1323 - Pierwsze wzmianki o Wilnie. Książę Litewski Giedymin zakłada miasto i wznosi na górze nieopodal zamek obronny jako swoją rezydencję. Budowa przez franciszkanów drewnianego kościoła św. Mikołaja - pierwszej świątyni  rzymsko-katolickiej na Litwie.

14 kwietnia 1347 - Stracenie przez powieszenie (na gałęzi wielkiego dębu), męczenników chrześcijańskich rodzonych braci, dworzan księcia Olgierda - Jana (najpierw uduszonego), Antoniego i w grudniu 1347 najpierw zmasakrowanego, a potem powieszonego na tym samym drzewie - Eustachego, straconych za odstępstwo od wiary pogańskiej i wyznawanie prawosławia (kanonizowani 1374 - Iwan, Antonij i Jewstafij).

Męczennik chrześcijański Św. Antoni Wileński.

1357  - Budowa pierwszej cerkwi w Wilnie pw św. Trójcy z fundacji księżnej Julianny, żony księcia Olgierda ku czci męczenników chrześcijańskich Antoniego, Jana i Eustachego.

1377 - 1378  - Krzyżacy palą część Wilna.

1385 - Konrad Zolner von Rotenstein W. Mistrz Krzyżacki najeżdża na Litwę. Zdobywa Zamek w Miednikach k. Wilna.

   

13 sierpnia 1385 - Unia Polsko-Litewska w Krewie: ...wielki książę Jagiełło obiecuje ziemie swoje litewskie i ruskie na wieczne czasy do korony królestwa polskiego przyłączyć...

4 marca 1386 - Wielki Książę Litewski Władysław Jagiełło zostaje  koronowany na króla Polski.

1387 - Chrzest Litwy.

1887 - Król Polski i Wielki Książę Litewski Władysław II Jagiełło nadaje Wilnu prawa magdeburskie. Miasto rozwija się, utworzone zostają cechy rzemieślnicze. Powstaje biskupstwo katolickie; pierwszym biskupem litewskim zostaje Franciszkanin, Andrzej Wasilko.

Pieczęć Majestatyczna Władysława Jagiełły.

   

1390 - Oblężenie Wilna przez koalicję Krzyżaków i księcia Witolda (lit. Vytautas Didysis), stryjecznego brata Jagiełły. Wojna Litwy (Władysława II Jagiełły) z koalicją Witolda w latach 1390-91.

październik 1391 - Ponowne, nieudane oblężenie  Wilna, dowodzi nim Wielki Mistrz zakonu Konrad Wallenrod.

Chorągiew Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego.

1392 - Pogodzenie się Władysława i Witolda Jagiełłów. Władysław przekazuje rządy na Litwie Witoldowi. Witold doprowadza za swego panowania Litwę do wielkiej potęgi.

1397 - Książę Witold osiedla Tatarów (muzułmanie) w Niemieżu oraz Karaimów (odłam judaizmu, zwalczani przez Żydów wyznawcy Anana) w Trokach koło Wilna. Są oni jego gwardią przyboczną - Tatarzy konną, Karaimowie pieszą.

1398 - Próba zerwania związku z Polską (zjazd na wyspie Salin).

marzec 1399 - Pożar okropny Wilna w miesiącu Marcu, przyczynił szkód nieporachowanych: całe podzamcze wygorzało; w zamku dolnym główniejsze budowle, kościół katedralny, paląc wielkoxiążęcy, skarbce, składy, stajnie spłonęły ze wszystkiem w nich będącem; najpiękniejsze konie i mnóztwo rzeczy wysokiego szacunku, stały się pastwą płomieni. Szkodę skarbu Wielkiego Xiążęcia, ceniono na sześćdziesiąt tysięcy rubli srebra. (wg.Teodora Narbutta, Dzeje Narodu Litewskiego)

18 styczeń 1401 - Unia między Polską a Litwą zawarta w Wilnie i w Radomiu (11 marca 1401 - Unia wileńsko-radomska: Witold w zamian za dożywotnią władzę wielkoksiążęcą na Litwie składa hołd Władysławowi Jagielle oraz zobowiązuje się nie zawierać umów z Krzyżakami bez zgody króla polskiego. Po śmierci Witolda Wielkie Księstwo ma powrócić do Korony.

   

1406 – 1408 - Wojna Litwy z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Dzięki pomocy wojskowej z Korony, Witold podporządkowuje Litwie księstwa w górnym biegu Oki i rozszerza wpływy w Nowogrodzie i Pskowie.

1407 - Konsekrowanie katedry w Wilnie.

1409 - Książę Witold buduje pierwszy murowany zamek w Wilnie zwany potem Górnym.

15 lipca 1410 - Bitwa pod Grunwaldem.

     

1419 - Pożar miasta, plonie m.in. nieukończona katedra.

Próba podniesienia Litwy do rangi królestwa udaremniona przez Polskę: uwięzienie posłów cesarza Jana Luksemburczyka, wiozących koronę dla Witolda.

27 października 1430 - Umiera  Książę Witold (lit. Vytautas Didysis). Wyniesienie brata Świdrygiełły, na wielkoksiążęcy tron litewski.

1432 - Zygmunt Kiejstutowcz Wielkim Księciem Litewskim.

27 lutego 1434 - Odnowienie zapisów złączenia i poddania Litwy Koronie w Grodnie, przez Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta Kiejstutowcza (zamordowany w Trokach, 20 marca 1440)

   

1447 - Kazimierz IV Jagiellończyk, Wielki Książę Litewski (od 1440) i Król Polski (od 1447) przyznaje szlachcie na Litwie przywileje w których rozszerza swobody osobiste i prawa majątkowe szlachty litewskiej oraz gwarantuje niepodzielność terytorium Litwy (przywilej w Wilnie).

1468 - Wprowadzenie Bernardynów do Litwy. Pierwszy ich klasztor staje w Kownie, nad samym Niemnem. W roku 1469 król Kazimierz Jagiellończyk funduje im klasztor nad Wilenką w Wilnie.

Kazimierz IV Jagiellończyk (1427-1492). Wizerunek z ok.1645, z serii  portretów królewskich; Muzeum Okręgowe w Toruniu.

1471 - Wielki pożar Wilna.

   

1481 - Spisek na Litwie na życie przebywającego tam Króla Polski  i Wielkiego Księcia Litewskiego Kazimierza IV i jego synów. Próby oderwania Litwy od Polski.

4 marca 1484 - Umiera  w Grodnie królewicz, Święty Kazimierz Jagiellończyk  (ur. 3 października 1458 na Wawelu). Śmierć młodego księcia wzbudza poruszenie. Dziś jest on patronem Litwy i Polski, patronem młodzieży litewskiej (ogłosił to Pius XII w 1948r). Kazimierz Jagiellończyk jest jedynym świętym tego imienia. Jego wspomnienie przypada w rocznicę śmierci - 4 marca.

marzec 1484 - Pochowanie na zamku w Miednikach Świętego Kazimierza Jagiellończyka. Obecnie pochowany w katedrze w Wilnie, w osobnej kaplicy.

      6 maja 1499 - Unia Krakowsko-Wileńska, w skrócie Unia Wileńska, porozumienie polsko-litewskie zawarte w dokumentach podpisanych w Krakowie  6 maja i w Wilnie 24 lipca 1499: Polska złączona z Litwą  sojuszem dwóch suwerennych państw; wybór władcy każdego z państwa „za radą i wiadomością” drugiej strony.
    1495 - 1500 - Budowa kościoła Św. Anny w Wilnie.  Architektem jest prawdopodobnie Benedykt Rejt, właściwie Benedikt Ried, zwany Mistrzem Benedyktem, (ca 1454 - 1543), wybitny czeski budowniczy i kamieniarz niemieckiego pochodzenia.

Kościół Św. Anny. Akwaforta wykonana przez Zygmunta Vogla wg rysunku Franciszka Smuglewicza. 36,3 x 55 cm.1806

   

3 października 1501 - Zawarcie w Piotrkowie niezrealizowanej Unii Mielnickiej między Polską a Litwą( zatwierdzonej przez Aleksandra Jagiellończyka 23 października 1501 w Mielniku): zjednoczenie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jedno państwo (łączą się i spalają w jedno nierozdzielne i nieróżne ciało). Wspólna elekcja władcy, króla Polskiego. Mieli w niej brać udział ze strony litewskiej biskupi katoliccy, wojewodowie i kasztelanowie. Było to wówczas 9 osób ( 4 biskupów, 3 wojewodów, 2 kasztelanów), ich nieobecność nie podważała prawomocności elekcji. Jagiellonowie tracili tym postanowieniem dziedziczne prawa do Litwy. Szereg innych postanowień m.in. ujednolicenie monety, Ważna jako idea zapowiadająca Unie Lubelska.

   

1503-1522 -  Budowa miejskich murów obronnych z 9 bramami i 3 basztami. Jedyna zachowana do dziś Ostra Brama (Brama Miednicka ) zestala zbudowana w 1514 r.

1505 - Aleksander Jagiellończyk buduje Zamek Dolny w Wilnie dla żony Heleny Moskiewskiej, córki Iwana Wasylewicza.

Mury miejskie Wilna na rycinie z XVI wieku. (Atlas Brauna, kolorowana rycina Hogenberga, 1576)

    Aleksander Jagiellończyk, Król Polski i Wielki Książę Litewski.
   

Denar bity w Wilnie przez  Aleksandra Jagiellończyka w latach 1492-1506.

 

19 sierpnia 1506 - W Wilnie umiera Aleksander Jagiellończyk (pochowany na Wawelu).

1513 - Śmierć i pochowanie w Wilnie w soborze unickim  Heleny Moskiewskiej, wdowy po Królu Polski i Wielkim Księciu Litewskim Aleksandrze Jagiellończyku.

sierpień - wrzesień 1519 - Ofensywa wojsk moskiewskich na Litwie. Armie moskiewskie pustoszą okolice Mińska, ale na wieść o gromadzącej się pod Wilnem armii litewskiej, wycofują się.

18 października 1529 - Koronacja Zygmunta II Augusta w Wilnie na Wielkiego Księcia Litewskiego. Obrzędu dokonuje biskup wileński Jan, przyrodni brat Zygmunta II Augusta.

Wydanie w Wilnie I Statutu litewskiego (kodyfikacja prawa państwowego i sądowego Wielkiego Księstwa Litewskiego), przyjętego przez sejm litewski i zatwierdzonego przez Zygmunta II Augusta.

. Zygmunt II August

sierpień 1534 - Początek wojny z Moskwą: wojsko litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła uderza na ziemie moskiewskie. U schyłku roku dwie potężne armie moskiewskie, paląc i niszcząc kraj, skierowały się na Wilno, którego jednak nie zdobyły. Wojna trwa aż do 1537.

     

1536 - Horodniczy wileński Ulryk Hozjusz buduje duży, solidny most murowany, z ławkami i gontowym daszkiem na Wilii.

1542 - Wielki pożar Wilna.

1547 - Potajemny ślub Zygmunta II Augusta i Barbary Radziwiłłówny w kaplicy Królewskiej Katedry św. Stanisława w Wilnie.

1547 - Pierwsza książka po litewsku: Katechizm Marcina Mażvydasa Vaitkunasa.

15 grudnia 1547 - Ferdynand I, król niemiecki, węgierski, czeski etc., potwierdza (transumuje) przywilej Karola V cesarza rzymskiego nadający Mikołajowi Radziwiłłowi "Czarnemu", marszałkowi wielkiemu litewskiemu, i jego potomkom dziedziczny tytuł książęcy na Ołyce, Nieświeżu, Birżach i Dubinkach.(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie)

   

8 maja 1551 -  Zgon królowej Barbary, żony Zygmunta II Augusta; pochowanie jej 23 czerwca 1551 w katedrze w Wilnie.

 

Śmierć Barbary Radziwiłłówny. Mal. Józef Simmler, olej, 1860, fragment.

 

    1553 - Mikołaj Radziwiłł "Czarny", kanclerz litewski i wojewoda wileński przechodzi na kalwinizm i funduje w Wilnie pierwszy na Litwie kościół (zbór) i szkołę tego wyznania. Zwalcza on katolicyzm i prawosławie w swoich posiadłościach: od 1560 odbiera katolikom kościoły w Nieświeżu, Klecku, Ołyce, Subotnikach, Mordach i Szydłowcu i przekazuje je pastorom kalwińskim. Otwiera drukarnie w Brześciu Litewskim (w 1563 wydrukowano tam pierwszą Biblię w języku polskim, tzw. Biblię Brzeską) i w Nieświeżu, popularyzują one kalwinizm oraz użycie literackiego języka polskiego. Wspiera on polskich działaczy Reformacji jak Szymon Budny, Marcin Czechowic i Jan Łaski. Finansuje on też pierwsze polskie tłumaczenie Biblii tzw. Biblię Brzeską od miejsca wydania: Brześć Litewski (1563 wydana w nakładzie ok. 500 egz.). Kościół katolicki stara się wykryć i zniszczyć egzemplarze Biblii po polsku. Syn Mikołaja - Mikołaj Krzysztof Radziwiłł (Sierotka) nawrócony na katolicyzm przez jezuitów, wykupuje prawie wszystkie egzemplarze Biblii po polsku i pali je. Wydaje na to ogromną sumę 5000 czerwonych złotych. Do dziś zachowało się tylko 20 do 40 egzemplarzy Biblii Brzeskiej.
   

List Jana Kalwina do zboru kalwińskiego w Wilnie, jeden z 80-ciu zachowanych listów Kalwina do współwyznawców w Rzeczpospolitej. (datowany Genewa, 9 października 1561, napisany po łacinie, na papierze o wymiarach 216x237 mm)

18 października 1558 - Ogłoszona zostaje ordynacja poczty królewskiej z Wilna przez Kraków do Wenecji. Zakłada ją bankier Prospero Provana.(15??-1584), potem od 1562 prowadzi Krzysztof Taxis, a od 1569 przez sto lat rodzina Montelupich. Założenie poczty wiąże się z otruciem matki króla, królowej Bony we Włoszech i olbrzymimi nadużyciami finansowymi popełnionymi przez Włochów na krótko przed śmiercią królowej.

    28 listopada 1561- Układ w Wilnie: Mistrz Inflancki Gotthard Kettler oddaje Polsce i Litwie część Inflant leżącą na północ od Dźwiny, otrzymując w zamian Kurlandię – Semigalię jako dziedziczne lenno z tytułem książęcym. Jego władztwo zachowuje niemiecki ustrój stanowy, wyznanie ewangelickie i własną monetę. Zakon Kawalerów Mieczowych sekularyzowano, a Zygmunt August zobowiązuje się bronić nowych poddanych. Układ powoduje, że w następnym roku na wschodniej granicy Litwy wybuchają walki z Moskwą.

Mistrz Inflancki Gotthard Kettler (by Johann Adolf Rossmässler, from:Tartu University Library -  http://hdl.handle.net/10062/1827)

26  stycznia 1564 - Rozbicie armii moskiewskiej maszerującej w kierunku Wilna. Wojska litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła „Rudego” pokonują wroga pod Czaśnikami nad rzeką Ulą, a następnie po pościgu, 7 lutego 1564 rozbijają go pod Orszą.

Bitwa pod Orszą.(Mistrz Bitwy pod Orszą, Muzeum Narodowe Warszawa).

28 maja 1565 - Umiera Mikołaj Radziwiłł "Czarny", kanclerz litewski i wojewoda wileński, wielki przeciwnik unii między Litwą a Polską.

30 grudnia 1565 - Zygmunt II August ustanawia w Wilnie prowincję sejmową w Wielkim Księstwie Litewskim z której posłowie mieli być delegowani do ‘Walnego Sejmu'  oraz  sądy ziemskie w  Wielkim Księstwie Litewskim.

Ustawa Zygmunta II Augusta z 30 grudnia 1565 o posłach do Walnego Sejmu i sądach ziemskich. Dokument na pergaminie, spisany po Rusku, 600x350 mm, pieczęć Litewska na sznurze jedwabnym o barwach białej, czerwonej i zielonej.

    20 marca 1569 - Postanowienie na zjeździe w Wilnie o wysłaniu do Polski Jana Chodkiewicza  celem wznowienia rokowań o unii z Polska.

1 lipca 1569 - Zaprzysiężenie Unii Lubelskiej między Polską a Litwą (uchwalonej 27 czerwca 1569): ” Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nieróżne i nierozdzielone ciało, a także nieróżna, ale jedna spólna Rzeczpospolita, która się z dwu państw i narodów w jeden lud i państwo zniosła i spoiła”. Panowie rady i posłowie ziemscy Wielkiego Księstwa Litewskiego odnawiają unię z Koroną Polską. Powstałe na mocy unii państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów - ma odtąd jednego, wspólnie wybieranego władcę, wspólny sejm, obronę, politykę zagraniczną i monetę.

Unia Lubelska w wizji Jana Matejki, 1869. Olej na płótnie. 298 x 512 cm. Muzeum Narodowe w Warszawie. Od 1957 w Muzeum Okręgowym w Lublinie.

   

Unia Lubelska z 1 lipca 1569. Wystawione zostały dwa jednobrzmiące akty, po jednym dla obu sejmów, ale obydwa w języku polskim. Dokument na pergaminie  o wymiarach, szerokość 720 mm, wysokość 450 + 100 mm zakładki; inwokacja wypisana kapitałą; 77 pieczęci. Archiwum Główne Akt Dawnych, zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 5627.