25 Marca 1831, oświadczenie Emilii Plater, że kierowana miłością do Ojczyzny przyłącza się do Postania Listopadowego. Sporządzone w Antuzowej, na Żmudzi. Arkusz pergaminu 177 x 230 mm.

15 kwietnia 1831 - Wysłana z Wilna do opanowanej przez powstańców Oszmiany rosyjska ekspedycja karna pułkownika Wierszalina (1500 żołnierzy) walczy z małym oddziałem powstańczym - tylną strażą głównego oddziału, który wycofuje się do Puszczy Nalibockiej. Rosjanie palą  miasto i dokonują rzezi jego mieszkańców. W kościele dominikańskim mordują 500 osób, w tym kobiety, dzieci oraz kapłana sprawującego nabożeństwo.

19 czerwca 1831 - Nieudana próba zajęcia Wilna przez wojsko połączone siły generałów Antoniego Giełguda i Dezyderego Chłapowskiego rozbite w całodniowej bitwie pod Ponarami koło Wilna, przez dwukrotnie więszy korpus rosyjski gerenał-gubernatora M. Chrapowickiego. Wilno pozostaje przez cały czas powstania w rękach rosyjskich. Ostatecznie 13-15 lipca 1831 roku korpus Giełguda przekracza granicę pruską, zaś sam generał zostaje w odruchu rozpaczy zastrzelony przez jednego z podkomendnych oficerów.(wg Marek Rezler, Powstanie Listopadowe, Interklasa.pl)  

   

lipiec 1931- Oddziałom dowodzonym przez gen. Henryka Dembińskiego udaje się przedrzeć z Litwy przez linie rosyjskie i dołączyć do sił głównych w Królestwie.

31 lipca - 31 grudnia 1831 - Specjalna Komisja do Określenia Stopnia Winy Uczestników Powstania wydaje 4 tysiące wyroków śmierci.  Przywódcy zostają powieszeni na placu Łukiskim w Wilnie. Uczestników powstania pozbawiono szlachectwa i majątków.

    1 maja 1832 - Car Rosji Mikołaj I nakazuje likwidację Uniwersytetu w Wilnie, jako karę za udział wykładowców i studentów w powstaniu listopadowym. Władze carskie pozwalają tylko na pracę Wydziału Lekarskiego jako Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Wydziału Teologiczny, przekształconego w Akademię Duchowną (obydwie akademie działają do 1842).

Ratusz w Wilnie.  Mal. Marcin Zaleski, 1832 -1835 ?, olej na płótnie,  Muzeum Narodowe, Warszawa.

1832- 1835 - Józef Ignacy Kraszewski mieszka w Wilnie.

    Według statystyki Balickiego z 1832 r. na niemal 36 000 mieszkańców Wilna ok. 20 000 to Żydzi. Dzielnica żydowska nazywana jest Czarnym Miastem. Dla Żydów Wilno jest miastem świętym – Jeruzalem Północy, gdzie mistycyzm Wschodnich Żydów pod postacią chasydyzmu ściera się z ruchem oświecenia żydowskiego (Haskala), przenikającym z Niemiec.(za Z.Baran, JULIAN KLACZKO– PORTRET WYGNAŃCA)

Wesele żydowskie w Wilnie, pierwsza połowa XIX wieku. Mal. Wincenty Smokowski (1797 - 1876)

    Wilno (Wilna) w staro-hebrajskim.
      1 września 1835 - Rodzi się w Wilnie Józef Kalinowski, później znany jako święty Kościoła Katolickiego - Św.  Rafał, założyciel klasztoru w Wadowicach.
    2 lub 14 listopada 1836 - Rodzi się w Wilnie Michał Elwiro Andriolli, rysownik, ilustrator, malarz; syn osiadłego w Wilnie Włocha, kapitana wojsk napoleońskich, z zawodu rzeźbiarza.

Michał Elwiro Andriolli, fotografia z młodości.

 

    1837 - Zaczyna działać poprowadzona przez Wilno linia telegrafu optycznego  St.Petersburg – Warszawa.
   

27 maja 1838 - W Krzyżówce opodal Wilna władze carskie dokonują aresztowania Szymona Konarskiego, uczestnika Powstania Listopadowego, prowadzącego działalność niepodległościową na Litwie, który w oparciu o spiskowców we Francji i Włoszech próbuje zorganizować konspiracje na Litwie. Zostaje on skazany na śmierć. Dowódca straży, porucznik carski  Mikołaj Kuźmin-Korowajew próbuje zorganizować Konarskiemu ucieczkę. Spisek nie udaje się i Kuźmin-Korowajew dostanie za to najpierw karę śmierci przez poćwiartowanie, potem zostaje ona zamieniona na dożywotnie wiezienie.

Michał Elwiro Andriolli (1836- 1893) - Panorama Wilna.

5 grudnia 1838 - Umiera w Wilnie wydawca i księgarz Józef Zawadzki. Pochowany zostaje na cmentarzu Antokolskim.
    27 lutego 1839 o godzinie 10.30 - Szymon Konarski (*1808) zostaje rozstrzelany w Wilnie. Jego grób stratowano końmi, by nigdy go nie można było odnaleźć. Przez tydzień po egzekucji żołnierze pilnują terenu na którym się znajdował. W wierszu pożegnalnym, przesłanym narzeczonej z więzienia, Konarski pisze: "Do nieba iść nie chciałem, bo lud mój w niewoli".

Szymon Konarski. Anonimowy malarz XIX wieczny..

     

1838 - Pod kierunkiem odstępcy, metropolity Józefa Siemiaszki, połączenie kościoła unickiego z cerkwią prawosławną.

1838 - Wilia podmywa wzgórze Bekieszowe. Pada pięć murów ośmiokątnego pomnika Kaspra Bekiesza. Pomnik zostaje ostatecznie zniszczony w 1841 roku kiedy padają trzy pozostałe mury. (wg Sigita Gasparavičienė).

7 lipca 1840 - Unieważnienie Statutu Litewskiego, który był ważny od 1529 r. W jego miejsce zaczyna obowiązywać kodeks rosyjski. Zniesienie wybieralności urzędów i jawności procesu sądowego.

6 sierpnia 1840 - Usunięcie z nazw guberni wileńskiej i grodzieńskiej przymiotnika Litewska.

   

1840 - Do Wilna powraca Stanisław Moniuszko. To tu powstaje pierwsza wersja opery Halka (1847) wystawiona po raz pierwszy w 1848 roku w Wilnie. Pełni on obowiązki organisty w kościele św. Jana, a później dyrygenta orkiestry teatru wileńskiego.

Ubiel, posiadłość Moniuszków, miejsce urodzenia kompozytora 5 maja 1820 roku. Rysunek Napoleona Ordy (1807-1855).

      1841 -  Mordechai Aaron Guenzburg (1795-1846) oraz pisarz Solomon Salkind tworzą pierwszą nowoczesną szkołę żydowską w Wilnie. Guenzburg przeciwstawiał się systemowi ortodoksyjnej edukacji.

1842 - Likwidacja Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz  Akademii Duchownej. Likwidacja Ogrodu Botanicznego i utworzenie z niego Ogrodu Gubernatora.

    1843 - W dawnym Pałacu Sapiehy (zarekwirowanym przez władze carskie w 1809) zostaje otwarty po przebudowie rosyjski szpital wojskowy.

1844 - Walery Wróblewski (1836 –1908) urodzony w miasteczku Żołądek nad rzeczką Żołudzianką (dopływem Niemnem) na terenie powiatu Lida, jako ośmioletni chłopiec przeprowadza się z rodzicami do Wilna, gdzie chodzi do szkół; jeden z dowódców w okresie powstania styczniowego na Litwie, generał, dowódca lewobrzeżnego Paryża w okresie Komuny Paryskiej we Francji 1871 roku.("Jestem demokratą z pojęć i z zasad.")

    Katedra w Wilnie w 1847 roku.
   

1848 - Zaczyna być wydawany w Wilnie periodyk literacki w języku hebrajskim "Pirkej Cafon".

1848 - Urodzony w Wilnie Samuel Józef Fuenn (1819–1891), zostaje profesorem Hebrajskiego i Historii Żydowskiej w nowo otwartej szkole żydowskiej w Wilnie. Był on wybitnym pisarzem żydowskim XIX wieku.

Samuel Józef Fuenn (1819–1891)

1849 - Dodanie do obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej votum wotum w kształcie dużego półksiężyca umieszczone jego w dolnej części.

1852 - Utworzenie Centralnego Archiwum Wileńskiego (istnieje do 1915). Po 1863 r. w Archiwum Wileńskim mogli pracować tylko urzędnicy wyznania prawosławnego.

   

1853 - Maurycy Orgelbrand zakłada w Wilnie księgarnię nakładową. Wydaje miedzy innymi podręczny dwutomowy słownik języka polskiego nazywany wileńskim. Po powstaniu styczniowym Orgelbrand musi opuścić Wilno.

1854 - Pierwsza linia telegraficzna w Wilnie.

1855 - Złagodzenie obostrzeń carskich po powstaniu listopadowym. M.in. wprowadzenie języka polskiego do szkół. Gubernatorem generalnym w Wilnie zostaje Włodzimierz Nazimow.

1855 - Kościół Św. Anny w Wilnie i kościół d. Bernardynów. Rysunek z teki wileńskiej Napoleona Ordy (1807-1855).

   

17 kwietnia 1856 - Otwarcie Muzeum Starożytności w Wilnie (w dniu urodzin cesarza Aleksandra II). Inicjatorem muzeum jest Eustachy Tyszkiewicz, który jako pierwszy czyni ofiarę na stworzenie muzeum, on zostaje też prezesem nowo utworzonej Komisji Archeologicznej. H.Korwin-Milewski, pisze o nim:"Tyszkiewicz... co dzień obchodził trzy główne cukiernie Bema, Szpora i Kehla, a potem w domu zatapiał się w książkach...". Muzeum bardzo szybko zyskuje popularność i zainteresowanie wśród Wilnian. Cenniejsze zbiory wywiezione do Rosji po powstaniu styczniowym.

Wnętrze pałacu Tyszkiewiczów w połowie XIX wieku.

1851 - Rozpoczęcie budowy kolei żelaznej na trasie Sankt Petersburg - Wilno-Warszawa.

    1857- Założenie wyścigów konnych w Wilnie przez Jana Ursyna Niemcewicza.

 

1858 - Wybitny fotografik Stanisław Filibert Fleury (1858-1915) rodzi się w majątku Papaje pod Wilnem.

   

26 luty 1858 - Wprowadzenie ujednoliconego, ponumerowanego systemu kasowników pocztowych w całym Imperium Rosyjskim. Wilno jako stolica Guberni Wileńskiej dostaje numer 5.

  Kasownik no. 5, Wilno.

1861 - Demonstracje patriotyczne w Wilnie. Kozacy atakują demonstrantów.

    18 września 1862  - Pogrzeb na cmentarzu  na Rossie Rossa poety Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli) zmarłego na gruźlicę 15 września w Wilnie w wieku 39 lat. Dziesięć lat wcześniej (jesienią 1852) traci on w ciągu jednego miesiąca troje dzieci w wyniku epidemii. Ocalał tylko czteroletni syn Władysław. W grudniu 1852 poeta wraz z rodziną przeniósł się do Wilna i zamieszkał przy ulicy Portowej. Zna go każde dziecko z wierszyka Wlazł kotek na płotek... Pisał on: Ziemio moja rodzona, Litwo moja święta, Żółtym piaskiem i drobną trawą przytrząśnięta!
    Dom w którym zmarł Władysław Syrokomla w Wilnie, przy ulicy Królewskiej (po prawej na rysunku). Rysunek z teki wileńskiej Napoleona Ordy (1807-1855)1875. Rysunek ołówkiem podmalowany akwarelą. 20,5 x 27,7 cm. Muzeum Narodowe, Kraków. III-r.a. 4017.
   

grudzień 1862 - Otwarcie kolei Warszawsko-Petersburskiej przez Wilno (oficjalna nazwa - Droga Żelazna Warszawsko-Petersburska) (ros. Peterburgo-Warszawskaja daroga).

Dworzec kolejowy w Wilnie, 1863 rok.

koniec 1862 - Ulotki rozpowszechniane nielegalnie głoszą: "Czy jesteś Litwinem? Litwin z Bożej łaski; Kto jest Litwinem? Ten, który wierzy w wolność i przestrzega Statutu (Litewskiego Statutu). Bez czego nie może życ Litwin? Bez wolności i jedności z Polakami."

22 stycznia 1863 - Powstanie styczniowe. Od marca 1863 - zacięte walki toczą się na Wileńszczyźnie i Żmudzi, ale Wilno pozostaje w rękach rosyjskich.

Patrol powstańczy (pikieta)- Maksymilian Gierymski 1872-73. Olej na płótnie. 60 x 110 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa

 

Na czele Prowincjonalnego Komitetu Litewskiego stają ziemianie, w poszczególnych oddziałach powstańczych dużą liczbę stanowią chłopi. Główne czynniki integrujące powstańców to wyznanie rzymsko-katolickie i niechęć do Rosjan – właścicieli majątków zarekwirowanych na przestrzeni minionych dziesięcioleci przez Rosję. W guberniach kowieńskiej i grodzieńskiej powstanie nabiera charakteru ludowej wojny partyzanckiej, kierowanej przez m.in. Walerego Wróblewskiego, ks. Antoniego Mackiewicza, Bolesława Kołyszkę, Bolesława Dłuskiego ("Jabłonowskiego").

Pochód Kozaków. Mal. Władysław Malecki, Przed 1883. Olej na desce. 17 x 24 cm. Muzeum Narodowe, Kraków.

      W kwietniu 1863 na Żmudzi, na czele silnego, ok. trzytysięcznego oddziału staje Zygmunt Sierakowski. 1857-1859 ukończył on Akademię Sztabu Generalnego w Petersburgu. Tworzy tam tajne Koło Oficerów Polaków, z którym współpracowali oficerowie Rosjanie i Ukraińcy. Po wybuchu powstania styczniowego podaje się do dymisji z armii rosyjskiej i w stopniu podpułkownika dowodzi wojskami powstańczymi na Żmudzi. 21 kwietnia 1863 odnosi zwycięstwo w potyczce pod Ginietynami. Po klęsce w trzydniowej bitwie pod Birżami 7-9 maja 1863, ciężko ranny dostaje się do niewoli rosyjskiej.
    3 maja 1863 - Ulotka powstańczego Naczelnika Miasta Wilna ostrzegająca przed donosicielstwem do władz carskich.
    13 maja 1863 - Car mianuje gubernatorem w Wilnie Michaiła N. Murawiewa z zadaniem spacyfikowania powstania na Litwie. Przybywa on do Wilna 14 maja 1863 r. Murawiew wykazuje się niezwykłym okrucieństwem i zachowaniem niskim moralnie. Zyskuje on sobie przydomek "wieszatiel", z którego jest dumny. W czasie jego dwuletnich rządów 128 osób zawisło na szubienicy (ustawionej na placu Łukiskim w centrum miasta), 972 skazano na katorgę, a 1427 zesłano na Syberię.

Michaił Nikołajewicz Murawiew (1796-1866)

    Plac Łukiski widziany z góry Buffałowej. (zdjęcie Józefa Czechowicza z 1874 roku).
    Koperta listu wysłanego z Krakowa do Murawiewa, ze stemplami Krakowa i Warszawy.
    Rozstrzeliwania księży, którzy pobłogosławili oddział powstańczy w lokalnym kościele; m.in. 3 czerwca 1863 rozstrzelany zostaje na Łukiszkach w Wilnie ksiądz Iszora, który sam się zgłosił do władz carskich na miejsce niewinnie aresztowanego księdza Jasińskiego, a 5 czerwca 1863 Rajmund Ziemacki, proboszcz wsi Wawiórki w dekanacie lidzkim. W obu wypadkach Murawiew zmienia uprzedni wyrok skazujący na zsyłkę lub ciężkie roboty, na wyrok śmierci.

Wojna, Pożoga, rycina Artura Grottgera.

      1863 - Biskup wileński Krasiński, odmawia potępienia powstania.
    27 czerwca 1863 - Publiczna egzekucja Zygmunta Sierakowskiego przez powieszenie w Wilnie. Jego żona, Apolonia z Dalewskich Sierakowska zostaje zmuszona rozkazem Murawiewa do oglądania egzekucji

Zygmunt Sierakowski.

    24 marca 1864 - Aresztowanie Józefa Kalinowskiego, Ministra Wojny rządu powstańczego na Litwie. Kalinowski znany jest dziś jako Św. Rafał. Otrzymuje on wyrok kary śmierci.

lipiec 1864 - Carski Tymczasowy Audytoriat Polowy w Wilnie uchyla wyrok kary śmierci i klasyfikuje przestępczą działalność Józefa Kalinowskiego do kategorii drugiej, co oznacza pozbawienie rang, szlachectwa, praw stanu oraz zesłanie na dziesięć lat katorgi na Syberii. Po powrocie z zesłania (1874) Kalinowski jest nauczycielem u Czartoryskich w Paryżu. Potem wstępuje do zakonu karmelitów Bosych w Grazu (Austria) przyjmując imię Rafał. Beatyfikowany przez Jana Pawła II, dnia 22 czerwca 1983 w Krakowie, potem kanonizowany. Jego słowa to: "Polska potrzebuje nie krwi, lecz potu."

 Św.Rafał w 1897 roku. Fot.Julian Mein, Krakow, 1897.

30 lipca 1864 - Zamknięcie na rozkaz Murawiewa kościoła pw. Wniebowzięcia NMP (Franciszkański) i urządzenie w nim Archiwum Ogólnego Jurysdykcji Rządowych.

    1864 - Bojowe odznaczenie Rosji carskiej za zduszenie powstania styczniowego w Polsce.
    ●  Powstanie doprowadza do wyniszczenia całego kraju działaniami wojennymi m.in. tysiącami celowych podpaleń wsi i miast przez walczące strony oraz drakońskimi prześladowaniami ludności przez Rosję, zsyłkami na Syberie i konfiskatami majątków ziemskich (ok. 3500 konfiskat na terenie Królestwa i Litwy). Powstanie powoduje też, że bardzo ograniczona autonomia Królestwa Polskiego w dziedzinach jak szkolnictwo, sądownictwo, administracja  zostaje zniesiona. Zmiany te są tragiczne również dla Litwy, która niema wcześniej takiej autonomii.

Obraz Ferdynanda Ruszczyca - Zesłańcy.

     

 

Pochód na Sybir. Rycina Aleksandra Grottgera.

     

 

Obraz Aleksandra Sochaczewskiego - Pożegnanie Europy (fragment). reprodukcja T.Blinski, Muzeum Niepodległości.

luty 1865 - Na polecenie generał-gubernatora Murawiewa zamknięcie Muzeum Starożytności w Wilnie. Komisja Likwidacyjna przekazuje zbiory (m.in. bogate biblioteki, dzieła sztuki i eksponaty starożytne) różnym instytucjom  rosyjskim. W latach 1864-1915 działała finansowana przez rząd carski Wileńska Komisja Archeograficzna. Jej cele to poszukiwanie związków Litwy z Rosja. Wydaje ona 39 tomów materiałów źródłowych, nieocenionych dziś dla hstoryków.

      1865 - 1868 - Kampania rusyfikacyjna na Litwie według planu opracowanego przez następcę Murawiewa, generał-gubernatora K. P. Kaufmana (1818-1882)- w Wilnie od 17 kwietnia 1865 do 9 października 1866. Pisze on:wydarzenia ostatniego polskiego buntu, mocno wstrząsnęły tutejszą  rdzennie rosyjską ziemią. Ustalony fakt, że katolickie duchowieństwo odegrało główną rolę w tym powstaniu – zmusza władze przedsięwziąć środki, by go unieszkodliwić na przyszłość, tym bardziej, że księża nie zaprzestali jeszcze tajnego działania przeciwko rządowi”. Tworzy on w styczniu 1866 roku specjalną komisję do spraw Kościoła Rzymsko-katolickiego na terenie Litwy, ktora dokłdała starań by cerkiew prawosławna zastąpiła miejsce kościoła w życiu ludności, oraz by zrusyfikować życie religijne na Litwie. Następny gubernator Baranow energicznie wprowadza ten plan w życie. (za Irena Wodzianowska, Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim). Próby wydawania książek litewskich pisanych cyrylicą (m.in. pisane przez J.Juszkę-Juszkeviciusa).
   

1864-1868 - Na miejscu dawnego unickiego soboru metropolitarnego (częściowo zniszczonego w trakcie insurekcji kościuszkowskiej 1794 przez wojska rosyjskie, odbudowanego w 1822 przez architekta Karola Podczaszyńskiego na teatr anatomiczny i bibliotekę), skonfiskowanego przez władze carskie, zburzenie istniejących budynków i  budowa na rozkaz Murawiewa cerkwi obrządku ortodoksyjnego pw. Przeczystej Bogurodzicy. Zostaje ona zbudowana w stylu nawiązującym do sztuki gruzińskiej wg projektów architektów rosyjskich Mikołaja Czagina i Aleksandra Riazanowa. Wewnątrz umieszczono tablice pamiątkowe ku czci żołnierzy rosyjskich poległych w powstaniu styczniowym.

Budowa cerkwi  pw. Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie (Theotokos) t.zw. Spasskiej.

   

5 czerwca 1867 - Otwarcie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Wilnie. Jej księgozbiór powstał ze zrabowanych bibliotek dworskich oraz biblioteki zlikwidowanego uniwersytetu.

 

1867 - Usunięcie napisu na Ostrej Bramie w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się" i z polecenia władz carskich zastąpienie go łacińskim.

Ostra Brama na przełomie XIX i XX wieku.

    Kaplica w Wilnie upamiętniająca zduszenie powstania stczniowego (zdjęcie z 1912r).
   

5 grudnia 1867 - Józef Klemens Piłsudski rodzi się  w Zułowie, niewielkim majątku położonym 60 km na północ od Wilna. Trudności gospodarcze i pożary w majątku sprawiają, że cała rodzina przenosi się do Wilna, gdzie przyszły marszałek uczęszcza do gimnazjum.

Józef Piłsudski w wieku szkolnym.

    13 lutego 1870 - W Sozłach koło Wilna (wg innych źródeł w Żoślach) rodzi się Leopold Godowski (1870-1938), wybitny pianista, ojciec skrzypka i fotografika Leopolda Godowskiego jr. (1900-1983) współwynalazcy procesu Kodakchrome (z Leopoldem Mannesem). Leopold Godowski chodził on do szkół w Wilnie, gdzie debiutował w wieku 9 lat. Już jako chłopiec koncertował po całym świecie. Był potem wirtuozem i pedagogiem w Ameryce. Jego urodzona w Wilnie siostra Dagmara (*1897), była gwiazdą kina niemego w Ameryce (jako Dagmar Godowsky  - 1975).

Leopold Godowski w wieku lat 9.

  Wilja i panorama Wilna . Fotografia M.Szeykowskiego z ok. roku 1870.
Panorama Wilna z widokiem na kościół Misjonarzy, Fotografia Józefa Czechowicza z ok. roku 1870.
    Wilno ok. roku 1870.
    Wilno. Fotografia Józefa Czechowicza z ok. roku 1870.
    Plac Teatralny w Wilnie ok. r. 1870.
    12 marca 1871 - Umiera w Poitiers we Francji Leonard Chodźko, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego, Filomata, wychowanek profesora Lelewela, podczas kariery wojskowej - adiutant gen. La Fayette w randze kapitana (1830), historyk, geograf, rzeźbiarz i rysownik, wieloletni bibliotekarz Sorbony w Paryżu. Był kuzynem zrusyfikowanego orientalisty Aleksandra Chodźki.

Leonard Chodźko (1800-1871), ca 1840.

    Józef Marszewski Widok Wilna spod Góry Turowej, 1872. Olej, 77x114, Litewskie Muzeum Sztuki, Wilno
    Wilno, rok 1873.
    Józef Czechowicz, Kościół Św.Anny, rok 1874.
    28 marca 1875 (czyli 10 kwietnia wg. nowego kalendarza) - Umiera w Wilnie Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, wybitny malarz i kompozytor litewski. Zostaje on pochowany na cmentarzu na Rossie.
    Kościół Św. Józefa w Wilnie przed zburzeniem. Kościół i klasztor ufundował Stefan Krzysztof Pac w roku 1638. Fotografia Józefa Czechowicza z  ok. roku 1875.
1878 - Zburzenie na polecenie władz carskich katolickego kościoła  Św. Józefa w Wilnie. Fotografia Józefa Czechowicza.W miejscu kościoła urządzono plac targowy, nazywany „Bosaczki”.

1882 - Opieczętowanie i okresowe zamknięcie przez władze carskie  księgarnia nakładowej  „E. Orzeszkowa i S-ka” mieszczącej się w kamienicy przy ul. św. Jana 2. Pisarka, mieszkając cały czas w Grodnie, przyjeżdża często do Wilna, a w pisanych wówczas nowelach „Z różnych sfer” portretuje to miasto jako „Onwil”.

Eliza Orzeszkowa (drzeworyt J. Holewińskiego, Muzeum Narodowe, Kraków)

    Józef Czechowicz, Katedra w Wilnie około roku 1875.

 

1883 - Amnestia ogłoszona przez cara umożliwia powrót z zesłania do Wilna niektórych uczestników powstania styczniowego. Powraca m.in. malarz Wincenty Leopold Sleńdziński.

1886 - Pierwsze telefony w Wilnie.

     

11 października 1889 - Ludomir Sleńdziński, polski malarz i rzeźbiarz; rodzi się w Wilnie w drewnianym domu położonym w parku, tzw. Cielętniku przy Górze Zamkowej; dom ten po przeniesieniu znajduje się przy dawnej ulicy Chocimskiej za rzeką Śnipiszki, współcześnie przy Gedraiciu 10.

lipiec 1892 - Józef Piłsudski powraca do Wilna z zesłania.

lato 1893 - W Wilnie odbywa się I Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej - PPS.

   

1893 - Uruchomienie tramwaju konnego w Wilnie.

   

lipiec 1894 - Józef Piłsudski zostaje redaktorem, wydawcą, a początkowo też zecerem pisma „Robotnik”, które publikowane jest najpierw w Lipniszkach koło Wilna, a potem w samym Wilnie. W Wilnie działa też Feliks Dzierżyński, aktywny w Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej.

      1895 (?) - Odsłonięcie niewielkiego pomnika Adama Mickiewicza w kościele Św. Jana w Wilnie.
   

7 października 1897 - Założenie w Wilnie Żydowskiej organizacji lewicowej na Litwie w Polsce i Rosji - Bund (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland)

8 listopada 1898 - Na Placu Biskupim (Napoleona) w Wilnie odsłonięty zostaje pomnik M.N.Murawiewa (1796-1866). Założenie też w Wilnie Muzeum Murawiewa. Ma ono w programie rusyfikację “odwiecznie rosyjskich” ziem W. Ks. Litewskiego (istnieje do 1915).

Pałac jenerał-gubernatora (obecnie prezydencki) w Wilnie z pomnikiem Murawiewa po prawej (ca. 1900)

    Pomnik Murawiewa (ca. 1900).
     

1900 - Tadeusz Wróblewski zakłada w Wilnie towarzystwo „neoszubrawców” nawiązujące do istniejącego na pocz. XIX w. towarzystwa, określanego jako na wpół masońskie stowarzyszenie. „Towarzystwo Szubrawskie” (Societes Subraviensis) gromadzi 33 miejscowych inteligentów.

    2 luty 1901 - Jascha Heifetz nazywany skrzypkiem stulecia, rodzi się w Wilnie (10 grudnia 1987, Los Angeles) jako syn dyrygenta Orkiestry Teatralnej, Ruvn Heifetza. Gra na skrzypcach od trzeciego roku życia, koncertuje od szóstego. Jego nauczycielem jest Ilya D. Malkin, uczeń Leopolda Auera.
   

W świat. Ferdynand Ruszczyc (fragment), 1901. Olej na płótnie. 82 x 94, Galeria Obrazów, Lwów.

 

 

   

1901 - Poświęcenie w Wilnie nowej świątyni pod wezwaniem Opieki Matki Bożej i zwołanie pierwszego prowincjonalnego zjazd nastawników (duchownych staroobrzędowych albo starozakonnych). Wszyscy, którzy zaakceptowali postanowienia tego zjazdu, zaczęli się uznawać za pomorców.

1901-1913 - Wydanie 10 tomów Opisów Dokumentów Centralnego Archiwum Akt Dawnych w Wilnie.

1902 - Późniejszy pierwszy prezydent Litwy Antanas Smetona (1878-1944) przyjeżdża do Wilna po studiach w Petersburgu i zaczyna prace w Banku Rolnym

    Plac Łukiski i targ około roku 1900. Fotografia Stanisława Filiberta Fleury.
      maj 1903 - Żydowski filantrop z Wilna, Izaak Leib Goldberg przekazuje pierwsze terytorium (Hadera) dla Jewish National Fund (JNF). Teodor Herzl, dziennikarz, twórca i główny ideolog syjonizmu, zostaje obwołany w czasie wizyty w Wilnie jako Herzl Król Żydów.
    1903 - Wystawa prac polskich artystów w Wilnie pod nazwą "Sztuka" w Ogrodzie Bernardynów z inicjatywy Ferdynanda Ruszczyca. Cenzura carska zmienia nazwę wystawy na łacińską "Ars". Plakaty ukazują się tylko w wersjach rosyjskiej i francuskiej.

1904 - Odsłonięcie obok katedry św. Stanisława w Wilnie pomnika Katarzyny II. Po lewej od katedry zostaje utworzony skwer z pomnikiem, obsadzony drzewami i ogrodzony żeliwnym ogrodzeniem, wg projektu rzeźbiarza Marka Antokolskiego (wg Sigita Gasparavičienė).

Plac Katedralny w Wilnie na karcie pocztowej z ok. 1905 roku z widocznym tramwajem konnym i nowoutworzonym skwerem po lewej.

    Pomnik Katarzyny II w Wilnie obok katedry, ca. 1905.
    Pomnik Katarzyny II w Wilnie autorstwa Marka Antokolskiego.

Marek Antokolski był słynnym rzeźbiarzem końca 19-go i początku 20 wieku. Urodzony w Wilnie w 1843 roku, w rodzinie żydowskiej jako Mordukh Matysovich (Mosze) Antokolski; studiował w St. Petersburgu. Od 1868 żyje w Berlinie, a od 1870 w Paryżu, gdzie w 1880 otrzymuje Grand Prix na Exposition Universelle. Jego rzeźba Iwan Groźny zakupiona jest do Ermitażu. Umiera w wyniku choroby, we Frankfurcie w 1902 roku. Jego krewny Lew Antokolski (ur. Wilno 1871 - ?) był malarzem w Wilnie.

     

Marek (też: Mosze) Antokolski, Syrena, marmur, 1900 (reprodukcja: Wikipedia)

    Lew (Leo) Antokolski, Portret Lucjana Uziębło, 1910. (reprodukcja: Wikipedia)
   

1904 - Budowa budynków Żydowsko-Francuskiego  Towarzystwa Filantropijnego przy ulicy Subocz.

 

 

Żydowski kiosk z gazetami, Wilno, ca 1910.

    1904 - Zaczyna się ukazywać pierwszy w historii Wilna dziennik wydawany w języku litewskim. Do roku 1918 ukazało się w Wilnie łącznie 197 tytułów gazet po polsku (pierwszy w 1760), 129 po rosyjsku (pierwszy w 1832), 66 w jidisz (pierwszy w 1896), 60 po litewsku (pierwszy w 1904), 20 po hebrajsku (pierwszy w 1841), 17 po niemiecku (pierwszy w 1810), 14 po białorusku (pierwszy w 1862), 4 po francusku (pierwszy w 1802) i 2 po łacinie (pierwszy w 1808). (za: J.Kazlauskaite, Vilniaus periodiniai 1760-1918. Bibliografine rodykle, Vilnius 1988, s. 96-103.via A. Srebrakowski)

Plac Katedralny w Wilnie ok. r. 1905.

 Styczeń 1905 -Wielkie demonstracje w St.Petersburgu i Warszawie krwawo stłumione. Strajki szkolne w całym Imperium Rosyjskim, również w Wilnie.

   

 marzec 1905 - Zamknięcie wielu szkół średnich i wszystkich wyższych uczelni w Imperium Rosyjskim.

30 kwietnia 1905 - Gwarantowanie obywatelom Imperium Rosyjskiego swobody wyboru wyznania chrześcijańskiego. 30 000 wiernych na Wileńszczyźnie powraca do katolicyzmu.

Wiosna roku 1905 (fragment). Stanisław Masłowski, 1906, olej na płótnie. 121 x 170,5 cm. Muzeum Narodowe, Warszawa.

3 maja 1905 - Wprowadzenie w Wilnie i na Wileńszczyźnie stanu nadzwyczajnego (odwołany 3 maja 1910).

27 maja 1905 - Polacy dostają prawo zakupu ziemi w prowincjach zachodnich Imperium Rosyjskiego (również i na Wileńszczyźnie).

14 września 1905 - Zaczyna się ukazywać Kurier Wileński.

Ruch uliczny przed katedrą, około 1905.

   

4-5 grudnia 1905 - Zjazd Litewski w Wilnie nazwany Wielkim Sejmem Wileńskim. Na zjeździe żądano autonomii dla Litwy.

1905 - Dopuszczenie przez władze carskie języka polskiego jako dodatkowego w szkołach średnich na Wileńszczyźnie, nauczanego na życzenie rodziców.

Wilno widok ogólny ok.1905.

1906 - Zjazd niemal wszystkich przedstawicieli bezpopowców (staro-obrzędowców albo starowierców) Cesarstwa Rosyjskiego w Wilnie.

Procesja Bożego Ciała w Wilnie, 1906 rok.

 

1907 - Nielegalny Zjazd Nauczycieli w Wilnie.

1910 - Eliza Orzeszkowa odwiedza po raz ostatni Wilno. Umiera tego samego roku w Grodnie. (Andrzej Romanowski, Wilno: punkt na mapie)

Pomnik Puszkina w Wilnie, ca.1910. (Widokówka, K.Rio, reprodukcja za Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

    30 czerwca 1911 - Czesław Miłosz rodzi się w Szetejnach koło Kiejdan na Litwie.

W Wilnie działa Litewsko-Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom. Każdego roku organizowane są też, najczęściej w Wilnie, spotkania tatarskie, na które zjeżdżają się Tatarzy polscy ze wschodnich rubieży dawnej Rzeczypospolitej. Podczas nich organizowane są zabawy - "bale tatarskie". (za Tatarzy Polscy, www.planetaislam.com)

Wilno, Katedra i zamek, ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1911 - Zakazanie przez władze carskie Tygodnika Wileńskiego. Ostatnie wydanie pisma nosi numer 15/16.

   

Wilno, wnętrze katedry. Fotografował Jan Bułhak.

 

 

    1912 - Rajd automobilowy na trasie Petersburg - Wilno - Baranowicze - Mińsk - Moskwa zorganizowany w celu wyboru samochodu dla potrzeb armii carskiej. Udział biorą auta z ponad dwudziestu firm. (za Baranowicze. Kalendarz historyczny)

Renault z roku 1910.

   

Wilno ca. 1913. Fotografował Jan Bułhak.

1913 - Wacław Iwanowski (1880- 1943)  przenosi do Wilna założoną w Petersburgu spółkę wydawniczą "Zahlanie slonca i u nasza akonca"  i tworzy z Janką Kupałą Białoruskie Towarzystwo Wydawnicze - BTW. Wacław Łastowski otwiera też przy BTW pierwszą księgarnię białoruską.

1913 - Ukazuje się dzieło "Polacy i Litwini, język i literatura" profesora polonistyki w Berlinie Aleksandra Brücknera (1856-1939).

   

8 maja 1914 - Wybitny pisarz francuski, dwukrotny laureat Nagrody Goncourtów, Romain Gary (piszący też pod pseudonimami Émile Ajar, Shatan Bogat i Fosco Sinbaldi) rodzi się w Wilnie jako Roman Kacew (Yiddish: קצב, Russian: Кацев). Mieszka tam wraz z matką Niną Owczyńską aż do 1928 roku, która zmienia wielokrotnie w późniejszych wspomnieniach szczegóły dzieciństwa pisarza, a nawet jego ojcostwo. Młody Roman Kacew chodzi m.in. do Gimnazjum Zygmunta Augusta, które ukończył m.in. Czesław Miłosz (uczył się on trzy klasy wyżej). Romain Gary wspominał potem, że koledzy Polacy bili go w szkole jako Żyda.

    28 czerwca 1914 - Początek I wojny światowej.

 

 

żołnierze rosyjscy w 1914 roku.

 

   

lipiec 1915 - Ewakuacja z Wilna pomników rosyjskich, m.in. pomników Murawiewa i Katarzyny Wielkiej.

Plac Biskupi w Wilnie po usunięciu pomnika Murawiewa (zdjęcie z okresu I Wojny Światowej).

28 lipca 1915 - Wprowadzony przez Niemców na zajętych przez nich terenach zakaz wszelkiej działalności politycznej.

 

    18 września 1915 - Wilno zostaje zajęte przez oddziały Rzeszy Niemieckiej. Wilno jest częścią Cesarstwa Niemieckiego. W momencie wybuchu I Wojny Światowej Wilno zamieszkałe jest głównie przez Polaków (estymacje:58%) i polskojęzycznych Żydów (27%), poza tym przez Rosjan (12%) i w niewielkim procencie przez Litwinów (1,2%), Białorusinów, Niemców, Tatarów i Ormian. Językiem urzędowym do momentu zajęcia miasta przez Niemców był rosyjski.

Piechota niemiecka wkracza do Wilna 18 września 1915 roku.