19 - 20 lipca 1794 - Rosjanie dowodzeni przez generała Dejowa atakują Wilno. Miasta broni 350 żołnierzy regularnych i ok. 1000 mieszczan uzbrojonych w kosy i piki. Część mieszkańców w panice ucieka za Wilię. Zażarte walki trwają o Ostrą Bramę. Wieści o nadciąganiu polskiej odsieczy, skłaniają Rosjan do wycofania się. Obronę miasta opisuje Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu": "Która stojąc na świętej Ostrej Bramy szczycie | Widziała, jak Dejow moskiewski jenerał, | Wchodząc z pułkiem kozaków już bramę otwierał jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki, | Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki".

Ponowne oblężenie Wilna następuje 11 sierpnia 1794, kiedy to miasto niemal od razu kapituluje (12 sierpnia 1794) . a gen. Stanisław Mokronowski (1761 - 1821) wycofuje się z wojskami litewskimi w kierunku Królestwa.

      1795 - Po trzecim rozbiorze Polski Wilno zostaje wcielone do Rosji. Stanisław August po abdykacji jedzie do Petersburga ze swoim dworem przez Wilno, gdzie spotyka się z księżną Repninową. Rządy Rosji carskiej na Wileńszczyźnie (do 1812). Wilno  jest stolicą Guberni Wileńskiej, której terytorium zostaje dodane do rejonów w których mogą się osiedlać Żydzi (Черта оседлости). Miasto ma ok. 35 tys. mieszkańców, w tym 22 tys. katolików i 11 tys. Żydów.

Uniwersytet w Wilnie traci decyzją władz carskich status szkoły wyższej, stając się "Powszechną Szkołą Wileńską".

1795 - Antoni Bogusławski zakłada polski teatr publkiczny w Wilnie, który istnieje nieprzerwanie do 1864 roku. Powstaje też szkoła malarstwa (F. Smuglewicza i J. Rustema)

1796 - Zaczyna się ukazywać  "Kurier Litewski", powołany do życia w Grodnie przez Tadeusza Włodka.

    1797 - Zburzenie Zamku Dolnego w Wilnie.

 

 

Zamek Dolny w Wilnie w 1793. Rys.Napoleon Orda na podstawie rysunku z natury architekta Rossa.

 

9 październik 1797 - Umiera Vilna Gaon (Święty Geniusz z Wilna). Urodzony w 1720 roku w Wilnie jako Elijah (Eliyahu) ben Shlomo Zalman, znany też jako Elijah ben Solomon albo niepoprawnie Eliyahu Kramer; jeden z najważniejszych myślicieli żydowskich od czasów średniowiecza, Wielki Rabin i Kabalista, przeciwnik ruchu chasydów, asceta. Ekskomunikował chasydów i wysyłał uczniów do wszystkich społeczności żydowskich w Polsce z listami przeciwko chasydom. Wg tradycji, Gaon zaczął podróż do Izraela, ale przerwał ją w Niemczech i powrócił do Wilna. Jego syn Abraham ben Elijah z Wilna (*1750-zmarł 14 grudnia 1808) też jest wybitną postacią żydowskiej historii.
1799-1805 - Zburzenie murów miejskich, baszt i bram miasta za wyjątkiem Bramy Miednickiej, zwanej też Ostrą.

Ostra Brama w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie.

1801 - Ukończenie przebudowy katedry św. Stanisława w Wilnie w stylu klasycystycznym.

   

6 maja 1801 - Powiększenie cmentarza parafialnego kościoła Wniebowstąpienia Pańskiego (Misjonarzy). Magistrat miasta Wilna wyznacza na ten cel powierzchnię 3,51 ha przy drodze z Popławów do Rybiszek, na przedmieściu zwanym Rossa.

Cmentarz na Rossie na początku XIX wieku: widok od Popław nad rzeką Wilejką. Rysunek z: E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie

1802 - Zaczyna ukazywać się pierwszy nie wydawany po polsku dziennik w Wilnie, francuski Messager de Vilna.

16 kwietnia 1803 - Uniwersytet w Wilnie odzyskuje swój status wyższej uczelni i za zgodą cara Aleksandra I funkcjonuje pod nazwą Imperialnego Uniwersytetu Wileńskiego. Do Powstania Listopadowego, uczelnia przeżywa okres świetności. Do uczonych związanych z Uniwersytetem należą: (Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Joachim Lelewel, Michał Oczapowski, Simonas Daukantas i Joseph Frank - syn Johanna). W okresie tym na uczelni tej studiują Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki.

Ulica w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

      1802 - W Wilnie ukazuje się jedna z pierwszych w Polsce biografii Napoleona: Życie, czyny i wyniesienie Bonaparty.

1804 -  August Bécu (1771-1824), potomek francuskich hugenotów od dawna osiadłych w Polsce, lekarz i potem profesor uniwersytetu w Wilnie,  publikuje broszurę O wakcynie, traktującej o odkrytej przez Edwarda Jennera szczepionce przeciw ospie. Bécu jako pierwszy  wprowadza na Litwie szczepienia ochronne.

1804 - Do Wilna przybywają z Wiednia Jan Piotr i Józef Frankowie, uczeni  i praktycy w dziedzinie medycyny. Józef Frank prowadzi pierwsze badania nad tzw. kołtunem oraz ważne badania nad krupem.

   

1805 - Założenie Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie, zatwierdzonego ukazem carskim w 1806 (jako Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego). Wśród członków zagranicznych Towarzystwa są E. Jenner (Londyn) – wynalazca szczepionki ochronnej przeciw ospie, G. Blane, lekarz króla Anglii, F. Pinel profesor z Paryża, L. Boer profesor sztuki położniczej Uniwersytetu Wiedeńskiego. (Towarzystwo istnieje do 1915 r.)

Kościół Misjonarzy w Wilnie w pierwszej połowie XIX wieku. Zygmunt Vogel (1764 -1826), Muzeum Narodowe w Warszawie

     

1805 - Z inicjatywy Józefa Zawadzkiego powstaje w Wilnie nowa księgarnia oraz drukarnia. Wkrótce potem Józef Zawadzki zostaje typografem i księgarzem Uniwersytetu Wileńskiego. Rozpoczyna to całą dynastię wydawców wileńskich.

1806 - Założenie Clinicum Ambulatorium, darmowego punktu pomocy lekarskiej dla ludności Wilna.

   

7 września 1807 - Umiera w Wilnie malarz Franciszek Smuglewicz (*1745, wg. źródeł litewskich - Pranciškus Smuglevičius), autor portretów scen historycznych i pejzaży, m.in. serii widoków historycznych budowli w mieście. Urodzony w Warszawie, wykształcony w Warszawie i Rzymie, mieszkał w Wilnie od 1785 roku, przyjechał do miasta  na zaproszenie biskupa Ignacego Massalskiego.

Franciszek Smuglewicz 1791, mal.Józef Peszka (1767-1831)

    1807 - Ukazuje się Zoologia księdza Stanisława Bonifacego Jundziłła
     

1808 - Otwarcie Instytutu Wakcynacji w Wilnie.

1808 - Zgoda cara na otwarcie Teatru Anatomii, publicznych post mortem w ruinach cerkwi Spasskiej (otwarty 1815).

1809 - Założenie Wileńskiego Oddziału Towarzystwa Krzewienia Rosyjskiej Oświaty Historycznej (istnieje z krótkimi przerwami aż do 1915).

   

1811 - Juliusz Słowacki (1809-1849) jako trzyletni chłopiec przyjeżdża z rodzicami do Wilna. Będzie tu mieszkał sumie 15 lat (1811-14 i 1817-28); potem jeden z największych poetów polskich, niedoceniany i zwalczany przez starszego o prawie jedenaście lat Adama Mickiewicza, ulubiony poeta Piłsudskiego, o którym powiedział on że królom był równy. 

 

Juliusz Słowacki (wg późniejszego rysunku Władysława Barwickiego opartego o ryciny z epoki (1865 - 1933))

 

Juliusz Słowacki, rękopis wiersza "Hymn. O zachodzie słońca na morzu". 1836.

    24 czerwca 1812 - Wojska napoleońskie przekraczają Niemen. Car Aleksander I dowiaduje się o tym wieczorem tego dnia, w czasie balu w Pałacu Zakręt w Wilnie.

 

Napoleon przekracza Niemen. Rycina francuska z połowy XIX wieku.

     

27-28 czerwca 1812 - Walki o Wilno. Miasto jest bronione przez 125 tys. armię rosyjską pod bezpośrednim dowództwem cara Aleksandra. Wobec przewagi Napoleona, Rosjanie wycofują się do obronnego obozu Drissa nad Dwiną a potem dalej w głąb Rosji. 28 czerwca 1812 - Zajęcie Wilna przez przeszło 200 tysiączną armię Napoleona, w tym oddziały polskie. Jako pierwszy wkracza do miasta 8 Pułk Ułanów Księstwa Warszawskiego na czele z Dominikiem Radziwiłłem.

29 czerwca 1812 - W  Wilnie odnowiono unię Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną.

Medal autorstwa Bertranda Andrieu (1761-1822) upamiętniający zdobycie Wilna przez Napoleona. Napoleon (po prawej) wręcza miecz Polskiemu żołnierzowi oraz tarczę Litwinowi. Podpisany po prawej ANDRIEU B., po lewej DENON D.

    Rządy Cesarstwa Napoleona na Wileńszczyźnie:  Pomimo grabieży i ciężaru dla mieszkańców jaki stanowiło utrzymanie armii napoleońskiej, jest to też okres krótkotrwałej wolności (lipiec - grudzień 1812). W Wilnie powstaje podległy Francuzom złożony z Polaków tymczasowy rząd (Komisja Rządząca Tymczasowa - powołana dekretem Napoleona w Wilnie, 1 lipca 1812).

5 lipca 1812 - Rozkaz Napoleona o sformowaniu trzech litewskich pułków ułanów Gwardii Cesarskiej i pięciu pułków piechoty. Liczbę wojska litewskiego określono na 14 tysięcy żołnierzy.

Napoleon i książę Józef Poniatowski. (mal. January Suchodolski (1797 1875), olej)

     

Tymczasowa Komisja w odezwie z 6 lipca 1812 roku pisze: " Słuchajcie wreszcie współbraci, słuchajcie głosu i języka Polaków, a uwielbiając najwyższe nad sobą wyroki, uwielbiajcie [za]razem drugą tę widzialną opatrzność, której w Napoleonie Wielkim, Bohatyrze wieku doznajecie - Samo Jego do nas zbliżenie, na kształt podnoszącego się nad ściętemi lodem bryłami Słońca, stopniało i zniszczyło wszystkie zawady, a dobroczynnymi najsłodszych nadziei powiewem serca nasze do najczulszej wdzięczności dobroczyńcy swemu zagrzało."

    sierpień 1812  -  Napoleon, będąc już w Smoleńsku, wydaje kolejny dekret, według którego 500 rekrutów z Litwy ma uzupełnić 129 Francuski Pułk Piechoty Liniowej i 2 Llyryjski Pułk Piechoty

 

Przejście wojsk Napoleona przez Berezynę w 1812r. Mal January Suchodolski, 1866, Muzeum Narodowe, Poznań.

grudzień 1812 - W wyniku przegranej kampanii moskiewskiej wojska napoleońskie wycofują się w kierunku Wilna i usiłują stawić opór napierającej armii rosyjskiej. Ok. 80 000 żołnierzy Napoleona ginie w okolicy i na przedmieściach Wilna.  Wielu zostanie potem pochowanych wprost na polu walki poprzez zasypywanie okopów z zabitymi w nich żołnierzami. Żołnierze napoleońscy wycofując się i obozując w mieście, dewastują szereg kościołów i budynków w mieście, m.in. Kościół Ostrobramski pw. Św. Teresy.

10 grudnia 1812 - Wojska rosyjskie zajmują Wilno. Rządy Rosji Carskiej na Wileńszczyźnie (do 1915). Feldmarszałek Michaił Iłłarionowicz Goleniszczew Kutuzow po zdobyciu miasta, ogłasza amnestię dla jego mieszkańców.

    1 października 1814 - 9 czerwca  1815 Kongres Wiedeński potwierdza status Wilna jako stolicy guberni rosyjskiej i Wileńszczyzny jako części Rosji.

Wilno staje się jednym z najznaczniejszych centrów staroobrzędowia (starowierców) w skali światowej, pełniąc zresztą tę rolę do dnia dzisiejszego. Pierwsi starowiercy pojawiają się w Wilnie w latach dwudziestych XIX w., rychło osiągając zamożność i znaczenie. Do wysokiej pozycji doszła zwłaszcza rodzina bogatych kupców Pimonowów.

Antokol koło Wilna, ca. 1825.Józef Peszka (1767-1831)

    ●  Kurator Okręgu Wileńskiego, ks. Adam Jerzy Czartoryski doprowadza do rozkwitu oświatę na Wileńszczyźnie.

1814- 1824 (z przerwą na pobyt w Warszawie 1818-1821) - Joachim Lelewel absolwent Uniwersytetu Wileńskiego ze spolszczonej szlacheckiej rodziny z Prus, wykłada historię na uniwersytecie w Wilnie. Swoimi wykładami o historii Polski rozbudza uczucia patriotyczne. Młody Adam Mickiewicz pisze wiersz na jego cześć.

10 listopada 1814 - Po ciężkiej chorobie Umiera w Wilnie na na gruźlicę Euzebiusz Słowacki (* 1773) profesor literatury na Uniwersytecie Wileńskim, od roku 1812 redaktor "Kuriera Litewskiego", ojciec poety. Wdowa Salomea z Januszewskich Słowacka, z pochodzenia Ormianka, ma wtedy zaledwie 23 lata, a ich syn Juliusz pięć lat. Wychodzi ona ponownie za mąż za lekarza Augusta Bécu.

    1815 - 1819 - Adam Bernard Mickiewicz studiuje na Uniwersytecie w Wilnie. Mieszka przy zaułku Bernardyńskim 11 (ul. Pilies 11) . Mickiewicz rozpoczyna studia na wydziale fizyko-matematycznym, dopiero na drugim roku może się poświęcić wybranym przez siebie naukom studia filologiczno-historycznym. Jest to obowiązkiem studentów, którzy uzyskali stypendia nauczycielskie - każdy rok studiów muszą później odpracować ucząc przez dwa lata w szkole średniej wskazanej przez władze uniwersyteckie.
    1817 - Założenie organizacji studenckich Filomatów, Filaretów i Promienistych przez studentów na Uniwersytecie w Wilnie. Ich założyciele to Jan Czeczot i Tomasz Zan. Pośród członków jest Adam Mickiewicz. Organizacje te były tajne, zorganizowane na wzór wolnomularski. Głosiły samodoskonalenie się ich członków co nieodłącznie prowadziło do pogłębiania dążeń niepodległościowych. Promieniści rozwiązują się natychmiast po założeniu (6 maja 1820) jeszcze w maju 1820, na wyraźne polecenie władz uniwersytetu.

 Dziedziniec Uniwersytetu Wileńskiego, po prawej kościół Św.Jana. "Album Wileński" J. K. Wilczyńskiego, 1850.

1818 - Adam Mickiewicz debiutuje wierszem Zima miejska na łamach "Tygodnika Wileńskiego".

1820 - Otoczenie murem cmentarza na Rossie.

1822 -  Adam Mickiewicz powraca do Wilna z Kowna, gdzie pracował na  posadzie nauczyciela.

1823 - Stowarzyszenia Filomatów i Filaretów zostają rozwiązane przez władze carskie, ich członkowie aresztowani, sądzeni i skazani na surowe kary więzienia i zesłania. Hasło Filomatów - "Ojczyzna, Nauka, Cnota" do dzisiaj pojawia się swoimi pierwszymi literami ONC na liściach lilijki harcerskiej ZHP.

1822 - W Wilnie ukazuje się pierwszy tom wierszy Mickiewicza. Poezje t.1 zawiera - Ballady i Romanse, a także przedmowę O poezji romantycznej.

   

23 października 1823 do 21 kwietnia 1824 - Adam Mickiewicz pozostaje w areszcie w klasztorze bazylianów w Wilnie, w związku z procesem Filomatów i Filaretów, a następnie zostaje zesłany do Rosji. Wyjeżdża na zesłanie po wysłuchaniu porannej mszy na Ostrej Bramie, po południu 25 października 1824.

 Adam Mickiewicz w 1827r. Mal.Walenty Wańkowicz, 1827-28..

    1823 - Julian Klaczko rodzi się w Wilnie jako Jehuda Lejb Klaczko, syn Hersza Klaczki majętnego kupca. Julian Klaczko to słynny w XIX wieku pisarz, historyk i znawca literatury, członek-korespondent Akademii Francuskiej, kawaler Francuskiej Legii Honorowej, współwydawca emigracyjnych Wiadomości Polskich. Wilno staje się ośrodkiem Haskalah, oświeceniowego ruchu asymilacyjnego wśród Żydów. Mieszka i tworzy w Wilnie wielu żydowskich pisarzy i poetów, w większości spolonizowanych.

26 sierpnia 1824 - Ojczym Słowackiego August Bécu - profesor medycyny, zausznik Nowosilcowa i pierwowzór Doktora z III części "Dziadów"  Adama Mickiewicza ginie w Wilnie rażony piorunem. Był współzałożycielem, a od 1811 prezesem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego, profesorem higieny i patologii uniwersytetu w Wilnie.

Medal wybity w 1828 roku w Petersburgu upamiętniający 250 lat Uniwersytetu w Wilnie i jego wskrzeszenie przez cara Mikołaja I. (Na awersie profil Mikołaja I i napis NICOLAO I FAUTORI; na dole UNIVARSITAS LITTERARUM. Na rewersie profile Stefana Batorego i Mikołaja I oraz napis STEPHANO BATORIO CONDITORI AN. MDLXXVIII. ALESSANDRO I RESTITUTORI AN. MDCCCVIII. Sygnatura cyrylicą: Fiodor Tołstoj, brąz, średnica 67mm. Fiodor Tołstoj, ros. malarz, rysownik i medalier (1878-1873)

1830 - Dobudowanie drewnianej konstrukcji na baszcie Gedymina i ustawienie na niej telegrafu optycznego.

noc z 29 na 30 listopada 1830 - Wybuch powstania listopadowego w Warszawie. Marzec 1831 - początek walk o wyzwolenie Litwy. Operujące na zapleczu armii rosyjskiej oddziały powstańców przecinają drogi zaopatrzenia Rosjan. W maju 1831 na Litwę zostają skierowane w tym celu dwa korpusy wojska polskiego.

Wzięcie Arsenału w Warszawie w noc 29 listopada 1830 [przez powstańców]. (Mal. Marcin Zaleski, 1831, olej na płótnie, 52 x 79,5,  Muzeum Narodowe, Warszawa; depozyt w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy)

 

 

 

Patrol polskich powstańców.

 

    1831 - Budowa twierdzy dla garnizonu wojsk carskich w Wilnie.

 

Przywódca powstańców na Żmudzi Emilia Plater (1806 – 1831).

   

25 Marca 1831, oświadczenie Emilii Plater, że kierowana miłością do Ojczyzny przyłącza się do Postania Listopadowego. Sporządzone w Antuzowej, na Żmudzi. Arkusz pergaminu 177 x 230 mm.

15 kwietnia 1831 - Wysłana z Wilna do opanowanej przez powstańców Oszmiany rosyjska ekspedycja karna pułkownika Wierszalina (1500 żołnierzy) walczy z małym oddziałem powstańczym - tylną strażą głównego oddziału, który wycofuje się do Puszczy Nalibockiej. Rosjanie palą  miasto i dokonują rzezi jego mieszkańców. W kościele dominikańskim mordują 500 osób, w tym kobiety, dzieci oraz kapłana sprawującego nabożeństwo.

19 czerwca 1831 - Nieudana próba zajęcia Wilna przez wojsko połączone siły generałów Antoniego Giełguda i Dezyderego Chłapowskiego rozbite w całodniowej bitwie pod Ponarami koło Wilna, przez dwukrotnie więszy korpus rosyjski gerenał-gubernatora M. Chrapowickiego. Wilno pozostaje przez cały czas powstania w rękach rosyjskich. Ostatecznie 13-15 lipca 1831 roku korpus Giełguda przekracza granicę pruską, zaś sam generał zostaje w odruchu rozpaczy zastrzelony przez jednego z podkomendnych oficerów.(wg Marek Rezler, Powstanie Listopadowe, Interklasa.pl)  

   

lipiec 1931- Oddziałom dowodzonym przez gen. Henryka Dembińskiego udaje się przedrzeć z Litwy przez linie rosyjskie i dołączyć do sił głównych w Królestwie.

31 lipca - 31 grudnia 1831 - Specjalna Komisja do Określenia Stopnia Winy Uczestników Powstania wydaje 4 tysiące wyroków śmierci.  Przywódcy zostają powieszeni na placu Łukiskim w Wilnie. Uczestników powstania pozbawiono szlachectwa i majątków.

    1 maja 1832 - Car Rosji Mikołaj I nakazuje likwidację Uniwersytetu w Wilnie, jako karę za udział wykładowców i studentów w powstaniu listopadowym. Władze carskie pozwalają tylko na pracę Wydziału Lekarskiego jako Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Wydziału Teologiczny, przekształconego w Akademię Duchowną (obydwie akademie działają do 1842).

Ratusz w Wilnie.  Mal. Marcin Zaleski, 1832 -1835 ?, olej na płótnie,  Muzeum Narodowe, Warszawa.

1832- 1835 - Józef Ignacy Kraszewski mieszka w Wilnie.