18 września 1915 - Wilno zostaje zajęte przez oddziały Rzeszy Niemieckiej. Wilno jest częścią Cesarstwa Niemieckiego. W momencie wybuchu I Wojny Światowej Wilno zamieszkałe jest głównie przez Polaków (estymacje:58%) i polskojęzycznych Żydów (27%), poza tym przez Rosjan (12%) i w niewielkim procencie przez Litwinów (1,2%), Białorusinów, Niemców, Tatarów i Ormian. Językiem urzędowym do momentu zajęcia miasta przez Niemców był rosyjski.

Piechota niemiecka wkracza do Wilna 18 września 1915 roku.

    Cesarz Niemiec Wilhelm II w czasie wizyty w Wilnie w grudniu 1915 roku.

1915 - Założenie w Wilnie żydowskiego teatru grającego w jidysz - Vilner Troupe (znanego też potem jako Vilna Troupe).

Cesarz Niemiec i Głównodowodzący X Armii Hermann von Eichhorn opuszczają Kościół Św. Kazimierza w Wilnie, 12 grudnia 1915.

    Niemcy wprowadzają racjonowanie żywności w mieście poprzez system kartek. Sytuacja głodu pośród uboższej ludności miejskiej w latach 1916-1918 oraz jeńców rosyjskich wiezionych w Nowej Wilejce. Ok. 30 tysięcy umiera z głodu. Porządek w mieście utrzymuje złożona z Polaków nieuzbrojona milicja obywatelska (wyposażona w drewniane pałki). Niemcy urządzają na ulicach Wilna łapanki do prac przy kopaniu okopów na froncie z Rosją.

Wydawanie obiadów w Wileńskiej Kuchni Ludowej, 1916. Fotografował Jan Bułhak.

    Wileńskie kuchnie ludowe. Kuchnia nr 7 przy ul. Skopówka - wydawanie posiłków, 1915. Fotografował Jan Bułhak, brom tonowany, Muzeum Narodowe w Warszawie.

 

koniec 1915 - Założenie konspiracyjnego Białoruskiego Komitetu Ludowego pod przewodnictwem Antoniego Łuckiwicza. Idea stanów połączonych pod przewodnictwem Niemiec.

    Wilno, ulica Świętojerska; kartka z okresu okupacji niemieckiej, prawdopodobnie zima 1916 roku.
    Wilno, stacja benzynowa w pobliżu katedry; kartka z okresu okupacji niemieckiej ok. 1916 roku.
Wilno, bazar; widokówka z okresu okupacji niemieckiej ok. 1916 roku.

1916 - W Wilnie powstaje Białoruski Komitet Pomocy Ofiarom Wojny. Po wyjeżdżie do Rosji W. Iwanowskiego przewodniczy mu Antoni Łuckiewicz. Wraz z nim działają w nim: Wacław Łasowski, Franciszek Alachnowicz, Aloiza Paszkiewicz-Kairys,. Działa białoruska biblioteka, księgarnia, Towarzystwo Spółdzielcze Rajnica, przytułek dla dzieci Zołak.

Żołnierze niemieccy na ławce przed Fronttheater - teatrem frontowym w Wilnie.

16 stycznia 1916 r.), w
myśl których nauczanie w ykch

16 stycznia 1916 - Niemcy przyzwalają na nauczanie w językach ojczystych na okupowanych przez siebie terenach.

Styczeń 1917 -  Komitet Polski w Wilnie (z udziałem „krajowców”) zgadza się na niepodległość Litwy jedynie w federacji z Polską. W razie niepowodzenia takiego planu Wileńszczyzna zostałaby przyłączona do Polski.

Tragarze żydowscy w Wilnie koło teatru, w czasie okupacji niemieckiej.

 

    Tragarze żydowscy w Wilnie.
    Uliczny czyściciel butów w Wilnie, 1916 rok.

4 marca 1917 - Ustanowienie jednej niemieckiej administracji Wojskowej na terenie Litwy z siedzibą w Wilnie. 

    18 września 1917 - Utworzenie Rady Litewskiej (Taryby) w czasie Zjazdu Litewskiego w Wilnie (18-22 września 1917). Jedynym Polakiem - członkiem Taryby jest Stanisław Narutowicz (lit. Stanislovas Narutavičius).

Czlonkowie Rady Litewskiej w 1917 roku. Stoja od lewej: K. Bizauskas, J. Vailokaitis, Donatas Malinauskas, kun. Vl. Mironas, M. Biržiška, kun. A. Petrulis, S. Banaitis, P. Klimas, A. Stulginskis, J. Šernas, Pr. Dovydaitis. Siedza od lewej: J. Vileišis, dr. J. Šaulys, kun. J. Staugaitis, St. Narutowicz ( lit. Narutavičius), dr. J. Basanavičius, A. Smetona, kan. K. Šaulys, Stp. Kairys, J. Smilgevičius. (Lietuvos Nacionalinis Muziejus)

    Stanisław Narutowicz,(1862-1932), lit. Stanislovas Narutavičius) żonaty z Joanną Billewicz (1868-1948),  kuzynką Józefa Piłsudskiego, rodzony brat zamordowanego pierwszego Prezydenta RP Gabriela Narutowicza, działacz na rzecz porozumienia Polaków i Litwinów.
    Kawalerzyści niemieccy w Wilnie, 1917.
    Kolumna wojsk niemieckich w Wilnie, 1917.
    Żołnierze niemieccy w Wilnie, zima 1917.
   

Pocztówka z Wilna z okresu pierwszej okupacji niemieckiej z objaśnieniami po niemiecku - Wilna, Ostrabramastrasse.

 

25 - 27 stycznia 1918 - Konferencja białoruskich ugrupowań w Wilnie i utworzenie Wileńskiej Rady Białoruskiej.

16 lutego 1918 - Ogłoszenie  niepodległości Litwy przez Radę Litewską ((lit. Lietuvos Taryba) - dzień ten jest obecnie na Litwie świętem narodowym. Zamieszkałe całkowicie przez polskojęzyczną ludność Wilno, zostaje ogłoszone przez Litwinów stolicą niepodległej Republiki Litewskiej, w praktyce miasto pozostaje jednak pod niemieckim zarządem wojskowym.

      19 lutego 1918 - Wileńska Rada Białoruska podejmuje uchwałę w myśl której ustaje wszelki związek Białorusi z Rosją.
10 września 1918 - Powstaje Związek Wojskowych Polaków Miasta Wilna, który już w listopadzie łączy się z POW tworząc Samoobronę Wileńską (lub Samoobronę Krajową Litwy i Białorusi).

Wilno, panorama  - zdjęcie Jana Bułhaka. (Widokówka z 1918 roku.)

List wysłany z Niemiec do Wilna i zwrócony przez niemiecką pocztę wojskową w Wilnie z powodu niedoręczenia adresatowi w październiku 1918. Są na nim stemple niemieckiej poczty wojskowej w Wilnie.

listopad 1918 - Starcia pomiędzy polską Samoobroną i oddziałami litewskimi utworzonymi w porozumieniu z Niemcami w Wilnie i okolicach. Wilno jest w rękach Samoobrony Wileńskiej. Nadal stacjonują  w nim wojska niemieckie.

8 grudnia 1918 - Naczelne Dowództwo Wojsk Polskich mianuje komendantem Samoobrony generała Władysława Wejtkę. Rządy polskiej Samoobrony Litwy i Białorusi.

Polska prowadzi rozmowy z Litwą i dowództwem oddziałów niemieckich na Litwie w sprawie przerzucenia wojsko do obrony Litwy przed Sowietami. Litwini odpowiadają w nocie z 23 grudnia 1918, że przyjmą pomoc z Polski pod warunkiem uznania niepodległej Litwy ze stolicą w Wilnie.

 

   

28 grudnia 1918 - Czerwoni ogłaszają  przejęcie władzy w Wilnie. Praktycznie jednak wojskowa administracja niemiecka oraz polska Samoobrona rządzą  w Wilnie.

Zamordowanie w Wilnie 8 członków bolszewickiej Rady Delegatów Rewolucyjnych. Podobne morderstwa w innych miejscowościach Wileńszczyzny.

29 grudnia 1918 - Samoobrona Litwy i Białorusi zostaje formalnie rozwiązana, jej członkowie wchodzą w skład Wojska Polskiego w Wilnie a generał Wejtko zostaje dowódcą Okręgu Wojskowego Litwy i Białorusi.

28 grudnia 1918 -  Komitet Polski uznaje ukaz carski o zamknięciu Uniwersytetu Wileńskiego za nieważny i wskrzesza Wszechnicę Batorego. (...) 30 grudnia 1918 -  Komitet Edukacyjny mianuje J. Ziemackiego rektorem organizującej się Wszechnicy i Przewodniczącym Komisji Organizacyjno - Rewindykacyjnej, późniejszego Uniwersytetu im. S.Batorego. 

      31 grudnia 1918 - Gen. Władysław Wejtko (1859-1933) ogłasza mobilizację.

2 stycznia 1919 - Wobec zagrożenia sowieckiego Rada Litewska - Lietuvos Taryba - tymczasowy rząd litewski, przenosi się do Kowna.

2 stycznia 1919 - Niemcy ustępują  z Wilna, zatrzymując się na następnej stacji w kierunku Kowna tj. w Landwarowie (lit. Lentvaris). Dewastują oni m.in. tamtejszy pałac Tyszkiewiczów. 

Tabory niemieckie pomiędzy Wilnem i Landwarowem (fragment niemieckiej karty pocztowej z 1916 r. Wydawca: Fritz Krauskopf, Köningsberg)

2 stycznia 1919 - Gen. W. Wejtko wprowadza stan wyjątkowy na Wileńszczyźnie i staje na czele ´Samoobrony´, której żołnierze raz po raz odpierają ataki bolszewików. Wilno jest nadal w rękach polskich.
5 stycznia 1919 - Oddziały polskie wobec przewagi nieprzyjaciela wycofują  się z Wilna, oddając miasto bolszewikom. Polskie wojsko z całym sztabem 6 stycznia 1919 zatrzymuje się w Wace pod Wilnem, następnie jedzie pociągiem najpierw do Landwarowa, a potem do Białegostoku. Władzę w Wilnie przejmuje komunistyczny Komitet Wojenno-Rewolucyjny. Wilno jest w rękach władzy sowieckiej.

Podczas istnienia litewskiej republiki sowieckiej (od 6 stycznia 1919 ), a następnie republiki litewsko-białoruskiej (od 27 lutego do 19 kwietnia 1919), z Wilna wywożona jest żywność, surowce i maszyny. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

6 stycznia 1919 - Major Władysław Dąbrowski nie zgadza się na przejściowe złożenie broni Niemcom i na czele dwóch szwadronów jazdy (pod dowództwem jego brata) i batalionu strzelców sformowanych w Wileński Oddział Wojsk Polskich, wykonuje przemarsz do Brześcia, gdzie 13 lutego 1919 r. następuje połączenie z regularnymi wojskami polskimi. Jednym z ochotników w tym oddziale był Stanisław Cat-Mackiewicz.

8 stycznia 1919 - Włączenie oddziałów Samoobrony do  I-szej Dywizji Białorusko - Litewskiej Wojska Polskiego.

5 luty 1919 - Tajne porozumienie niemiecko - polskie: Niemcy umożliwiają armii polskiej przemarsz na Wschód.

27 lutego 1919 - Proklamowanie Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi (tzw. Litbel) obejmującej rejony kowieński, poniewieski, szawelski, wilejski, wileński, baranowicki, grodzieński i miński.Zjazd delegatów robotniczych i chłopskich ustalający sprawy ustrojowe republiki. Na czele Rady Komisarzy Ludowych staje Vincas Mickevičius (Kapsukas). 13 marca 1919 - Zostaje utworzona Armia Litewsko Białoruska z Andriejem Sniesariewem na czele, zaś w kwietniu Rada Obrony Litbelu.

W okresie od 15 marca do 10 kwietnia 1919 wywieziono 200 wagonów żelaza, ok. 100 wagonów szyn kolejowych, inwentarza kolejowego, przeszło 80 wagonów belek żelaznych – przeszło 200 wagonów sprzętu i materiałów inżynieryjnych. Nie wywożono dóbr kultury i wartości niematerialnych. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

Tadeusz Wróblewski jest w okresie styczeń-kwiecień 1919 r. dyrektorem Centralnego Archiwum Państwowego. „Wróblewski był w przyjaznych stosunkach z bolszewikami, widywał się z nimi, ale dzięki temu przez niego tylko wiedzieliśmy, co oni zamierzają, kogo mogą aresztować i jakie dekrety przygotowują ." („Kurier Wileński” nr 153/1925;  (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)).

16-20 kwietnia 1919 -  Początek Operacji Wilno: ofensywa wojsk polskich mającej na celu wyzwolenie Wilna z rak bolszewickich. Wojsko Polskie pod dowództwem Józefa Piłsudskiego, wyzwala Nowogródek, Baranowicze, Lidę.

19 kwietnia 1919 (Wielkanoc) - Grupa kawalerii (800 żołnierzy) ppłk. W. Beliny-Prażmowskiego osiąga rano do Wilno od południa i zajmuje stację kolejową. Polscy kolejarze z Wilna pomagają dowieźć do miasta piechotę. Jazda polska wjeżdża do centrum Wilna siejąc panikę wśród nieprzyjaciela. Zajęcie m.in. Placu Katedralnego. W mieście toczą się walki aż do 21 kwietnia. Miejscowi Żydzi komuniści walczą po stronie bolszewickiej.

Polska kawaleria, ca 1930.

    21 kwietnia 1919 (wg niektórych po południu 20 kwietnia) - Do Wilna wkracza 1 Dywizja Legionów (2,5 tys. żołnierzy) generała E. Rydza-Śmigłego. Po opanowaniu sytuacji, w mieście dochodzi do szeregu egzekucji Żydów oskarżonych o komunizm i współpracę z bolszewikami. Wg. jednych źródeł żołnierze polscy rozstrzelali 43 osoby według innych 65 (Norman Davis). Polski tok postępowania został zaakceptowany przez obecnego w Wilnie oficera amerykańskiego pułkownika Wiliama F. Godsona.

Następują dni walki z siłami sowieckimi w pobliżu Wilna, tak by zapobiec ich koncentracji. Obroną Wilna dowodzi gen. Edward Rydz-Śmigły. Walki trwado 30 kwietnia 1919.

oddziały polskiej piechoty wkraczają do Wilna 21 kwietnia 1919 r.

 

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrą w Wilnie.

 

   

 

kwiecień 1919, Wojsko Polskie przed katedrą w Wilnie. Zdjęcie ze zbiorów Wojskowego Biura Historycznego II RP.

Rządy RP na Wileńszczyznie.

22 kwietnia 1919 - Naczelny Wódz J. Piłsudski wydaje odezwę „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, w której zapowiada utworzenie federacji Litwy i Polski. Ustanowienie cywilnej administracji w Wilnie. Generalnym Komisarzem Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z siedzibą w Wilnie zostaje Jerzy Osmołowski (1872-1954), zwolennik unii Polski z Litwą (ZCZZW istnieje do 9 września 1919).

23 kwietnia 1919 - Pierwszy Marszałek Polski (specjalnie dla niego ustanowiony stopień wojskowy) Józef Klemens Piłsudski po uroczystym nabożeństwie w Katedrze w Wilnie, dokonuje przeglądu wojsk na Placu Łukiskim. Za Marszałkiem generałowie - Bolesław Jacyna, Edward Rydz-Śmigły, Stanisław Szeptycki, Kazimierz Sosnkowski, Stefan Dąb-Biernacki. Fotografia Leonarda Siemiaszki ze zbiorów Archiwum Dokumentacji Mechanicznej (ADM)
    24 kwietnia 1919 - Pogrzeb 27 żołnierzy poległych w czasie walk o Wilno na placu Daukanto. Kondukt pogrzebowy wyrusza z kościoła Św. Kazimierza, na cmentarz Bohaterów Wilna, przed murem starego cmentarza na Rossie, po lewej stronie od głównej bramy. " Do 1921 r. usypano wzdłuż niego dwa rzędy mogił, zwieńczonych prostymi drewnianymi krzyżami. Każdy z nich był zaopatrzony w obrazek święty, orła i nazwisko pochowanego, tabliczki z nazwiskami poległych znalazły się też na samym murze. Fotografował Jan Bułhak.
do 30 kwietnia 1919 - Walki z bolszewikami w okolicach Wilna.

 

Odznaka bojowa przyznawana za udział w walkach o Wilno w okresie świąt Wielkiej Nocy, 1919. Napisy na odznace: 1919, Wilno,Wielkanoc.

      7-8 czerwca 1919 - Zjazd Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny w Wilnie. Zjazd potępia wyłącznie polską administrację na Wileńszczyźnie ale wtraża nadzieję na ułożenie się stosunków z Polską.
      18 czerwca 1919 - Wojskowa misja francuska Wyznaczenie linii demarkacyjnej miedzy Litwą i Polską wyznaczyła tymczasową linie demarkacyjną, aby zapobiec starciom między armią polską i litewską Prowadzi ona z Ełku przez Augustów, Orany (Varena) na północ, pozostawiając Troki i Wilno po stronie polskiej. Tę pierwszą linię Litwini przyjęli, Polacy zaś odrzucili, wobec czego walki polsko-litewskie trwały nadal. Wówczas Ferdynand Foch zaproponował drugą linię demarkacyjną (18 lipca 1919), którą wytyczono 27 lipca 1919. Prowadzi ona wzdłuż Czarnej Hańczy, pozostawiając Suwałki po stronie polskiej do 22 sierpnia 1919r. miasto było w rękach niemieckich), a Puńsk, Sejny i Giby po stronie litewskiej; na wschodzie linia Focha przechodziła 12 km na zachód od toru kolejowego Grodno-Wilno-Dyneburg, oddając Wilno Polakom. Plany wywołania powstania przez Polską Organizację Wojskową celem zajęcia Kowna i zmuszenia Litwinów do odnowienia federacji nie powiodły się na skutek wykrycia przygotowań przez policję litewską (sierpień 1919).(wg Józef Darski, Stosunki Polsko-Litewskie)

22 -28 sierpnia  1919 - Powstanie Polaków w Sejnach, przeciwko władzy Republiki Litewskiej, zakończone zwycięstwem powstańców.

24 sierpnia 1919 - Ukazuje się pismo białoruskie w Wilnie tygodnik Krynica księdza A Stankiewicza. W artykule programowym Braty Białorusy podkreśla on odrębność narodową Białorusinów. Polska poczta nie doręcza numerów pisma prenumeratorom. Ksiądz Józef Hermanowicz z z Izabelina k. Wołkowyska skarży się: ...naczelnik [poczty w Izabelinie] nigdy nie oddaje mi gazety...(Krynica wychodzi do 14 lipca 1920 - dzień zajęcia Wilna przez Sowietów i po 4 grudnia 1920, już w Litwie Środkowej). Władze polskie zwalczają białoruski ruch tak niepodległościowy jak i kulturalny. Posiadanie pisma białoruskiego, nie tylko nielegalnego, jest częstym powodem aresztu.

koniec sierpnia 1919 - Dekret Naczelnego Wodza powołujący do życia Uniwersytet Stefana Batorego. Rektorem zostaje Michał M. Siedlecki z Krakowa.

    1 września 1919 - Otwarcie gimnazjum białoruskiego w Wilnie. Dyrektorem gimnazjum był Michał Kochanowicz. Jego inicjatorem był Iwan Łuckiewicz (Іван Луцкевіч, *9 czerwca 1881 - 20 sierpnia 1919), wybitny działacz białoruski, syn powstańca z 1863 roku, inicjator gazet białoruskich w Wilnie Nasz Los ("Наша доля") і Nasza Niwa("Наша ніва"), wydawca od 1 lipca 1916 roku gazety Homan (“Гоман” - ukazywała sie  dwa razy w tygodniu, od 1 września 1916 także w edycji drukowanej cyrylicą).
    9 września  1919 - Wybory do Rady Miejskiej Miasta Wilna. Rada liczy 48 radnych. Wybory wygrywa Grupa Polska Chrześcijańsko-Narodowa z przyszłym wieloletnim Prezydentem Wilna Witoldem Bańkowskim (31 radnych) na drugim miejscu plasują się przedstawiciele mniejszości żydowskich (14 radnych). Pozostałe partie otrzymują jeden lub dwa mandaty.

Uliczka w żydowskiej części miasta (ulica Jatkowa).

 

    lato 1919 - Przesłanie do Wilna specjalnej komisji Anglo-Amerykańskiej w sprawie egzekucji Żydów w czasie zajmowanie Wilna przez Polaków w kwietniu 1919 roku. Przewodniczy jej jeden z wybitnych wtedy Żydów amerykańskich, specjalista Departamentu Stanu od Bliskiego Wschodu i Europy Wschodniej, b.ambasador USA w Turcji,  autor opracowań związanych z ludobójstwem Turków wobec Ormian - Henry Morgenthau Senior. Ogłoszony przez niego 3 października 1919 roku raport uwalnia Polskę od odpowiedzialności za te wydarzenia, podkreślając, że żołnierze polscy byli atakowani przez komunistów żydowskich w czasie zdobywania miasta. Raport ten zwraca jednak uwagę na niezachowanie przez polskie wojsko wymogów prawa i ustalenia winy rozstrzelanych, oraz na wypadki brutalnego traktowania, niszczenia i rabunku dokonane przez polskich żołnierzy.

W. Morgenthau Sr. z oficerami amerykańskimi pomagającymi w pracy Komisji Anglo-Amerykańskiej w Wilnie w 1919 roku.

    11 października 1919 - Pochód uczonych, młodzieży, dostojników państwowych i kościelnych  uroczyście przechodzi przez miasto do Ostrej Bramy dziękować Matce Miłosierdzia za możliwość otwarcia Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Ostra Brama w Wilnie w latach 20-tych..

1919 - Powstaje Zakład Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Jego długoletnim kierownikiem jest Jan Bułhak.

    Karta pocztowa wysłana z Wilna przez polskiego żołnierza w marcu 1920. Widoczny jest stempel cenzury i podpis cenzora. Autor pisze w niej swojej babce w Białymstoku,  że opowie jej więcej jak się spotkają. 
    Żydowska organizacja syjonistyczna na wycieczce rowerowej w Wilnie 5 maja 1920 na początku święta Lag B'Omer. Rowery ozdobione są flagami i sloganami, m.in. ze słowem  "Zion" po hebrajsku. (zdjęcie z :www.shtetlinks.jewishgen.org/vilna/vilna.htm)
    Poeta i publicysta z Wilna Jerzy Jankowski wyjeżdża w końcu kwietnia 1919 roku do Warszawy i wydaje tam w 1920 roku pierwszy polski tomik poezji futurystycznej: Tram w popszek ulicy. Skruty prozy i poemy.

4 lipca 1920 - Polska uznaje de facto Państwo Litewskie.

5 lipca 1920 - Armia Czerwona atakuje Polskę na dwóch frontach, północnym i południowym, zmuszając armię polską do wycofywania się.

9 lipca 1920 - Rozmowy polsko-litewskie w sprawie naruszenia granic litewskich przez Polskę.

10 lipca 1920 - Rząd Grabskiego w zamian za poparcie Francji w sprawie wojny z bolszewikami,  na konferencji w Spa, decyduje się ustąpić w sprawach granic z Litwą i Czechami. Wilno zostaje przyznane Litwie. Pomimo to Polskie wojsko nie opuszcza miasta. Na Wileńszczyźnie dochodzi do starć polsko-litewskich.

12 lipca 1920 - Układ pokojowy między Litwą i Rosją Sowiecką. W tajnym protokóle do tego układu Litwa zgadza się na swobodny przemarsz Armii Czerwonej przez jej terytorium.

13 lipca 1920 - Sztab polski opuszcza miasto. Komendant wojskowy miasta zaprzecza temu. Zapowiada, że miasto będzie bronione do ostateczności przed zbliżającymi się oddziałami Armii Czerwonej. Wg niektórych źródeł: 13 lipca 1920, wieczorem - Józef Piłsudski wydaje rozkaz o przekazaniu Wilna Litwinom, jednak rozkaz ten nie zostaje natychmiast wykonany.

14 lipca 1920, między 12 a 2 po południu - Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwoną: w momencie podchodzenia Armii Czerwonej pod Wilno, wojska polskie pod dowództwem pułkownika Wiktora Huperta wycofują się bez walki (zostaje oddanych zaledwie kilkadziesiąt strzałów) i teoretycznie oddają miasto Litwinom. W rzeczywistości jednak miasto  dostaje się  pod władanie sowieckie. Do miasta wjeżdża 3 Korpus Konnego Gaj-chana. Wilno prawnie należy do Republiki Litewskiej, ale zaczynają się rządy bolszewickie na Wileńszczyźnie. Ignacy Jonyna, Sekretarz Tymczasowego Komitetu, tak komentuje to wydarzenie: Nieraz mówiliśmy Polakom i kilka dni temu specjalnemu pełnomocnikowi prof. Kamienieckiemu, że Wilno oddadzą Litwinom wtedy, gdy już będzie za późno. Ziściło się to dosłownie. Polacy oddali Wilno Litwinom wtedy, gdy miasto było już w ręku Rosjan.(wg Aleksander Srebrakowski, KONFLIKT POLSKO-LITEWSKI NA TLE WYDARZEŃ ROKU 1920. RELACJE I OPINIE NA ŁAMACH LITEWSKIEJ PRASY WILEŃSKIEJ)

Konarmia - Kawaleria Armii Czerwonej w 1920 roku na froncie polskim.

15 lipca 1920 - Oddziały litewskie wchodzą do Wilna. Okres swoistej dwu-władzy bolszewicko-litewskiej w Wilnie. Wojsko litewskie niejednokrotnie ściera się z wycofującymi się pod naporem bolszewików oddziałami polskimi. Litewski dziennik Echo Litwy tak to komentuje: Starcia o jakich mówią doniesienia sztabu należy traktować jako zwykłe, przy większych przegrupowaniach wojsk nieuniknione zatargi. (za A. Srebrakowski jw). Bolszewicy dokonują aresztowań setek ludzi w mieście. Następują setki egzekucji na całym terenie rządzonym przez bolszewików, którzy wg niektórych historyków rozstrzelali 2000 osób. (Norma Davis za Wikipedia)

   

25 lipca 1920 - Dziennik litewski w Wilnie Echo Litwy zostaje zamknięty przez władze bolszewickie. (wg Aleksander Srebrakowski, Konflikt Polsko-Litewski na tle wydarzeń roku 1920 . Relacje i opinie na łamach litewskiej prasy wileńskiej )

Ulica Królewska w Wilnie, 1920 rok.

6 sierpnia 1920 - Litwa ratyfikuje układ z Rosją Sowiecką.

12 sierpnia 1920 - Umowa Litwy z Rosją  Sowiecką  o przekazaniu ziem litewskich Republice Litewskiej i wycofaniu z nich Armiii Czerwonej.

 

    13-25 sierpnia 1920 - Tzw. "Bitwa Warszawska", w wyniku której wojska polskie rozbijają  siły sowieckie i zmuszają  je do szybkiego i chaotycznego odwrotu.

Rozkaz wydany przez dowodzącego w bitwie warszawskiej gen. Tadeusza Rozwadowskiego, autora słynnego rozkazu 10 000.

15 sierpnia 1920 - Do Wilna rządzonego przez bolszewików dochodzi nieprawdziwa wiadomość o zdobyciu Warszawy przez Armię Czerwoną. Celebracje bolszewickie w mieście.

26 (27 wg niektórych źródeł)  sierpnia 1920 - W obliczu klęski i w wyniku porozumień zawartych z Litwą, Armia Czerwona ucieka z miasta.

27 sierpnia 1920 -  Wojsko litewskie zajmuje Wilno. Wilno wchodzi w terytorium niepodległej Litwy. Poctki administracji litewskiej w Wilnie. Działa litewska poczta.

22 września 1920 - Bitwa między Polską  i Litwą  pod Sejnami,  w wyniku której Litwa traci 1/3 swojej armii - około 2000 żołnierzy, przy dużo mniejszych stratach polskich.
    7  października 1920, rano - Pochodzący z Wileńszczyzny Gen. Lucjan Żeligowski zarządza odprawę oficerów, na której podaje wiadomość o "zbuntowaniu się" wobec dowództwa wojsk polskich i o rozpoczęciu samowolnego marszu na Wilno. Posunięcie to jest uzgadniane z dowództwem wojsk polskich, a w szczególności z Marszałkiem Piłsudskim (spotkania Żeligowski - Pilsudski: 30 września, 1, 2 i ostatnie 6 października 1920 wieczorem).

9 października 1920 - Wobec zbliżania się wojsk polskich Litwini  wycofują się z miasta i przekazują władzę w ręce przedstawiciela Ententy szefa misji francuskiej, płk Constantina Reboul’a. Po drobnych starciach z Litwinami pod Jaszunami i Waką, oddziały polskie pod dowództwem  gen. L. Żeligowskiego wkraczają  do Wilna. W wyniku upozorowanego „buntu” gen. L. Żeligowski (tzw. "żeligiada") ogłasza utworzenie państwa, niezależnego od Polski i Litwy - Litwy Środkowej. "Gdy wojska jen. Żeligowskiego wchodziły do Wilna, drugą stroną wychodziły z niego wojska litewskie. W mieście pozostało kilku ministrów Taryby litewskiej i około 200 urzędników rządu litewskiego. Oddali się on pod opiekę posła Reboula. Jen. Żeligowski zażądał, aby tak ministrowie, jak i ci urzędnicy opuścili Wilno najdalej do wtorku, godzina 6 wieczór. Reprezentanci Ligi Narodów, którzy przybyli do Wilna dla rokowań polsko-litewskich, wyjechali z Wilna.( Wileński "Czas" cyt. za Wikipedia).

    Generał broni Lucjan Żeligowski (*1865, Oszmiana -†1949, Londyn).

12  października 1920 - Generał Lucjan Żeligowski, dowódca wojsk Litwy Środkowej, wydaje dekret nr 1, w którym podaje do wiadomości, że władzę zwierzchnią na terenie Litwy Środkowej będzie sprawował On sam jako naczelny dowódca wojsk. Litwa Środkowa - Wileńszczyzna jest osobnym państwem o Polskiej kulturze i języku. Polskie wojsko  Żeligowskiego opanowuje całą Wileńszczyznę.

Odznaka państwowa Litwy Środkowej umieszczana na miejscu polskiego orzełka na czapkach i mundurach.

19 października 1920 - Powstaje jako ciało doradcze, cywilna Komisja Rządząca ze związanym z Piłsudskim Witoldem Abramowiczem (1874-1940) jako Prezesem Komisji.  

1 listopada 1920 - W dekrecie nr 11 naczelny dowódca Litwy Środkowej wyznacza wybory do Sejmu w Wilnie z całego terenu Litwy Środkowej na dzień 9 stycznia 1921 roku (odbyły się dużo później).

Sytuacja w Litwie Środkowej komplikuje się, co spowodowane jest obecnością  dużej ilości wojska (około 27 000). Dochodzi do wykroczeń dokonywanych przez pozostających bez zajęcia żołnierzy.

21 listopada 1920 - Prezesem Komisji Rządzącej Tymczasowej zostaje Aleksander Meysztowicz (1864-1943). 28 listopada 1920 gen. Lucjan Żeligowski wyznacza termin wyborów do sejmu mającego zadecydować o losach Wileńszczyzny na 8 stycznia 1922r. oraz przekazuje władzę nowemu prezesowi Komisji

  Znaczek pocztowy Litwy Środkowej z 1920 roku, nadruk na znaczku litewskim.

   

29 listopada 1920 - Zawieszenie broni miedzy Litwa Kowieńską i Litwą Środkową (polskie siły gen. Żeligowskiego). Przyjęcie ustanowionej przez Ligę Narodów polsko-litewskiej linii demarkacyjnej.

Kawaleria na ćwiczeniach koło Niemenczyna, niedaleko Wilna; ca 1930

 

   

9 grudnia 1920 -  Zespół aktorów żydowskich z Wilna znanych jako Vilner Troupe (Grupa z Wilna) wystawia po raz pierwszy w Teatrze Eliseum w Warszawie, sztukę Dybbuk S. Anskiego (Shloyme Zanvl Rappoport 1863-1920), bezpośrednio po śmierci jej autora w Otwocku k. Warszawy. Zespół ten daje też potem ważne przedstawienia za granicą, m.in. w Rumunii i Ameryce.

Vilner Troupe ca. 1920.

11 grudnia 1920 - Uroczyste otwarcie Domu Żołnierza w Wilnie. W obecności dowódcy sił zbrojnych Litwy Środkowej gen. Lucjana Żeligowskiego biskup Bandurski wygłasza kazanie dla zgromadzonych żołnierzy i mieszkańców miasta.

1921 - Założenie w Wilnie komunizującego Związku Młodzieży Postępowej - ZMP.

1921 - 1923 - Białoruski ruch partyzancki na Grodzieńszczyźnie inspirowany i finansowany przez ZSRR. Komitet Białoruski w Warszawie wydaje w tym czasie paszporty białoruskie. Konsulaty niektórych państw celowo czy też z przeoczenia, wstemplowują wizy do tych paszportów. Wilno jest centrum białoruskich dążeń niepodległościowych.

1921 - W Wilnie powstaje Towarzystwo Szkoły Białoruskiej.

1921 - W Wilnie powstaje Muzeum Białoruskie im I. Łuckiewicza (Беларускага Mузея імя І. Луцкевіча) oparte o zbiory zmarłego działacza białoruskiego Iwana Łuckiewicza.

sierpi 1921 - Wilno żegna zmarłą żonę marszałka Piłsudskiego, Marię z Koplewskich Piłsudską. Kondukt pogrzebowy na cmentarz na Rossie prowadzi biskup Bandurski. Za trumną idzie rodzina zmarłej, gen. Żeligowski, oficerowie i liczni mieszkańcy Wilna. Rodzinę Piłsudskich reprezentuje brat Marszałka - Jan Piłsudski.

30 pażdziernika 1921 - Zakaz wydawanie tygodnika białoruskiego Krynica i obłożenie go karą 10 000 marek za artykuł krytyczny o wyborach do Sejmu Litwy Środkowej Ab Sojmie u Vilni. Redaktor naczelny Władysław Hryniewicz musi ustąpić ze stanowiska. Pismo zostaje wznowione w 1922 roku.

1 grudnia 1921 - Aleksander Meysztowicz ogłasza ordynację wyborczą.

9 stycznia 1922 - Wybory do Sejmu Wileńskiego, tak zwanego też Sejmu Orzekającego. Bierze w nich udział 64% uprawnionych do głosowania.

     1 luty 1922 - Pierwsze posiedzenie Sejmu Wileńskiego w sali Teatru na Pohulance. Otwiera je prezes TKR Aleksander Meysztowicz i przekazuje kierownictwo najstarszemu posłowi, arcybiskupowi Karolowi Hryniewickiemu. 3 luty 1922  Antoni Łokuciewski zostaje wybrany Marszałkiem Sejmu Wileńskiego.
    Znaczek pocztowy Litwy Środkowej z 1922 roku wydany z okazji otwarcia Sejmu Wileńskiego.
    4 lutego 1922 - Delegat rządu polskiego Władysław Sołtan przybywa do Wilna (funkcję sprawuje do 6 kwietnia 1922).

Krzyż Zasługi ustanowiony przez Sejm Litwy Środkowej i przyznawany zasłużonym w walkach o Wileńszczyznę. Napisy, u góry: Wilno, na bocznych ramionach 9.X.  19.XI; na dole: 1920; pośrodku orzeł z rozpostartymi skrzydłami trzyma tarcze na której jest Pogoń - herb Litwy; na rewersie dwa miecze oraz napis: Litwa Środkowa; pośrodku numer odznaczenia.

 

    20 luty 1922 - Sejm Wileński na swoim 10 posiedzeniu przyjmuje uchwałę o przyłączeniu Litwy Środkowej do Polski - "Uchwałę w przedmiocie przynależności państwowej Ziemi Wileńskiej". Pkt. 4 tej uchwały mówi: "Ziemia Wileńska stanowi bez warunków i zastrzeżeń nierozerwalną część Rzeczypospolitej Polskiej".

Wilno w fotografii Jana Bułhaka.

24 marca 1922 - Potwierdzenie uchwałą Sejmu Ustawodawczego RP przyłączenia Wileńszczyzny do Polski.

6 kwietnia 1922 - Przyjęcie przez Sejm Ustawodawczy RP ustawy "O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską". Wileńszczyzna jest ponownie częścią Polski.

1922 - Powstaje Gmina Muzułmańska w Wilnie, na czele której staje Ibrahim Smajkiewicz