wojennej. Wobec otwarcie wrogiego nastawienia Sowietów, Armia Krajowa nie ma szans, by wystąpić jako gospodarz na terenie Wileńszczyzny. W Wilnie dochodzi do rabunków i gwałtów dokonywanych przez żołnierzy sowieckich. Siłami radzieckimi dowodzi młody, ambitny oficer pochodzenia ukraińskiego gen. Iwan Daniłowicz Czerniachowski (1906-1945). 
Żołnierz sowiecki przed niemiecką komendanturą miasta w Wilnie.

14 lipca 1944 - Płk Aleksander Krzyżanowski "Wilk", po nawiązaniu kontaktu z gen. Czerniachowskim, żąda od oddelegowanego ze sztabu Frontu oficera, ciężkiej broni, amunicji i określenia zadań bojowych. Trzy dni mijają bez odpowiedzi. 17 lipca 1944  w rozmowie z gen. Czernichowskim następuje porozumienie: z oddziałów AK utworzona będzie dywizja piechoty i brygada kawalerii, niezależna od 1 Armii. Tego samego dnia o godz. 18.00, w czasie odprawy sztabu polsko-radzieckiego w Wilnie, płk. A. Krzyżanowski "Wilk" w Wilnie oraz 22 lub 26 oficerów AK w Boguszach jak i  żołnierze w Turgielach, zostają uwięzieni przez NKWD.

Oswobodzimy Europę - plakat radziecki z 1944 r.

14 lipca 1944 - Decyzja Komendy Głównej AK o organizacji powstania w Warszawie przeciwko Niemcom.

Otoczenie przez NKWD oddziałów 3-ciej Brygady AK w Puszczy Rudnickiej, rozbrojenie, aresztowanie i pod konwojem odprowadzenie do obozu w Miednikach Królewskich.
18 lipca 1944 - Osławiony przez media III Rzeszy Pułkownik (Oberst) Theodor Tolsdorff (po lewej)przebija się z Wilna poprzez linie sowieckie z częścią żołnierzy do głównych sił nazistowskich Niemiec.  Otrzymał on za obronę Wilna a następnie odwrót poprzez linie sowieckie Krzyż Rycerski z Mieczami.
20 lipca 1944 - Utworzenie w Moskwie komunistycznego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego uzurpującego sobie prawo do reprezentacji ludności Polski. Organem PKWN jest dziennik Rzeczpospolita, siedzibą ma być Lublin (od 1 sierpnia - wyzwolony z rąk niemieckich 27 lipca 1944)

22 lipca 1944 - Ogłoszenie w Moskwie Manifestu PKWN do ludności w Polsce.

26 lipca 1944 - Podpisanie na Kremlu w Moskwie umowy pomiędzy PKWN a rządem radzieckim, o administracji terenów wyzwolonych przez Armię Czerwoną.

27-28 lipca 1944 - Szeregowych i podoficerów AK po aresztowaniu załadowano do wagonów towarowych w grupach po 45, zadrutowano i wywieziono do Kaługi. Po odmowie złożenia przysięgi wojsk radzieckich, ponownie przewieziono do obozów ciężkiej pracy leśnej, przy wyrębie drewna. Podzielono ich na 4 obozy usytuowane w okolicach Jegoriewska. Zwolniono i przewieziono do Kraju w styczniu 1946 roku. Zwolnienia dokonuje Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białej Podlaskiej, wystawiając odpowiednie zaświadczenia i zakładając specjalną ewidencję.

Ulica Wielka w 1944 roku, po prawej Ratusz. Fotografował Jan Bułhak.

● Aresztowanych oficerów AK uwięziono w Wilnie i po bardzo uciążliwych śledztwach, skazywano na wyroki, rostrzeliwano albo wywożono do obozów. Wielu Ak-owców dostaje wyroki dziesięciu i więcej lat łagrów.  Zwalniano oficerów bez długich wyroków małymi grupami, począwszy od 1947 roku, aż do 1956 roku. Tych z długimi wyrokami zwalnia sie po odbyciu kary. Zwolnieni po 10-letnim wyroku łagru wielokrotnie nie mają prawa powrotu do kraju, muszą się osiedlić w ZSRR.

Dowódca AK na Wileńszczyźnie płk A. Krzyżanowski ucieka z zesłania w ZSRR. W Polsce zostaje ponownie aresztowany. Umiera w wiezieniu 29 września 1951 roku (Z jego listu z 1950 roku: "Synu, widzisz, jak nas mordują niewinnych, którzy oddaliśmy krew dla obrony naszej Ojczyzny. (...) pamiętajcie o nas, bo ja już dogorywam." ).      

płk Zygmunt Berling, 1944r.

●  NKWD stara się aresztować pozostałych na wolności członków AK. Jednocześnie dowódca I Armii WP płk. Zygmunt Berling wysyła do Wilna lewicowego literata Jerzego Putramenta z misją nakłonienia AK-owców do dobrowolnego wstąpienia do utworzonej przy Armii Czerwonej I Armii. Niejednokrotnie AK-owcy, którzy zgadzają się na wstąpienie do I Armii, zwalniani są przez NKWD z więzienia.

 ●  Następują aresztowania pośród ludności cywilnej Wilna. Aresztowania narodowych działaczy białoruskich w Wilnie (m.in. braci Chrynkiewiczów, obaj umierają wkrótce potem w więzieniach sowieckich). Wielu ludzi w obawie przed wywiezieniem ukrywa się w ziemiankach w lasach. Ludzie, których NKWD zwalnia po przesłuchaniu, muszą  podpisać oświadczenie, że nikomu nie powiedzą jak przebiegało samo aresztowanie i przesłuchania.
●  Zgrupowanie Stołpeckie pod dowództwem por. Adolfa Pilcha "Góry", w sile 861 ludzi zbrojnie przebija się aż do Puszczy Kampinoskiej, po czym bierze udział w Powstaniu Warszawskiemu. Większość nierozbrojonych przez NKWD oddziałów AK skupia się w Puszczy Rudzkiej na Nowogródczyźnie. Oddziałami wileńskimi dowodzi mjr Czesław Dębicki "Jarema", nowogródzkimi zaś ppłk dypl. Maciej Kalenkiewicz "Kotwicz", który ginie w starciu z oddziałami Armii Czerwonej pod Surkontami 26 sierpnia 1944.
    ● Decyzja Delegata Rządu Londyńskiego Zygmunta Fedorowicza pseud. Albin (1889-1973), by nie ujawnić po wejściu Sowietów w lipcu 1944 polskich władz podziemnych, ratuje życie wielu ludziom.

lipiec 1944 - W Wilnie zostaje założone Muzeum Żydowskie. Założycielami są m.in. poeta Abraham Sutzkever (czasami jako Avram Sutzkever, na zdjęciu centralnie w okularach) i Abe Kovner, dowódca partyzantów FPO (skrajnie po prawej).

    Tymczasowy most dla pieszych na Wilii na miejscu zniszczonego Mostu Zielonego, lipiec 1944 roku.
   

1 sierpień, godzina 17.00 - 3 październik 1944 - Powstanie Warszawskie. Ideą powstania jest  „...stoczyć w Warszawie bitwę, której świat nie będzie mógł zignorować, bo dostarczy to  krwawego dowodu perfidii sowieckiej (słowa Okulickiego wg płk. Iranka-Osmeckiego). Warszawa do powstania nie jest przygotowywana. W momencie powstania powstańcy mają 98 ręcznych karabinów maszynowych z zapasem 160 naboi na każdy; 604 pistolety maszynowe z  zapasem 200 naboi na każdy; 1386 karabinów z zapasem 170 naboi na każdy. Powstańcy pozbawieni są też środków łączności, wywiadu o ruchach przeciwnika, informacji o sytuacji na froncie niemiecko-sowieckim a przede wszystkim planu operacyjnego własnego działania. Na wiadomość o wybuchu powstania, Hitler rozkazuje zabić wszystkich a miasto zrównać z ziemią. W pierwszych dniach powstania Niemcy rozstrzeliwują ponad 30 tys. cywilnych mieszkańców Warszawy dziennie. (wg Jan Sidorowicz, Powstanie Warszawskie: Bez niedomówień)

    Wilno w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

 

sierpień 1944 - Zygmunt Fedorowicz (1889-1973), pseud. Albin, delegat Rządu Londyńskiego na Wileńszczyznę zostaje aresztowany przez NKWD. Dostaje on wyrok 10 lat łagru. Powraca do kraju dopiero po odbyciu całej kary, w 1955 roku.

   

28 sierpnia 1944 - Zostaje aresztowany w Wilnie b. rektor USB i w czasie okupacji niemieckiej organizator tajnego Polskiego Uniwersytetu  Wileńskiego Prof. Stefan Ehrenkreutz, który potem umiera w sowieckim więzieniu (21 lipca 1945). Aresztowanie następuje po spotkaniu z pisarzem Jerzym Putramenten i odmowie b. senatora II RP współpracy z komunistami. Będzie pan tego bardzo żałował - grozi Putrament bezpośrednio po spotkaniu. I rzeczywiście: NKWD aresztowało rektora pod zarzutem, że "...był przedstawicielem klasy panującej w Polsce przed rokiem 1939 i wrogiem państwa sowieckiego."

Ulica Miłosierna w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

    22 września 1944 - PKWN podpisuje umowę o wymianie ludności  z Litewską SSR.

 

Wilno w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

    1944-1947 - Pierwsza repatriacja ludności polskiej z Wileńszczyzny: 171.158 osób przenosi się do Polski centralnej, zaledwie ok 45% ludności, która uzyskała prawo repatriacji. Równoczesna repatriacja Niemców z Prus Wschodnich i Ziem Zachodnich do Niemiec, oraz Ukraińców i Litwinów z terytorium Polski do ZSRR. Miliony ludzi zostają zmuszone do przesiedlenia się, wielokrotnie pozostawiając za sobą dorobek całych pokoleń. Wyludnione przez repatriację domy i gospodarstwa zajmowane są przez przybyszów z terenów zachodniej Białorusi oraz Rosjan.

Wśród repatriantów jest matka Czesława Miłosza, która w 1945 roku umiera na tyfus  w okolicach Gdańska (zaraziła się od Niemki, którą pielęgnowała); pochowana w Sopocie.

   

28 listopada 1944 - Zastrzelenie w Wilnie Teodora Bujnickiego, poety i krytyka literackiego z grupy Żagary, skazanego na karę śmierci jeszcze w grudniu 1942 roku, przez Armię Krajową za kolaborację z ZSRR. Bujnicki - redaktor Prawdy Wileńskiej, sowieckiego dziennika w latach 1940-1941 i od 1944 ukazującego się po polsku w Wilnie, oskarżany był o współpracę z NKWD. Dowodów tej współpracy nigdy potem nie udało się znaleźć. Jedynym zarzutem który pozostaje jest to, że Bujnicki zamieścił publikacje w których krytycznie wyrażał się o przedwojennej Polsce.

Wyrok na Teodora Bujnickiego wykonuje Waldemar Butkiewicz "Roland", który ginie w kwietniu 1945 roku czasie odwrotu po egzekucji polskiego funkcjonariusza UB.

   

Pałac Oskierków  w 1944 roku, potem ostatecznie zburzony. Fotografował Jan Bułhak.

    Zbieg ulic Bufałowej i Malej Pohulanki. Fotografował Jan Bułhak.

2 lutego 1945 - Oddział AK rtm. Kitowskiego "Orlicza" stacza pod Rowinami na Wileńszczyźnie walkę z batalionem NKWD.

Trwają aresztowania Polaków i Litwinów w Wilnie.

18 luty 1945 - Zdobywca Wilna gen. Czerniachowski ginie na froncie w Prusach Wschodnich raniony odłamkiem. Zostaje on pochowany w Wilnie. W latach 90-tych, po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, zwłoki jego zostaną przeniesione do Moskwy i pochowane na Cmentarzu Nowodziewiczym..

24-25 marca 1945 - Przymusowa deportacja obywateli polskich z kresów m.in. Wilnian statkiem z powojennej Szkocji do Odessy w ZSRR. Jeden z nich - Michał Laskarys (1909-1999), były więzień obozu w Buchenwaldzie, zostaje postawiony przed sądem w Odessie, oskarżony o zdradę ZSRR, skazany na 11 lat więzienia, więziony do 1955. Zrehabilitowany w 1994.

24 kwietnia 1945 -  Rada Jedności Narodowej wysyła do San Francisco depeszę do przewodniczącego konferencji założycielskiej ONZ z wyrazami wiary, że organizacja ta nie przejdzie do porządku dziennego nad tragedią kraju od sześciu lat walczącego o niepodległość. Depesza ta pozostaje bez odpowiedzi.
    lipiec 1945 - Tzw. Obława Augustowska - wojska sowieckie oraz współpracujące z nimi oddziały Ludowego Wojska Polskiego i funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa przeprowadzają kierowną z Wilna obławę na Augustowszczyźnie, Sejneńszczyźnie, Suwalszczyźnie i w północnej części Sokólszczyzny. Zostaje ztrzymanych kilka tysięcy mieszkańców podejrzanych o kontakty z partyzantką niepodległościową. Część z nich po przesłuchaniach wraca do domów, ok. 600 osób zostaje wywiezionych w nieznanym kierunku i wszelki ślad po nich ginie.

Ruiny Wilekiej Synagogi w Wilnie w 1945 roku.

      Kampania w komunistycznych środkach przekazu w Polsce przeciwko Armii Krajowej, której aż do października 1956 zarzuca się reprezentowanie interesów reżimu sanacyjnego w Polsce, bierność wobec niemieckiego okupanta a nawet współpracę z nim, podżeganie do kontynuowania wojny w Europie po wyzwoleniu Polski przez Armię Czerwoną. Oddziały AK które dalej walczą z komunistyczną administracją w Polsce, do dziś oskarżane są o pospolity bandytyzm, a ich dowódcy o całkowity upadek moralny.
    plakat Włodzimierza Zakrzewskiego wydrukowany w Łodzi, ca. 1945, Olbrzym i zapluty karzeł reakcji przez Pracownię Plakatu Ludowego Wojska Polskiego. Zaplutym karłem określał w latach 1920-tych Józef Piłsudski Narodową Demokrację: [...] zapluty karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swą brudną duszę, opluwający mnie zewsząd [...], śledzący moje kroki, robiący małpie grymasy, przekształcający każdą myśl odwrotnie; ten potworny karzeł pełzał za mną jak nieodłączny duch [...] był moim nieodstępnym druhem, nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski.( z przemówienia Józefa Piłsudskiego wygłoszonego 3 lipca 1923 roku w hotelu "Bristol" w Warszawie)
    Zgrupowanie V Brygady Wileńskiej AK 7 września 1945 r. - leśniczówka Poświętne. Pośrodku major Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka".
10 marca 1946 - Ustalenie wschodniej granicy Polski,  pozostawia Wileńszczyznę poza Rzeczpospolitą. Litwa jest Litewską Republiką Radziecką, a Wilno stolicą tej republiki. 
   

1946 - Z polecenia władz radzieckich, usunięcie napisu w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się" na Ostrej Bramie i  zastąpienie go łacińskim. Podczas wojny Cudowny Obraz - decyzją arcybiskupa metropolity Romualda Jabłrzykowskiego (1876-1955), pozostaje w Wilnie, wśród swoich wiernych. W sowieckim Wilnie Ostra Brama jest otwarta dla wiernych.
 Ostra Brama w Wilnie widziana z poza dawnych murów miejskich.

    20 czerwca 1946 - Konferencja przedstawicieli Polski i Litewskiej SSR. Władze republiki sowieckiej odmawiają ewakuacji do Polski dzieci polskich z domów dziecka. Zostaną poddane one lituanizacji. W niektórych przypadkach dotyczy to dzieci, których rodzice żyją i stara się w Polsce o ich repatriację. Dzieci te za uznane są za spolonizowanych Litwinów, którzy powinni być ponownie przywróceni Litwie. Dotyczy to ok. 190 dzieci. (wg:Aleksander Srebrakowski "Polacy w Litewskiej SRR 1944-1989")

Repatrianci z kresów obozują w Warszawie latem 1946 roku.

      21 listopada 1946  - Rozwiązanie oddziału mjr Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.
      30 marca 1948 - Nagle, bez zapowiedzi przestaje się ukazywać Prawda Wileńska, która się ukazywała w Wilnie od sierpnia 1940 roku, z przerwa na okres okupacji niemieckiej. Zastępuje ją Czerwony Sztandar.
   

czerwiec 1948 - Inwigilacja i prześladowania środowisk Wilnian w Polsce. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego rozpoczyna na terytorium całej Polski „Akcję X”. Celem jest rozbicie środowiska Wilnian, nie tylko osób podejrzewanych o działalności konspiracyjną, ale wszystkich Wilnian: „(...) element wileński pozostający na terenach Polski – nie przejawia wspólnej jednolitej masowej polskości a uwidacznia się u wilniaków element dzielnicowy. (...) Z tego też względu wilniacy (...) nie zaprzestali swej walki z obecnym ustrojem w Polsce (...)”. Repatriacja wileńska w/g naszej klasyfikacji jest OŚRODKIEM NIEBEZPIECZNYM. W związku z tym polecam przeprowadzić następujące przedsięwzięcia operacyjne: wziąć na ewidencję wszystkich repatriantów z Wilna, oraz przybyłych więźniów z ZSRR. W wyniku obejmującej całą Polskę brutalnej akcji aresztowano skazano na różne wyroki ponad 6 tysięcy osób. Dziesiątki tysięcy innych było inwigilowanych.(wg Tragiczny finał „wileńskiej” partyzantki,dr Piotr Niwiński, OBEP IPN Gdańsk)

 Akwarela "Zaginione Wilno". Mal.Juozapas Kamarauskas (1874 –1946) fragment planu, Wilna z lat 20-tych, z książki Vladas Drėma, DINGĘS VILNIUS

1948 - Przeniesienie do Wilna opery z litewskiej z Kowna (zał. 1920).

    1948 - Kolektywizacja rolnictwa na Wileńszczyźnie. Trwa zbrojny opór Litwinów przeciwko rządom ZSRR. Wiele z pośród walczących grup, nie będąc poddanych żadnej dyscyplinie, ma wręcz bandycki charakter. Członkowie wielu z tych ugrupowań mają niejednokrotnie na sumieniu wcześniejsze przestępstwa przeciwko Żydom, Polakom i Białorusinom, popełnione w czasie okupacji niemieckiej.

Antykomunistyczny oddział litewski brygada Kazimieraitisa w 1948 roku; odznaczenia bojowe członków.

      23 października 1950 - Proces pokazowy w Warszawie oficerów Komendy Okręgu Wileńskiego AK. Przed sądem stają ppłk Antoni Olechnowicz „Pohorecki”, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko”, por. Henryk Borowski „Trzmiel”, por. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, Lidia Lwow „Ewa", "Lala” i Wanda Minkiewicz „Danka”. W założeniu władz komunistycznych, proces kierownictwa Okręgu Wileńskiego ma pokazać AK jako organizację współpracującą  z Niemcami. Wice-dyrektor Depart. Śledczego, ppłk Adam Humer  postanawia przesłuchać w procesie szefa Abwehrstelle w Wilnie mjr Christiansena, który w czasie okupacji prowadził rozmowy z Komendą Okręgu Wileńskiego, w celu wspólnego wystąpienia przeciwko partyzantce sowieckiej. Rozmowy zostały zerwane przez AK i do porozumienia nie doszło. Wszyscy oskarżeni, oprócz kobiet, zostają skazani 2 listopada 1950 na wielokrotną karę śmierci. Wyrok wykonano 8 lutego 1951 w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Wanda Minkiewicz „Danka” w okresie okupacji niemieckiej łączniczka K-dy Gł. AK z Okręgiem Wilno i  Nowogródek, żona ppor. L. Minkiewicza "Wiktora", otrzymała wyrok 12 lat więzienia, Rosjanka z Wilna Lidia Lwow, była towarzyszką życia Z.Szendzielarza. Żyje do dziś w Warszawie (Lidia Eberele). 10 grudnia 1993  Izba Wojskowa Sądu Najwyższego RP unieważniła wyroki z 1950 roku uznając, że: mjr. Zygmunt Szendzielarz "Łupaszko" walczył o niepodległy byt Państwa Polskiego.
1949 - Kampania antysemicka w ZSRR, również na Litwie.
1950 - Wysadzenie dynamitem przez władze radzieckie posagów świętych św. Heleny (pośrodku), św. Stanisława i św. Kazimierza (po bokach) oraz krzyża, stojących na frontonie katedry w Wilnie (wg innych źródeł zwalonych czołgiem z użyciem liny stalowej) oraz w 1951 - wysadzenie w powietrze trzech krzyży na Górze Trzykrzyskiej w Wilnie.

Wilno, Trzy Krzyże, zdjęcie z lat międzywojennych.

    Ulica w Wilnie, 1950 rok.
    1945 - 1952 - Oddziały V i VI Brygady Wileńskiej AK walczą na terenie Polski z milicją i KBW. By móc się utrzymać, atakują magazyny państwowe, ale i sklepy wiejskie. Końcowy okres działalności VI Brygady w latach 1950-1952 pod komendą kpt. Kazimierza Kamieńskiego "Huzara" przynosi ok. 90 akcji, głównie o charakterze obronnym i skierowanym na przetrwanie (zdobywanie żywności i dokumentów).

 Oddział kpt. Kazimierza Kamieńskiego "Huzara" z VI Brygady Wileńskiej AK jesienią 1947 na Podlasiu.

   

1952 - Zduszenie przez NKWD antykomunistycznego oporu na terenie Litwy.

Ziemianka bojowników antykomunistycznych na Litwie, 1952. Schemat z dokumentów NKGB.

1952 - Odsłonięcie na Placu Łukiskim w Wilnie pomnika Lenina z napisem litewskim prostym i wiele mówiącym - Leninas.

1952 - Zamknięcie katedry wileńskiej przez władze Litewskiej SRR.

   

28 października 1952 - Pod pozorem przerzutu za granicę kpt. Kazimierz Kamieński "Huzar" wraz z grupą podkomendnych zostaje zwabiony przez agentów UB do Warszawy i tam aresztowany. Skazany na karę śmierci, zostaje zastrzelony 24 października 1953 w więzieniu w Białymstoku.

1 lipca 1953 -  Ukazuje się w Wilnie pierwszy numer gazety codziennej w języku polskim - Czerwony Sztandar, organ Komitetu Centralnego KPL ma służyć propagandzie wśród Polaków na Wileńszczyźnie. Do 20 tys. egzemplarzy tej gazety wysyłanych jest codziennie do Polski, rzekomo wobec dużego zainteresowania czytelników. Obecnie gazeta nosi nazwę Kurier Wileński.

1954 - Zwolnienie z łagrów Akowców, którzy otrzymali 10-letni wyrok. Nie mieli oni jednak prawa powrotu do Polski. Musieli się osiedlić w wyznaczonym im miejscu w ZSRR.

jesień 1955 - Umożliwienie AK-owcom, którzy odbyli kary w ZSRR powrotu do Polski w ramach łączenia rodzin. Polaków skazanych na 25 lat łagru bądź dożywotnie zesłanie, nie uwalniało posiadanie rodziny w Polsce. AK-owcy wracają specjalnym pociągiem z głębi ZSRR do Nowego Sącza, gdzie znajduje się punkt repatriacyjny.

    1955 - Wielkanoc 1959 - Druga repatriacja ludności polskiej z Litwy: 46 552 osób przenosi się do Kraju. W tej fali emigracji przyjeżdża do Polski m.in. Czesław Wydrzycki, potem znany muzyk używający pseudonimu Niemen oraz  Władysław Kozakiewicz, urodzony w Wilnie w 1953r., potem świetny tyczkarz, który repatriuje się wraz z rodziną do Polski w 1957 roku. Repatrianci są oni poddani ścisłej kontroli przez żołnierzy sowieckich na granicy. Podróż repatriantów trwa szereg dni. Karta osiedlenia głosi wręcz: obywatel ZSRR, a po osiedleniu się w Kraju w dowodach osobistych repatrianci urodzeni na Litwie mają wpis: urodzony w ZSRR.
   

Polacy przyjeżdżający do kraju w drugiej repatriacji.

1955 - Ustawienie w Wilnie pomnika Puszkina. Jest to drugi pomnik poety w mieście. Pierwszy stał tam w czasach carskich.

1956 - Katedra w Wilnie zostaje przekształcona w muzeum malarstwa i salę koncertową.

    1956 rok: prace budowlane w centrum Wilna.
    Lato 1956 roku.
    Koniec 1956 roku: prace budowlane w centrum Wilna.
   

1960 - Zburzenie przez władze sowieckie meczetu  w Wilnie (Śnipiszki) Meczet tatarski w Wilnie, cichy jak sami Tatarzy,| malutki drewniany meczet bardzo komuś przeszkadzał | Słuchał cichych skarg wiernych| ich pragnień, codziennych radości. (Selim Chazbijewicz: Sonet stepowy)

1963 - Kościół Św.Jana zostaje adaptowany na Muzeum Nauki Uniwersytetu Wileńskiego.

    6 lipca 1965 - Ostatni bojownik antykomunistycznego ruchu oporu na Litwie zostaje zabity w walce (Pranas Končius 1911-1965). Resztki ruchu oporu  zwalczane są na Litwie aż do lat osiemdziesiątych. Ze względu na postępującą infiltrację ruchu oporu przez KGB, trudno stwierdzić do jakiego stopnia byli to autentyczni bojownicy.

1965 - Simone de Beauvoir i Jean-Paul Sartre odwiedzają Wilno.

1966 - Kościół Św.Kazimierza w Wilnie zostaje przekształcony w Muzeum Ateizmu.

   

19 marca 1968 - Paweł Jasienica, czyli w 1945 roku por. Lech Beynar „Nowina”, oficer wileńskiej AK i zastępca mjr. Z. Szendzielarza, potem wybitny pisarz historyczny, zostaje zaatakowany w przemówieniu przez I-go sekretarza PZPR Władysława Gomułkę i oskarżony o zbrodnie z okresu powojennego. W przemówieniu tym zawarte jest też pomówienie o współpracę z UB, niezwykłe jak na komunistycznego polityka. Ironią historii jest fakt, że to właśnie Lech Beynar namówił Szendzielarza do zaprzestania akcji zbrojnych.

Pogrzeb Pawła Jasienicy w Warszawie w 1970 roku. Druga od lewej: wdowa po pisarzu Nena Darowska-Beynar.

   

10 grudnia 1975 - Profesor Andriej Sacharow (1921-1989) odwiedza Wilno (na zdjęciu piąty od prawej).

18 kwietnia 1984 - Uroczyste odsłonięcie pomnika Adama Mickiewicza. Autorem jest litewski rzeźbiarz Vytautas Čekanauskas. Ustawiony naprzeciw Bernardynów pomnik ma wysokość 4.5 m. i przedstawia postać Mickiewicza, wspartą na złamanej kolumnie.

1984 - W Wilnie staje pomnik budowniczego katedry Wawrzyńca Gucewicza (naprzeciw Bonifratrów).

 

    1985 - Zgoda władz radzieckich na odprawianie jednego nabożeństwa w tygodniu w Katedrze Wileńskiej.

 

Katedra w Wilnie za czasów radzieckich, pozbawiona posagów świętych oraz krzyża ok. roku 1978. (fotografia: SARP).

 

   

1985 - W Paryżu nakładem Instytutu Literackiego Kultury ukazują się wspomnienia łączniczki Armii Krajowej z Wilna Barbary Skargi (wydane pod pseudonimem Wiktoria Kraśniewska), która podobnie jak tysiące innych AK-owców przebywała w łagrze w Rosjii od 1944 do 1955 roku. Noszą one tytuł Po Wyzwoleniu... Francuskie wydanie tej książki Une absurde cruauté. Temoignage d'une femme au goulag 1944-1955 ukazuje się w 2000 roku.

28 czerwca 1987 - Uroczystości 600-lecia Chrztu Litwy.

spacer
23 sierpnia 1987 -  Przy pomniku A. Mickiewicza w Wilnie odbywa się pierwszy wiec przeciwko reżimowi sowieckiemu.

   

5 luty 1989 - Poświęcenie rewindykowanej świątyni katedralnej,

4 marca 1989 - Uroczyste przeniesienie do katedry relikwi św. Kazimierza (pozostających w okresie czasu zamknięcia katedry w kościele św. Piotra i Pawła w Wilnie).

Herb Wilna.

    maj 1989 - Czesław Miłosz na łamach paryskiej Kultury (5/1989) w artykule "O konflikcie polsko-litewskim" pisze: "Wilno jest i będzie stolicą Litwy".

Czesław Miłosz w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. (Zdjęcie: Antanas Sutkus)

   

listopad 1989 - Ustawienie w Ponarach obok pomników upamiętniających ofiary żydowskie, krzyża upamiętniającego rozstrzelanych tam w czasie II wojny światowej Polaków.

11 marca 1990 -  Rada Najwyższa Litwy proklamuje przywrócenie niepodległego państwa litewskiego. Wilno (Vilnius) jest stolicą niepodległej Litwy.

Deklaracja o Przywróceniu Niepodległości Litwy z 11 marca 1990 roku.

   

27 listopada 1990 - Otwarcie ambasady RP w Wilnie.

24 grudnia 1990 - Jan Paweł II włącza arcybiskupstwo wileńskie w strukturę kościoła Litwy.

Panorama Wilna. Fotografował Mariusz Hermanowicz. (fragment, fotografia opublikowana za zgodą autora).

    12-13 styczeń 1991 - Radziecka prowokacja wojskowa w Wilnie, groźba interwencji zbrojnej w Wilnie. Pada 14 zabitych i i ranni.

lipiec - sierpień 1991 - Stopniowe uznanie niepodległości Litwy przez ZSRR.