4 lutego 1922 - Delegat rządu polskiego Władysław Sołtan przybywa do Wilna (funkcję sprawuje do 6 kwietnia 1922).

Krzyż Zasługi ustanowiony przez Sejm Litwy Środkowej i przyznawany zasłużonym w walkach o Wileńszczyznę. Napisy, u góry: Wilno, na bocznych ramionach 9.X.  19.XI; na dole: 1920; pośrodku orzeł z rozpostartymi skrzydłami trzyma tarcze na której jest Pogoń - herb Litwy; na rewersie dwa miecze oraz napis: Litwa Środkowa; pośrodku numer odznaczenia.

 

    20 luty 1922 - Sejm Wileński na swoim 10 posiedzeniu przyjmuje uchwałę o przyłączeniu Litwy Środkowej do Polski - "Uchwałę w przedmiocie przynależności państwowej Ziemi Wileńskiej". Pkt. 4 tej uchwały mówi: "Ziemia Wileńska stanowi bez warunków i zastrzeżeń nierozerwalną część Rzeczypospolitej Polskiej".

Wilno w fotografii Jana Bułhaka.

24 marca 1922 - Potwierdzenie uchwałą Sejmu Ustawodawczego RP przyłączenia Wileńszczyzny do Polski.

6 kwietnia 1922 - Przyjęcie przez Sejm Ustawodawczy RP ustawy "O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską". Wileńszczyzna jest ponownie częścią Polski.

1922 - Powstaje Gmina Muzułmańska w Wilnie, na czele której staje Ibrahim Smajkiewicz

     

Rządy RP na Wileńszczyźnie. Szybki rozwój Wilna w latach międzywojennych - ważnego ośrodka przemysłu, nauki i kultury. Wilno jest trzecim co do wielkości miastem Rzeczpospolitej. W okresie 1920-1939 r. Polacy stanowili w Wilnie większość (65% mieszkańców), 28% stanowili Żydzi, 4% Rosjanie, 1% Białorusini i tylko ok.1% mieszkańców stanowili Litwini.

   

kwiecień 1922 - Walery Roman  zostaje nowym delegatem rządu na Litwę Środkową - Wileńszczyznę, którą to funkcję sprawował do 29 sierpnia 1924

18 kwietnia 1922 - Uroczystości w Wilnie związane z przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Prymas Polski Edmund Dalbor, w asyście licznego duchowieństwa i przybyłych gości, udaje się z marszałkiem Piłsudskim na modlitwę do kaplicy Matki Bożej Ostrobramskiej. W lokalu Tymczasowej Komisji Rządzącej nastąpiło podpisanie aktu przekazującego władzę nad Wileńszczyzną Rzeczypospolitej Polskiej. Uroczystości wojskowe w dniu 19 kwietnia 1922 rozpoczyna Msza Święta polowa na placu Łukiskim, w miejscu stracenia powstańców 1863 roku, którą celebruje prymas Dalbor w asystencji biskupów Władysława Bandurskiego i Jerzego Matulewicza. U stóp ołtarza modli się marszałek Józef Piłsudski, premier Antoni Ponikowski, licznie zebrani wierni i wojsko. (za: dr Andrzej Czesław Żak: Biskup polowy wojsk Litwy Środkowej)

Plan miasta Wilna, St. Januszewicz, 1921. Wydawnictwo Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie.

    1922 - Na prawym brzegu Wilii staje 12-metrowy pomnik Mickiewicza - makieta z drewna i gipsu autorstwa Zbigniewa Pronaszki.

 

Józef Piłsudski oddaje hołd wieszczowi.

 

    Profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie: siedzą od lewej: K. Zimmerman, Wiktor Staniewicz, Władysław Mickiewicz, Marian Zdziechowski; stoją od prawej: Stanisław Pigoń, Benedykt Kubicki, Ferdynand Ruszczyc, Józef Kallenbach, Juliusz Kłos.
    sierpień 1922 - Stanisław Cat-Mackiewicz zaczyna wydawać w Wilnie konserwatywny dziennik Słowo, który ukazuje się aż do 18 września 1939. Podobnie jak wtedy w londyńskim Times, na pierwszej stronie gazety umieszczane są ogłoszenia. Gazetę finansuje Jan Tyszkiewicz. Słowo popierało Piłsudskiego i zwalczało endecję.

   
W redakcji Słowa w latach dwudziestych; od lewej: Bolesław Wit-Święcicki, Witold Tatarzyński, Józef Mackiewicz, Kazimierz Luboński i Hartung (Fot. ADM, opubl. w "Rzeczypospolitej" nr 28 z 2 lutego 2002 r)
    Okładka Ferdynanda Ruszczyca, malarza, scenografa, grafika i pedagoga dla powstałego z jego inicjatywy czasopisma młodzieży akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego  Alma Mater Vilnensis. Ruszczyc mieszka w Wilnie Na Zarzeczu 24.
      22 września 1922 - Władze polskie usuwają z Wilna 32 Litwinów za działalność niepodległościową na rzecz Litwy. Zostają oni przekazani wojsku litewskiemu.
   

1923 - Założony zostaje Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich (AKWW). Jego geneza sięga roku 1917 i Homla, gdzie polscy harcerze założyli Klub Włóczęgów. To właśnie jego członek Teodor Nagurski, kiedy podjął studia prawnicze na USB, wraz ze studentem medycyny Wacławem Korabiewiczem zakłada Akademicki Klub Włóczęgów Wileńskich.

8 maja 1924 - Odnowienie paktu między Litwą a ZSRR potwierdzającego prawo Litwy do Wilna.

3 lipca 1925 - Umiera w Wilnie Tadeusz Wróblewski, prawnik i teoretyk prawa, słynny adwokat i mówca; kolekcjoner i bibliofil, fundator Biblioteki Eustachego i Emilii  Wróblewskich, polska biblioteka fundacyjna założona w 1912 w Wilnie, zagarnięta przez Republikę Litewską w 1939 obecnie Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk (Lietuvos Mokslų Akademijos Biblioteka).

3 sierpnia 1925 - Ustąpienie arcybiskupa Wilna Jerzego Matulaitisa, atakowanego przez Polaków za tolerancyjny stosunek do Litwinów i mniejszości narodowych na Wileńszczyźnie.

Spotkanie około 200 żołnierzy żydowskich służących w wojsku polskim, Wilno, 1925. (zdjęcie ©YIVO, New York)
1 września 1925 - Rozpoczyna pracę w Wilnie Teatr Objazdowy Reduty Juliusza Osterwy. Jest to tzw. Druga Reduta  – Wileńska. Usunięty z Sal Redutowych w Warszawie zespół przenosi się latem 1925 do Wilna. Siedzibą Reduty zostaje gmach Teatru Miejskiego na Pohulance. Najintensywniejsza działalność tej placówki przypada na lato 1927 – kiedy terenie całej Polski odbywają się 62 spektakle plenerowe (m.in. w Wilnie, na dziedzińcu uniwersyteckim Piotra Skargi)„Księcia Niezłomnego” w reż. Osterwy i z nim w roli tytułowej (dubluje tę rolę też Edmund Wierciński). Widowisko ogląda dziesiątki tysięcy ludzi. Od 23 grudnia 1925 do lata 1929 Reduta prowadzi w Teatrze na Pohulance swój stały teatr. Przyczyną zabrania teatru Osterwie w 1929 r. jest  zatarg z władzami miejskimi i prezydentem Wilna Józefem Folejewskim.

Juliusz Osterwa jako Konrad w Wyzwoleniu Stanisława Wyspiańskiego, 1931.

1925 - Stanisław Szukalski wygrywa konkurs na projekt Mickiewicza w Wilnie. Jego rzeźba przedstawiająca poetę niczym wojownika Inków który karmi krwią swego serca wielkiego orła została uznana za najlepszą z pośród 67 nadesłanych. Realizacja tego projektu została zatrzymana w 1926 roku i ogłoszono kolejny konkurs.

Stanisław Szukalski, pomnika Mickiewicza dla Wilna, 1925, projekt z brązu i gipsu (cokół).

1925 - Polscy bezpopowcy (starowiercy) jednoczą się we „Wschodni Kościół Staroobrzędowy nie posiadający hierarchii duchownej” , uznany oficjalnie przez państwo polskie w 1928 roku (obecna nazwa Staroprawosławna Cerkiew Pomorska).
Abraham Stein, Nad Ksiażką, obraz olejny z lat 30-tych.

24-27  październik 1925 - Założenie w czasie konferencji w Berlinie, Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO  (Yidisher Visnshaftlekher Institut - YI-V-O)  z siedzibą w Wilnie, z oddziałami w Berlinie, Warszawie i Nowym Jorku. Instytut ten obecnie w Nowym Jorku, staje się najważniejszym autorytetem w dziedzinie ortografii i słownictwa języka jidysz. Instytut ten wydaje periodyki Yedies Fun YIVO (od 1929), YIVO Bleter (od 1931). W YIVO działali wybitni naukowcy: Majer Balaban (1877-1942), Icchak Schiper (1884-1943), Mojżesz Schorr (1874-1941) i Arie Tartarkower (1897-1982).

 

Uroczystość w Wilnie położenia kamienia węgielnego pod siedzibę Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO, 1929.

 

     

1926 - Upaństwowienie Biblioteki Eustachego i Emilii Wróblewskich w Wilnie. Przeznaczenie przez państwo Pałacu Tyszkiewiczów w Wilnie, położonego u zbiegu ul. Arsenalskiej (obecnie Tadeusza Wróblewskiego) i Zygmuntowskiej na jej siedzibę. Wg założyciela biblioteki: ...przewodnią myślą zbiorów było stworzenie placówki, która by była przeciwwagą rosyjskiej placówki publicznej. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

    Manifestacja z okazji imienin Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, Sulejówek, 19 marca 1926 roku. Nie pełnił on wtedy żadnej funkcji państwowej, odmówiwszy kilkakrotnie stanowiska premiera rządu i nie chcąc kandydować na prezydenta. (zdjęcie z Archiwum Dokumentacji Mechanicznej)
      24  kwietnia 1926 - W artykule "Przedostatni i ostatni gabinet republikańsko-parlamentarny" w wileńskim Słowie, Cat-Mackiewicz pisze, że po gabinecie Skrzyńskiego może powstać jeszcze rząd centroprawicy, "A co potem? Potem Polska zwróci się raptownie do systemów nieparlamentarnych. Systemów takich są dwa: monarchia i dyktatura".
    12-14 maja 1926 - Wojskowy zamach stanu marszałka Piłsudskiego w Warszawie. Zabici i ranni po obu stronach konfliktu. Zabójstwo walczącego po stronie rządowej studenta endeckiego Karola Levittoux (14 maja 1926), prowadzonego do niewoli przez zamachowców. Kilkunastu generałów, którzy dochowali lojalności stronie rządowej w czasie wojskowego zamachu stanu, zostaje zwolnionych z wojska i przeniesionych w stan spoczynku. Pięciu z pośród nich, pomimo obietnicy Piłsudskiego, że nie będzie karał żołnierzy i oficerów za posłuszeństwo wobec prawowitego rządu (zawartej też w rozkazie z 22 maja 1926), uwięziono w Wojskowym Więzieniu Śledczym  nr III  w Wilnie, na Antokolu. Generałów więziono w nie ogrzewanych celach, w ciężkich warunkach. Ukazuje się też paszkwil na generałów - broszura "Zbrodniarze".

12 maja 1926 - Józef Piłsudski idzie Mostem Poniatowskiego w Warszawie na rozmowy z Prezydentem RP Stanisławem  Wojciechowskim.

Konserwatywna "Gazeta Powszechna" zaopatruje artykuł o zamachu stanu tytułem - "Rokosz zdrajcy ojczyzny". Natomiast Cat-Mackiewicz z entuzjazmem pisał w "Słowie": "... za życiodajną władzę silną gotowi jesteśmy zapłacić dziesiątkami trupów, jeśli daniny takiej Polska potrzebować będzie, ale Ty nam daj tę władzę silną, Panie Marszałku!" (za Janusz Kawalec, Działalność polityczna polskich konserwatystów w latach 1918-1939)

4 lipca 1926 – Powstanie konserwatywnej Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej („żubry”). Józef Cat Mackiewicz tak to komentuje: „Nasza grupa polityczna, która później się zorganizowała i obrała ks. Sapiehę za prezesa, a p. Meysztowicza na prezesa Rady Naczelnej, zagrała tą fanfarą, która spowodowała zmianę frontu ziemiańskiego wobec Marszałka, tak dalece w Wilnie, jak Poznaniu, Lwowie i Kongresówce. (...) Szalone niebezpieczeństwo groziłoby Polsce, gdyby zwycięstwo Majowego zamachu miało pozostać zwycięstwem lewicy nad prawicą. Przez naszą „zdradę” obozu prawicowego, przez nasze zawołanie „Niech żyje Piłsudski”, gdy ziemianie poznańscy (nawet dzisiejsi zwolennicy Piłsudskiego) omal nie siadali na koń – sprawiliśmy to, że dziś nie sposób jest uważać zamachu Majowego za coś w rodzaju zwycięstwa partii proletariackich nad partiami burżuazyjnymi. Dumni jesteśmy z tej „zdrady”. (Z historii stosunku konserwatystów do marsz. Piłsudskiego w: „Słowo” 19 III 1927 ; Cyt. za Paweł Jurewicz, Konserwatyzm Wileński 1922-1939)

    październik 1926 - Wojskowy Sąd Okręgowy nr 1 w Wilnie wydaje orzeczenie, że wobec braku dowodów winy nie ma powodu utrzymywania aresztu śledczego nad gen.T. Rozwadowskim. Z polecenia prokuratora wojskowego generałowie są jednak nadal więzieni z powodów "interesów wojska pierwszorzędnej wagi".

Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski.

    Plakat przedstawienia teatru żydowskiego w języku jidysz w Teatrze Nowym w Wilnie, 5 pażdziernika 1926 r.
      2 listopad 1926 - Odsłonięcie pomnika na cmentarzu na Rossie, zaprojektowanego przez prof. Juliusza Kłosa ku czci poległych obrońców Wilna - członków Samoobrony i żołnierzy WP.
      grudzień  1926 - Odbywa się w Wilnie  Wszechpolski Kongres Muzułmański. Powstaje także Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej na czele z muftim, bowiem ostatni mufti krymski został zamordowany przez bolszewików. Muzułmanie polscy wybierają na muftiego językoznawcę z Berlina Dr Jakuba Szynkiewicza (Mufti na Rzeczpospolitą Polską). Istnieje też powołany przez inteligencję muzułmańską Związek Kulturalno - Oświatowy Tatarów RP. Prezesem Rady Centralnej naczelnych władz Związku jest książę Olgierd Najman Mirza Kryczyński. Zarówno siedzibą Muftiatu, jak i Rady jest Wilno. (za : Emir Szabanowicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce)
    17 grudnia 1926 - Zamach stanu na Litwie daje prezydenturę Antanasowi Smetonie. Sprawuje on ten urząd aż do 15 czerwca 1940, kiedy to po aneksji Litwy przez ZSRR zmuszony jest uciekać do Niemiec.
   

16 luty 1927 - Umiera  w Wilnie w Dniu Niepodległości Litwy  Jonas Basanavičius (*1857), lekarz, wybitny litewski działacz niepodległościowy oraz pisarz. Jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości w 1918 roku.  Zostaje on pochowany na cmentarzu na Rossie.

 

   

kwiecień 1927 - Profesor Uniwersytetu w Wilnie i sympatyk Piłsudskiego Marian Zdziechowski (mieszkający w Wilnie na Zygmuntowskiej) publikuje broszurę w obronie uwięzionych generałów - "Sprawa sumienia polskiego".

18 maja 1927 - Zwolnienie z Wojskowego Więzienia Śledczego  nr III  na Antokolu w Wilnie gen. Tadeusza Rozwadowskiego, jednego z autorów planu operacyjnego "Cudu nad Wisłą", dowódcy wojsk polskich w kluczowych dniach tej bitwy, autora słynnego rozkazu numer 10 000, bezpośredniego dowódcy wojsk polskich w tej bitwie.

7 czerwca 1927 - Zamach w Warszawie na posła ZSRR w Polsce Piotra Wojkowa, zasłużonego dla władzy sowieckiej udział w egzekucji rodziny carskiej 17 lipca 1918 w Jekateringurgu. Zamachu dokonuje Borys Kowerda, 18-letni uczeń gimnazjum rosyjskiego w Wilnie. W głośnym procesie w przed sądem w Warszawie, zabójcy broni adwokat wileński Paweł Andrejew.

    1927 - Budowa masztu radiowego na wzgórzu Lipówki.

1927 - 1932 - Na Ostrej Bramie w Wilnie powstaje kompozycja 14 tys. wot.

Srebrne wotum Józefa Piłsudskiego, Ostra Brama: Dziękuję Ci Matko za Wilno. Piłsudski tak mówi o Wilnie: „Miłe miasto. Rzędem biegną mury, pagórki, otoczone zielenią, pieszczą mury. Mury tęsknie na pagórki spoglądają. Miłe miasto. Gdy na który z pagórków się wyjdzie, ku niebu przez mgłę oparów błyszczą do góry wieżyce, wieżyczki, na których, gdy dzwony zadzwonią, nie wiadomo, czy się skarżą, czy o łaskę proszą, czy tęskny tylko do nieba głos wznoszą. Miłe miasto. Miłe mury, co mnie niegdyś dzieckiem pieściły, co kochać wielkość prawdy uczyły – miłe miasto...” (fot. T. Kozłowski)

   

2 lipca 1927 - Na stopniach wileńskiej katedry uroczyście koronowano Cudowny Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej (z udziałem w uroczystości, m. in. Marszałka Piłsudskiego i prezydenta RP Mościckiego). Złote korony ufundowane ze składek społecznych nałożył nuncjusz papieski.
 

Cudowny Obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej.

    Wierni przy Ostrej Bramie.(ca.1925)

1927 - Zjazd Literatów w Wilnie wysyła depeszę hołdowniczą do Marszałka Piłsudskiego przy jednym głosie sprzeciwu - konserwatysty KarolLudwika Konińskiego (1891-1943).

15 czerwca 1927 - Malarz Andrzej Wróblewski (†1957) rodzi się w Wilnie jako syn profesora prawa USB Bronisława Wróblewskiego i malarki Krystyny Wróblewskiej.

    6 sierpnia 1927 -  Po zwolnieniu z więzienia w Wilnie, przebraniu w cywilne ubranie i przewiezieniu pod eskortą oficerów pociągiem do Warszawy gen. Włodzimierz Ostoja-Zagórski, były dowódca lotnictwa wojskowego w Polsce, znika w tajemniczy sposób. Według niepotwierdzonych relacji, był on przez uwięziony w Warszawie, przez kilka dni torturowany, a następnie zabity przez grupę młodszych oficerów z najbliższego otoczenia Naczelnego Wodza. Propaganda oficjalna sugeruje dezercję generała. Pojawiają się listy (nie podpisane) wysłane rzekomo przez Zagórskiego z ukrycia. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.

Generał brygady Włodzimierz Ostoja-Zagórski, lotnik, były zwierzchnik Piłsudskiego w wywiadzie austriackim, potem bliski współpracownik generała T. Rozwadowskiego, pierwszy dowódca polskiego lotnictwa wojskowego.

1927 - Założenie Wileńskiego Towarzystwa Miłośników Fotografii.

Ostra Brama w Wilnie w latach 20-tych.

23 października 1927 - Wybór Hachana Karaimskiego w Polsce. Spokrewnieni z ludami tureckimi Karaimowie wyznają wiarę, która wyłoniła się z judaizmu w końcu VIII w. Nie dopuszcza ona przyjmowania neofitów (nowych członków), toteż liczba ich z roku na rok maleje. W 1927 r. było ich w Rzeczpospolitej ok. 1500. Na Litwie żyje ich ok. 400 (rok 2007).

1928 - Ludomir Sleńdziński,  malarz i rzeźbiarz, przedstawiciel szkoły wileńskiej hołdującej zasadom klasycyzmu, zostaje profesorem Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Wileńskiego.

 

Ludomir Sleńdziński, Portret Piotra Hermanowicza. 1922 ( olej na dykcie, 90 x 57 cm; kolekcja: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie)

15 stycznia 1928 - Rozpoczęcie nadawania programu radiowego z Wilna, z budynku na Zwierzyńcu. Codziennie nadawana jest msza święta z Ostrej Bramy.

25 września 1928 - Uroczystości sprowadzenia zwłok do Wilna i pogrzebu zmarłego w Paryżu w 1861 roku Joachima Lelewela na cmentarzu na Rossie.

1927 i 1928 - Aresztowanie w Wilnie i przetrzymywanie w więzieniu działacza białoruskiego Antoniego Iwanowicza Łuckiewicza, pracownika Gimnazjum Białoruskiego w Wilnie. Zwolniony z pracy w 1930, w latach 1933-1939 jest on celem nagonki i nie jest w stanie drukować swoich artykułów w prasie białoruskiej w Wilnie.
10 października 1928 - Uroczystości 10-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu w Wilnie. Poczty sztandarowe korporacji studenckich na dziedzińcu Skargi. Trzeci od lewej poczet konwentu Polonia. (zdjęcie ze Strony Konwent Polonia)
18 października 1928  - Gen. Tadeusz Rozwadowski umiera tragicznie w klinice Św.Józefa w Warszawie (klinika na Hożej), z powodu niewyjaśnionej choroby. Jego trumnę w czasie pogrzebu we Lwowie, niosą usunięci z wojska generałowie Stanisław Haller, Roman Żaba, Walery Maryański, Franciszek Meraviglia-Crivelli, Robert Lamezan i Filip Siarkiewicz.

19 października 1928 - Umiera w Wilnie prof.Józef Łukaszewicz, wybitny geolog, w młodości uczestnik nieudanego spisku w celu dokonania zamachu bombowego na cara Aleksandra III (marzec 1887, wspólnie z m.in. bratem Lenina, Aleksandrem oraz Bronisławem i Józefem Piłsudskimi), za co otrzymał karę dożywotniego wiezienia w wyniku której był przez 18 lat więźniem twierdzy w Szlisserburgu. Nigdy nie czuł się dobrze w niepodległej Polsce: często określany był wręcz jako Rosjanin. Zostaje on pochowany na Rossie.

Zdjęcie pamiątkowe "Sokoła" w Nowej Wilejce, koło Wilna 1928 rok. (zdjęcie: Muzeum Narodowe w Gdańsku)
Komersz Konwentu Polonia w Wilnie w sali przy ul. Dąbrowskiego 5, 1928 rok.(zdjęcie ze Strony Konwent Polonia)
29 listopada 1928 - Hachan Karaimski w Wilnie, przywódca Autokefalicznego Kościoła Karaimskiego wysyła pismo do Ministra Wyznań i Oświecenia Publicznego z zarysem historii Karaimów, prosząc o przychylne traktowanie jego religii w RP.

 

 

1928 - Wojewoda wileński (późniejszy prezydent RP na emigracji) Władysław Raczkiewicz występuje do władz państwowych z wnioskiem o uznanie 4 marca, rocznicy kanonizacji św. Kazimierza, za dzień świąteczny na Wileńszczyźnie. Rząd zezwala na zwolnienie tym dniu urzędników państwowych z pracy. Tradycyjnie odbywa się tego dnia kiermasz tzw. Kaziukowy albo po prostu "Kaziuk", oraz pochód od kościoła św. Kazimierza do Placu Łukiskiego. Tam uczestnicy pochodu wysłuchiwali zwykle przemówienia nadawanego przez radio na całą Polskę. (wg Aleksander Srebrakowski - Wileński "Kaziuk")

1929 - Założenie Fotoklubu Polski  w Wilnie, z aktywnymi członkami - Wojciech Buyko, Edmund i Bolesława Zdanowscy, Kazimierz Lelewicz, Jan Kurusza-Worobiew, Ojciec Piotr Śledziewski, Maria Panasewicz, Aleksander Zakrzewski, Napoleon Nałęcz-Moszczynski oraz Henryk Hermanowicz (w Krzemieńcu).

Pejzaż Wileński na zdjęciu Wojciecha Buyki, ca 1925.

Prezydent RP Ignacy Mościcki w czasie wizyty na Uniwersytecie w Wilnie w 1929 roku.
lato 1929 - Przekazanie Teatru Miejskiego na Pohulance nowemu dyrektorowi, Aleksandrowi Zelwerowiczowi.

Aleksander Zelwerowicz w filmie Mocny Czlowiek (1929)

25 lipca 1929 - W Wilnie pozostaje Instytut Reduty, działający do lutego 1931 oraz teatr objazdowy Reduty.  

1929 - Umiera w Wilnie Rafał Radziwiłłowicz, (ur. 1860), pseudonim Ojciec Miller, lekarz psychiatra, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, działacz społeczny (m.in. w "Społem"), profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, pierwowzór postaci Doktora Judyma (Stefan Żeromski był jego szwagrem), wolnomularz (pierwszy Wielki Mistrz odrodzonej po 1918 r. Wielkiej Loży).

 

czerwiec 1929 - Uczniowie ze szkół żydowskich TŻBK w czasie ćwiczeń gimnastycznych w Wilnie (zdjęcie z: www.shtetlinks.jewishgen.org)
1930 - Zastąpienie drewnianej nadbudowy na baszcie Gedymina murowaną.

1930 - Zakazanie działalności Białoruskiego Towarzystwa Wydawniczego kierowanego przez działacza chrześcijańsko-demokratycznego Antoniego Łuckiewicza.

1930 - Ustawienie w Wilnie z inicjatywy środowisk litewskich, popiersia Księcia Witolda, w związku z 500-leciem jego śmierci.

22 czerwca 1930, niedziela  - Rozpoczyna się w Warszawie IX Międzynarodowy Rajd Samochodowy Automobilklubu Polski przez Białystok, Wilno, Nowogródek, Nieśwież, Berezę Kartuską, Kowel, Łuck, Brody, Lwów, Przemyśl, , Tarnów, Bochnię, Kraków, Oświęcim, Bielsko, Katowice, Częstochowę, Piotrków Trybunalski, Łódź, Toruń, Grudziądz, Tczew, Gdynię, Wejherowo,, Grudziądz, Płock i z powrotem do Warszawy (29 czerwca 1930). Dystans wynosi około 3100 km. Meta pierwszego etapu znajduje się w Wilnie, a jego trasa ma też 100km drogi piaszczystej. W każdym aucie siedzi kontroler pilnujący przestrzegania reguł rajdu. Na samochodach nie wolno umieszczać napisów reklamowych. Dominują nowe samochody amerykańskiej firmy Hudson, wystawione w rajdzie przez importera z Gdańska. (wg. Jacek Gilarski, Witajcie Hudsony)

Hudson model 1930, U-7 P Phaeton.

1931 - Wielka powódź w Wilnie, zostają zalane m.in. podziemia Katedry.
Woda na ulicach Wilna.

Autobusy miejskie w Wilnie w czasie powodzi.

1931 - Henryk Kuna (1879-1945), przechrzczony na katolicyzm artysta pochodzenia żydowskiego, który we wczesnej młodości kształcił się na rabina,  wygrywa kolejny piąty konkurs na pomnik Mickiewicza w Wilnie. Według koncepcji Kuny, pomnik Mickiewicza przedstawiajacy go jako pielgrzyma stojącego na cokole który miał nawiązywać do Światowida, ozdobionego płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z Dziadów. Podobnie jak poprzednie, projekt Kuny nie zostanie zrealizowany, w wyniku protestów prasy wileńskiej. Do dziś zachowały się tylko jego elementy - m.in. gotowe do zamontowania płaskorzeźby - obecnie w Instytucie Sztuki w Wilnie i Muzeum Narodowym w Warszawie.

1931 - 1934 - Żagary, grupa literacka działająca w Wilnie, wydaje też pismo o tej nazwie. Żagary. Miesięcznik idącego Wilna poświęcony sztuce - pismo wydawane jako bezpłatny dodatek do dziennika Słowo, następnie do Kurjera Wileńskiego już jako Piony. Po połączeniu się z miesięcznikiem literackim Smuga w 1933, pismo powraca do pierwotnej nazwy Żagary. Komitet redakcyjny: T. Bujnicki, A. Gołubiew, J. Zagórski, H. Dembiński, C. Miłosz,, J. Putrament, A. Rymkiewicz, K.Halaburda.

Czesław Miłosz w czasach Wileńskich.

9 listopada 1931 - Endeccy studenci uchwalają na wiecu usunięcie wszystkich Żydów z Uniwersytetu Stefana Batorego.

10 listopada 1931 - Zamieszki antysemickie na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie. Na dziedzińcu Piotra Skargi studenci endeccy z Młodzieży Wszechpolskiej biją laskami studentów żydowskich idących na zajęcia. Po interwencji rektora Januszkiewicza, bojówkarze opuszczają dziedziniec uniwersytetu i maszerują do zakładu chemii w gmachu Śniadeckich przy ul. Słowackiego. Starcia uliczne Polaków i Żydów. Po stronie żydowskiej biją się m.in. tragarze i przekupnie. Od uderzenia w głowę płytą chodnikową pada 21-letni endecki student prawa Stanisław Wacławski, który umiera wkrótce potem w szpitalu. Zamieszki w całym mieście z udziałem zwykłych chuliganów. Tłuczenie szyb i wypadki rabunku sklepów. Wieczorem policja na koniach zaprowadza porządek. Studenci po wiecu na placu Łukiskim o godzinie 7 wieczorem z zapadnięciem nocy rozchodzą się do domów.

Ulica Zamkowa w Wilnie w latach 30-tych.

12 listopada 1931 - Pogrzeb Stanisława Wacławskiego. Ksiądz prefekt Rymkiewicz odprawia nabożeństwo żałobne. Kondukt żałobny liczy 10 tysięcy osób. Pochód dochodzi na cmentarz, poczym następuje przełożenie pogrzebu na nazajutrz, z powodu nie dojechania rodziny zmarłego. Niepokój w mieście. Wileńskie kuratorium zakazuje uczniom gimnazjów i szkół zawodowych przebywania na mieście po godzinie 18. Odwołanie wileńskiego starosty grodzkiego Wacława Iszory, zawieszenie z-cy komendanta policji na miasto Wilno nadkomisarza Wacława Dąbrowskiego

● Członkowie Młodzieży Wszechpolskiej organizują blokady sklepów żydowskich polegające na nie wpuszczaniu do nich Polaków, pod hasłem "swój do swego, po swoje". Młodzi narodowcy wprowadzają tzw. getto ławkowe dla studentów pochodzenia żydowskiego, którzy musza siedzieć osobno w czasie zajęć. Powszechne staje się także usuwanie siłą Żydów z sal wykładowych oraz bicie ich laskami.

6 lipca 1932 - Ukazuje się jako dodatek do "Kurjera Litewskiego" czasopismo  "Włóczęga". W zespole redakcyjnym znaleźli się: Kazimierz Leczycki (red. naczelny), Józef Batorowicz, Stanisław Hermanowicz, Jan Kruszyński, Teodor Nagurski, Henryk Niewodniczański, Stanisław Odlanicki-Poczobutt, Wacław Pac-Pomarnacki, Tadeusz Rymkiewicz, Eugeniusz Skorko, Stanisław Swianiewicz, Seweryn Wysłouch, Henryk Zabielski i Kazimierz Zwierko.
31 grudnia 1932 - Popełnia samobójstwo w Kownie, rozczarowany kłótliwością i nieprzejednaniem Polaków oraz polityką  Litwinów wobec Polaków na Litwie, polityk polski i litewski Stanisław Narutowicz. Historycy litewscy wskazują dziś na kłopoty prywatne i zdrowotne Stanisława Narutowicza jako przyczyny samobójstwa. Jego syn Kazimierz Narutowicz (lit. Kazimieras Narutavičius), próbuje kontynuować dzieło ojca.

1933 - Po kampanii prasowej polskiej prasy narodowej, przywrócenie napisu w języku polskim na Ostrej Bramie w Wilnie: "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się" (wg projektu Hoppena).

Ostra Brama w Wilnie w latach 30-tych.

20 marca 1933 -  Z inicjatywy Żydów w Wilnie, rozpoczyna się w mieście bojkot towarów nazistowskich.

1933 - W pobliżu cerkwi, nad Wilejką, postawienie przez Żydów i chrześcijan pomnika ucznia szkoły rzemieślniczej, Mieczysława Dardzika, który zginął ratując w czasie powodzi 1931 roku chłopca żydowskiego, Chackela Charmaka.

25 maja 1933 - Przyjazd do Wilna zakonnicy, siostry Faustyny, urodzonej jako Helena Kowalska (1905-1938), znanej jako Święta Faustyna, autorka Dzienniczka. Przebywa ona w Wilnie do 21 marca 1936 roku (wg niektórych źródeł do 17 marca). Została kanonizowana przez Jana Pawła II w 2000 roku. Jest dziś patronką Łodzi.

1934 - 1939 -  W Wilnie ukazuje się miesięcznik "Życie Tatarskie", redaktorem naczelnym jest Stefan Tuhan Mirza Baranowski.

12 maja 1934 - Zjazd Harcerstwa Polskiego w Wilnie.

1934 - Powódź w Wilnie. (fot.R.Grygiel)

Powódź w Wilnie w 1934. (fot.R.Grygiel)

1934 - 1936 - Konstanty Ildefons Gałczyński mieszka w Wilnie (w domu przy Młynowej 2 (Malunu 2): Płynie Wilenka- rzeczka, | księźyc w rzeczce jak świeczka, | na pagórku przysiadam. |  O, niesłowny narodzie!  | Spóźnia się coś dobrodziej, |  pan Adam. (Wileńskie imbroglio)

26 października 1934 - Idąc z dziewczętami z ogrodu na kolację (10 min. przed godziną 18), siostra Faustyna widzi Pana Jezusa nad kaplicą w Wilnie. (za Mariusz Trojnar Św. Faustyna Kowalska)
Elektrownia w Wilnie. Fotografia Jana Bułhaka.
1935 - Wystawa rysunków i wielomiesięczny pobyt w Wilnie Marca Chagalla i jego żony Belli.

Marc Chagall, Samotność, olej na płótnie.

●  Wilno jest w latach międzywojennych w Polsce najważniejszym obok Białegostoku skupiskiem Żydów w Polsce.

Student Talmudu w yeshiva (akademii żydowskiej) w Wilnie, ca 1930. Zdjęcie: Roman Vishniak, Musarnic.

Żydowscy mędrcy w Wilnie, ca 1930.

Wilno jest ważnym centrum życia szachowego w Polsce. Wśród młodych szachistów wyróżnia się Zygmunt Łokuciewski (1921-2002).

Szachista Zygmunt Łokuciewski  jako uczeń gimnazjum Zygmunta Augusta w Wilnie, ca 1935 rok (zdjęcie reprodukowane za Adam Umiastowski & Tomasz Lissowski Felietony - Zbigniew Łokuciewski 1921-2007; Łokuciewski mieszkał w Wilnie do 12 grudnia 1944 przy ul. Wiwulskiego 20)

Pracownicy komunikacji miejskiej w Wilnie na tle autobusu szwajcarskiej firmy Sauber, 1935 rok.
marzec 1935 - Pogrzeb w Wilnie siostry Józefa Piłsudskiego - Zofii Kadecanowej, z d.Piłsudskiej.

 

 

Marszałek Józef Piłsudski po powrocie z Wilna z pogrzebu siostry, Warszawa, marzec 1935.

    12 maja 1935 o godz. 20:45 - Śmierć w Warszawie Marszałka Józefa Piłsudskiego. Jego ostatnia wola zawiera m.in. życzenie: ...A zaklinam wszystkich co mnie kochali sprowadzić zwłoki mojej matki z Sugint Wiłkomirskiego powiatu do Wilna i pochować matkę największego rycerza Polski nade mną. Niech dumne serce u stóp dumnej matki spoczywa. (wg:Agnieszka Durejko, Aleksander Srebrakowski, Matka i Serce Syna, Spotkania z Zabytkami nr 3/1991)

13 maja 1935 - Wyjęcie serca i mózgu z ciała Marszałka Piłsudskiego.

18 maja 1935 - Trumna Marszałka Piłsudskiego w Krypcie Św. Leonarda na Wawelu.

21 maja 1935 - Przewiezienie mózgu Marszałka Józefa Piłsudskiego z Warszawy do Wilna.

   

 27 - 29 maja 1935 - Badania mózgu Józefa Piłsudskiego przeprowadzone przez neurologa Prof. Maxymiliana Rose w Polskim Instytucie Badania Mózgu w Wilnie. Stwierdza on, że mózg Piłsudskiego swoją wagą nie odbiega od przeciętnej, natomiast jego długość jest nieco większa niż przeciętna. Szerokość poprzeczna prawej strony różni się o 3 cm. na korzyść lewej. Uderzający doskonały był rozwój zakrętów mózgu Marszałka. Wykonanie odlewów i zdjęć mózgu. Dalsze badania przerywa nagła śmierć profesora Rosego 1 grudnia 1937.

Pośmiertny znaczek Poczty Polskiej z Piłsudskim, 1935.

30 maja 1935 - Złożenie serca Marszałka do specjalnej srebrnej urny z napisem: "Serce Józefa Piłsudskiego. 12 maja 1935" i wizerunkiem orła. Tego samego dnia wdowa z liczną delegacją władz państwowych zawozi urnę do Wilna. Zostaje ona umieszczona w kościele Św. Teresy, w specjalnie przygotowanej niszy, po prawej stronie od prezbiterium.

22-23 luty 1936 - Rajd narciarski Żułów - Wilno, ku uczczenia pamięci Marszałka Piłsudskiego.

      11 maja 1936 - W wigilię rocznicy śmierci Marszałka, w kościele Św. Teresy ustawiono katafalk z trumną Marii z Billewiczów Piłsudskiej, a u jej stóp postawiona zostaje srebrna urna z sercem Marszałka.
    12 maja 1936 - Po uroczystej mszy żałobnej w kościele Św. Teresy, następuje uformowanie konduktu, który idzie ulicami Wilna. Dzwony katedry i innych świątyń sygnalizują dojście konduktu na cmentarz na Rossie, gdzie trumnę i urna zostają złożone do grobu. W momencie wnoszenia trumny i urny do grobowca następuje trzyminutowa cisza, po której oddanych zostaje 101 strzałów armatnich, a orkiestra gra hymn narodowy. Finałem uroczystego dnia jest wieczorna iluminacja całego miasta.
    Następnego dnia (13 maja 1936) saperzy przykrywają grób olbrzymią płytą z granitu Wołyńskiego. Pomnik zbudowany jest wg projektu Wojciecha Jastrzębowskiego, który kierował też przebudową cmentarza na Rossie, by utworzyć na nim miejsce godne Naczelnego Wodza.

Warta Honorowa przy grobie Matki Marszałka Piłsudskiego oraz Jego Serca. Na grobie umieszczono zgodnie z wolą Marszałka fragment z Wacława Słowackiego.

    1936 - Odbywa się w Wilnie pierwszy proces tzw. Lewicy Akademickiej. Spośród 11 oskarżonych skazano tylko trzech nie-Polaków: Żyda, Białorusina i Litwina. Wszyscy Polacy zostają uniewinnieni. Henryka Dembińskiego broni swoim zeznaniem posłanka do sejmu z ramienia sanacji. Grupa oficerów składa wizytę pani prokurator, by grozić jej konsekwencjami za zbyt ostre wypytywanie posłanki. Rzeczywiście, wkrótce potem pani prokurator zostaje służbowo przeniesiona z Wilna.

30 października 1936 - W Bohdanowie koło Oszmiany na Wileńszczyźnie, umiera wybitny malarz i nauczyciel akademicki Ferdynand Ruszczyc (*1870).

11 listopada 1936 - Gen. Edward Rydz-Śmigły zostaje mianowany marszałkiem Polski.

Ulica w Warszawie w latach 30-tych  XX wieku.

1936 - Povilas Karazija, litewski działacz narodowy (wiceprezes Litewskiego Komitetu Narodowego), (1887-1955), zostaje wydalony z  Wilna.

    1936 - Henryk Kuna obejmuje Katedrę Rzeźby Monumentalnej na USB w Wilnie.

Ogłoszenie austriackiej firmy Minerva z 1936 roku pokazujące udzielone licencje zagraniczne - m.in. wileńskiej fabryce radioodbiorników Elektrit.

    Plakat reklamowy wileńskiej fabryki radioodbiorników  Elektrit.

30 kwietnia 1937 -  Premiera filmu Ty co w Ostrej świecisz Bramie... w reżyserii Jana Nowiny Przybylskiego. Modlitwa do Matki Boskiej Ostrobramskiej pomaga bohaterce filmu przeżyć trudne chwile jej życia.

1937 - Usunięcie Czesława Miłosza z pracy w rozgłośni wileńskiej za poglądy lewicowe.

    1937 - W Wilnie działa związana z holenderskim Phillipsem fabrka radioodbiorników przy Mickiewicza 23 (róg Dąbrowskiego) pod pełną nazwą  „Zakłady Przemysłowo-Handlowe Esbrok Radio Co., A. Etingin i S-ka”.

Poczet sztandarowy Konwentu Batoria w czasie uroczystości 3-majowych 1937 w Wilnie.

 

    lato 1937 - Zlot harcerstwa w Wilnie z okazji 25-lecia ZHP.

Odznaka zlotowa ZHP, Wilno 1937r. Napis na nakrętce: T.Filipski, Wilno, Zamkowa.

    1938 - Pisarz konserwatywny Józef Mackiewicz przechodzi na prawosławie, na znak protestu przeciwko polskiej polityce na kresach.(wg. Kamil Koszyrski, Jedynie Prawda Jest Ciekawa i wg kalendarium publikowanego w DziełachJózefa Mackiewicza wydawanych przez Wydawnictwo Kontra w Londynie)

W niektórych oficjalnie wydanych do użytku w nauczaniu czytankach szkolnych, w pierwszym wierszy Pana Tadeusza Adama Mickiewicza pominięte jest słowo Litwo. Poemat zaczyna się od słów: Ojczyzno moja... (za J.Mackiewicz, Fragment Epoki, Wiadomości, Londyn, nr.38/ 12-1970)

Józef Mackiewicz z córką Haliną przed Ostrą Bramą w Wilnie, 1938. (z archiwum K. Orłosia, zbiory Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie; opubl. w "Rzeczypospolitej" nr 4 z 26 stycznia 2002)

    Sklepik żydowski na Wileńszczyźnie: Skład Apteczny i Piekarnia Alte Kac. ok. roku 1938.
    Dzielnica żydowska w Wilnie, 1938 .
    1938 - Opublikowanie przez drukarnię J. Zawadzkiego w Wilnie, w niewielkim nakładzie albumu "Mózg Józefa Piłsudskiego", będącego atlasem zdjęć mózgu Pierwszego Marszałka Polski Józefa Klemensa Piłsudskiego. (Obecnie egzemplarze m.in. w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie i Uniwersytetu Litewskiego w Wilnie.)
    Rada Uczelni USB w Wilnie. W tle portrety rektorów. (Fot. J.Łoziński)
    1938 -  Polscy studenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie przyjmują rezolucję domagającą się wprowadzenia całkowitego niedopuszczenia do studiów na uczelni Żydów, tzw. numerus nullus (zamiast numerus clasus). Celem jest  zmniejszenie liczby studentów żydowskich do 10% ogółu studiujących (gdyż około 7-10% ludności II RP stanowili Żydzi, i nie uznając faktu, że w Wilnie Żydzi stanowią około 33% ludności).

Ludomir Sleńdziński (1889-1980), Portret Rektora USB Aleksandra Wóycickiego, (1939, olej, płótno, 115 x 80 cm, fragment; kolekcja: Lietuvos dailés muziejus, Wilno)

Ludomir Sleńdziński (1889-1980), Józef Piłsudski. Portret ten wisiał w Auli Kolumnowej Uniwersytetu SB. (1929, olej, płótno, 230 x 121 cm, fragment;  obecnie kolekcja: Lietuvos dailés muziejus, Wilno)

12 lutego 1938 - Grupa wyższych oficerów wileńskiego garnizonu, na polecenie gen. dyw. Stefana Dęba - Biernackiego, dokonuje napaści na docenta USB, historyka literatury Stanisława Cywińskiego bijąc go dotkliwie za to, że jakoby wyraził się w swoim artykule w Dzienniku Wileńskim o Józefie Piłsudskim: "kabotyn". Gen. Dąb-Biernacki wyznacza kilkunastu oficerów, przeważnie legionistów z I Dywizji Piechoty. Oficerom kazano złożyć Cywińskiemu "wizytę" w jego prywatnym mieszkaniu. Cywiński jest brutalnie bity, powalony na ziemię i pokrwawiony brutalnie kopany, we własnym domu na oczach żony i kilkunastoletniej córki, przez czterech oficerów.

   

Następnego dnia kilkudziesięciu oficerów w strojach wyjściowych w białych rękawiczkach i białą bronią przy pasie, nachodzi na redakcję narodowego Dziennika Wileńskiego. Oficerowie biją znajdujących się tam red. Aleksandra Zwierzyńskiego i akurat obecnego prof. Zygmunta Fedorowicza, dyrektora Gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie (chociaż generał nie wymienił go w swoim poleceniu), znieważają Zofię Kownacką, poczym ponownie zadają ciosy pobitemu dzień wcześniej doc. Cywińskiemu, który nieszczęśliwie przychodzi akurat do redakcji (był jej redaktorem naczelnym).

      Policja po krótkim śledztwie w sprawie pobicia, osadza w areszcie doc. Cywińskiego, który 9 kwietnia 1938 r. zostaje razem z red. Zwierzyńskim postawiony przed sądem okręgowym w Wilnie pod zarzutem zelżenia narodu polskiego. Sąd skazuje Cywińskiego na najwyższą możliwą karę - 3 lata więzienia, później skróconą o połowę przez Sąd Najwyższy. W trakcie rozprawy sędzia nie dopuszcza świadków obrony ani też zeznań dotyczących pobicia, uznając je za osobną sprawę. W sumie dr Cywiński spędza w więzieniu 5 miesięcy.
      Protesty studentów uczelni wileńskich w obronie Stanisława Cywińskiego zostają spacyfikowane, a trzej przywódcy młodzieży endeckiej z Wilna zostają zamknięci w obozie w Berezie Kartuskiej.
    9 marca 1939 -W Wilnie umiera bibliotekarz i działacz społeczny  Ludwik Abramowicz, opiekun zbiorów Biblioteki Wróblewskich (ur.1879 , Moskwa).

1938 - Próby na poligonie wojskowym koło Wilna (na północny wschód od miasta) nazwanym od ulicy w Wilnie - "Pohulanka", polskiego działka przeciwpancernego.

1938 - Powódź w Wilnie, niszczy m.in. pomnik Mickiewicza stojący na brzegu Wilii.

październik 1938 - Początek roku akademickiego 1938/1939 na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie rozpoczyna 3110 studentów. Istnieje 71 różnych związków, stowarzyszeń, korporacji, kół zainteresowań.

6 sierpnia 1939 - "Rocznica Wymarszu ku Wolności", znaczki Poczty Polskiej wydane w rocznicę wymarszu Legionów.

    Karta wysłana z Wilna latem 1939 roku.
    W połowie lat trzydziestych, w znacznej części społeczeństwa w Polsce pojawia się chęć imitowania faszystowskich Niemiec. Również w Wilnie mnożą się ekscesy antysemickie.

 

Taharot Hakodesh albo Wielka synagoga w Wilnie, fotografował Jan Bułhak, 1937 rok (wg innych źródeł - zdjęcie z 1929).

   

Dr. Jakub Siedlecki przed domem w Wilnie. Tabliczka jego praktyki lekarskiej została pomazana farbą (zima 1939).

    Plakat Niemiecki z 1939 roku.
    23 sierpnia 1939 Pakt Ribbentrop-Mołotow umieszcza Wilno i Litwę w strefie wpływów Niemiec, pozostałe wschodnie tereny międzywojennej Polski w strefie wpływów ZSRR.

 

      Tajny protokół paktu narusza układ o nieagresji między ZSRR a Polską obowiązujący do 13 grudnia 1945 (zawarty 25 lipca 1932, przedłużony 5 maja 1934). Protokół ten zakłada m.in. likwidację Polski jako państwa i podział terytorium Polski pomiędzy Rosję Sowiecką i Niemcami oraz podział stref wpływów pomiędzy tymi państwami.
    Józef Stalin i Joachim von Ribbentrop 23 sierpnia 1939 w Moskwie, po podpisaniu układu o nieagresji.
    Żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza: zdjęcie pamiątkowe czterech kolegów zrobione u fotografa tuż przed wojną.
    piątek, 1 września 1939 - Bombardowaniami lotniczymi o 4.35 rano rozpoczyna się II wojna światowa. Wojna obronna Polski z Niemcami: polskie dowództwo liczy na ograniczoną wojnę, gdzie Niemcy będą się starały odebrać Polsce Pomorze i Polskę zachodnią. W Wilnie poza wcześniejszą mobilizacją, niema atmosfery wojennej.

Niemieccy żołnierze wyłamują barierę na granicy Polski. Propagandowe zdjęcie niemieckie, inscenizowane na początku września 1939 - prawdopodobnie 5.09.1939.

   

●  Wiadomości radiowe o okrucieństwie Niemców, terrorystycznych bombardowaniach miast i wsi z celowym atakowaniem obiektów cywilnych co było zakazane przez podpisane przez Niemcy konwencje, atakowaniu z powietrza bezbronnych uchodźców cywilnych na drogach i dramatycznej obronie Warszawy, słyszanej też przez radio (- Uwaga Nadchodzi! Przeszedł.), alarmują ludność.

    ●  W Wilnie pojawiają się pierwsi uchodźcy, których liczbę pod koniec września ocenia sie na 13 000 osób, a w końcu roku 1939 roku na 70 000. Są to w dużej liczbie obywatele pochodzenia żydowskiego uciekający przed naporem nazistowskich Niemiec oraz Białorusini.

8 - 9 września 1939 - Grupa członków RNR Falanga i Stronnictwa Narodowego wyrusza z Wilna, by iść na odsiecz Stolicy. Tego też dnia w Wileńskim ´Słowie´autor podpisany inicjałami t.b. (Teodor Bujnicki) pisał w artykule zatytułowanym "Czytajmy Sienkiewicza": "W chwilach, gdy będzie się nam zdawało, że nie damy już sobie rady z wątpliwościami, z niewiarą i depresją, sięgnijmy po tom 'Potopu', 'Krzyżaków' czy 'Ogniem i mieczem'. Odwróćmy na chybił-trafił kartkę i czytajmy (...) Nie takie przechodziła Rzeczpospolita terminy, nie w takich jak dziś się znajdowała opresjach, a jednak wychodziła z nich zwycięsko."(za Józef Szostakowski, Osiemnaście dni prasy wileńskiej)

● Ludność żydowska w Wilnie organizuje straż sąsiedzką uzbrojoną w kije i pogrzebacze bojąc sie pogromów.

      9 i 13 września 1939 - Niemcy namawiają Litwę do zaatakowania Wileńszczyzny. Obiecują pomoc wojskową. Litwini odmawiają.
    13 września 1939 - 10-letnia dziewczynka przy ciele swojej starszej siostry zabitej z karabinu maszynowego przez lotnika niemieckiego w Polsce. Piloci dwóch samolotów niemieckich, którzy wcześniej zbombardowali zwykły wiejski dom, polowali z karabinów maszynowych na pokładzie samolotów na grupę siedmiu kobiet kopiących ziemniaki w polu  - zabili dwie z pośród nich. Zdjęcie wykonane w okolicach Warszawy przez amerykańskiego fotografa i filmowca Julien Hequembourig Bryan (1899-1974). Dziewczynka nazywała się Kazimiera Mika.
   

13 września 1939 - Jeden z Polaków z otoczenia amerykańskiego fotografa Bryana, odprowadza dzieczynkę od ciała jej siostry zamordowanej przez lotnika niemieckiego.

15 września 1939 - Bombardowanie Wilna przez samoloty niemieckie. Bomby spadają m.in. na ulicę Holendarnia (ok.godz. 14.00) (Nasz Czas 12(251) Edward Bielski, We wspomnieniach córki Alicji Teresy Łubkowskiej - Bielskiej)

     

niedziela 17 września 1939 - ZSRR atakuje Polskę. O godz. 2:15 rano tego dnia ambasador Polski w Moskwie Wacław Grzybowski zostaje wezwany do Sowieckiego MSZ. Urzędnik MSZ Potemkin wręcza mu notę w której ZSRR uznaje, że Polska przestała istnieć i zawiadamia, że Armia Czerwona wkracza na terytorium byłej Polski by uchronić mienie i ludność Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Logika sowiecka jest prosta: Polska nie istnieje, zawarte z nią umowy więc nie obowiązują. A jednak zostaje to oświadczone polskiemu ambasadorowi, co świadczy o tym że idzie z tym świadomość nielegalności własnej argumentacji.

    ●  Posuwające się na Zachód wojska sowieckie natrafiają na lokalnie zorganizowane, dramatyczne próby oporu. Sowieci ogłaszają lokalnej ludności, że chcą ochronić ludność oraz wojsko polskie przed szybko posuwającymi się  na wschód Niemcami. Starają się równocześnie uwięzić jak nawiększą ilość polskich wojskowych. Tylko prości żołnierze są zwalniani z uwięzienia. Łącznie ponad 250 000 polskich wojskowych jest aresztowanych przez władzę sowiecką.(za Józef Szostakowski, Osiemnaście dni prasy wileńskiej).

Radziecki czołg typu BT-7 i patrol niemiecki na linii demarkacyjnej  pomiędzy ZSRR a III Rzeszą, w Polsce we wrześniu 1939 roku.

● Bombardowania przez samoloty sowieckie Wilna. Bombardowane są domy cywilne i radiostacja. Użyto m.in. fosforowych bomb zapalających. Wybuchają pożary w rożnych częściach miasta.

18 września 1939,  rano - W Wilnie zostaje ogłoszony zaciąg wszystkich studentów zdolnych do noszenia broni do batalionu studenckiego. Również tego dnia, nakazano zarejestrować się w Komendzie Miasta, mieszczącej na placu Jezuickim, wszystkim oficerom polskim przybyłym ostatnio do Wilna. "Kurjer Wileński" donosił w ostatnim wydaniu - "wczoraj na Wilno zrzucono około trzystu bomb, zniszczonych zostało kilka domów w różnych częściach miasta, uszkodzono radiostację". (za Józef Szostakowski, Osiemnaście dni prasy wileńskiej).

18 września 1939,  rano - Ukazują się ostatnie wydania gazet wileńskich. Redaktor Słowa - Stanisław Cat-Mackiewicz pisze: "Wilno pozostanie wierne swoim uczuciom, swemu patriotyzmowi, Wilno jest miasto wierne. Wilno będzie się bronić. W chwili, kiedy moja 17-letnia praca na stanowisku redaktora "Słowa" dobiega kresu, wznoszę okrzyk: Niech żyje żołnierz polski! Boże, dopomóż w słusznej walce i zmiłuj się nad Wilnem". Wieczorem - ostatnie seanse kinowe. Wyświetlany jest m.in. amerykański film „Gdy kwitną bzy” z Jeanette MacDonald i Nelson Eddy. Późnym wieczorem słyszany jest w Wilnie odgłos artylerii.

● W końcu lat trzydziestych ukazywało się w Wilnie 114 gazet i czasopism, w tym 17 dzienników. W języku polskim ukazywały się 74 tytuły, w hebrajskim i jidysz - 16, w białoruskim - 12 , w litewskim - 9, w rosyjskim - 3.

W nocy z 18 na 19 września 1939 - Armia Czerwona podchodzi do Zielonego Mostu w Wilnie. W Wilnie, przygotowywanym do odparcia ataku niemieckiego, stacjonuje 8 batalionów piechoty wspartych 14 lekkimi działami oraz dwoma działami przeciwlotniczymi. Dodatkowo 17 września 1939 do Wilna wycofują się oddziały pułku KOP “Wilno”, 20 Bateria Plot. oraz Baon Obrony Narodowej “Postawy”. Łącznie prawie 7 tys. żołnierzy, pod dowództwem płk. dypl. Jarosława Okulicz-Kozaryna. Wieczorem 18 września, po otrzymaniu meldunków o zbliżaniu się czołgów radzieckich wydaje on rozkaz odwrotu do granicy litewskiej.

●  Grupy młodzieży - harcerzy, uczniów, policjantów i emerytowanych wojskowych obsadzają drogi dojazdowe do Wilna od wschodu (na Zarzeczu) i południa (obok cmentarza na Rossie, gdzie walczy też warta honorowa przy grobie z sercem Marszałka. Uzbrojeni jedynie w lekką broń i butelki z benzyną zatrzymują na krótko czołgi sowieckie. Część regularnych oddziałów wojskowych też broni miasta i idzie w rozsypkę dopiero wobec wyraźnej przewagi wroga.
  Wojska Sowieckie wchodzą do Wilna 19 września 1939. Trzy zdjęcia wykonane prawdopodobnie z ukrycia na Placu Katedralnym.

19 września 1939, wtorek rano - Po sporadycznych walkach w różnych częściach miasta, Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwona. W wielu miejscach w Wilnie ludność żydowska entuzjastycznie wita wjeżdżające do miasta czołgi. Sowietów wg wielu relacji witały tłumy biedoty żydowskiej, która "wyległa na spotkanie bolszewików ustrojona w kokardy i gwiazdy czerwone"(Hugo Steinhaus). Dochodzi do histerycznych wręcz objawów entuzjazmu (jak całowanie czołgów sowieckich). W szeregu miejscowościach pod Wilnem i na przedmieściu Wilna lokalni Żydzi budują na powitanie Sowietów bramy triumfalne, ozdobione chorągiewkami i kwiatami.

● Incydenty kradzieży, rabunku, a nawet morderstw popełnianych przez często pijanych żołnierzy radzieckich. Z  Armią Czerwoną do miasta przybywają grupy operacyjne NKWD. Przystępują one do aresztowań wojskowych i cywili przede wszystkim urzędników państwowych (w tej liczbie pracowników kolei i leśnictwa). Wilno pozostaje pod sowieckim zarządem wojskowym do 28 października 1939.

 

   

Pierwsza okupacja radziecka: Dowódcą sowieckiego garnizonu Wilna zostaje kombrig (dowódca brygady, po 7 kwietnia 1940 - generał major) Piotr Nikolajewicz Achlustin.

 

Wojska Sowieckie wchodzą do Wilna, 19 lub 20 wrzesień 1939. Środkiem ulicy jedzie autobus miejski.

       Aresztowania w mieście i wywiezienie do Rosji setek osób cywilnych, wielu tysięcy oficerów wojska oraz policjantów.Z pośród osób cywilnych aresztowano m.in. Jana Piłsudskiego, brata Marszałka (*1867,zwolniony 1941, †Londyn 1950) oraz Stanisława Cywińskiego, pobitego i skazanego na karę wiezienia przed wojną w Polsce, za nieostrożne sformułowanie, które było odczytane jako naruszenie pamięci Marszałka. Cywiński zostaje wywieziony do łagru i tam umiera (w rejonie Kirowa/Wiatki, 30 marca 1940).
 Aresztowani są też niektórzy ludzie lewicy, działacze białoruscy jak Antoni Łuckiewicz (aresztowany 30 września 1939 w Wilnie, skazany na 8 lat więzienia 14 czerwca 1941 roku w Mińsku, zmarły w radzieckim więzieniu w 1946 roku, rehabilitowany przez ZSRR w 1988 roku), Wiaczesław Bogdanowicz (działacz białoruski związany z cerkwią, więzień Berezy Kartuskiej, aresztowany w październiku 1939, zaginął bez śladu), działacze syjonistyczni i osobistości żydowskie jak Zalmand Reizin czy znany prawnik Józef Czernikow, zwolennik tzw. terytorializmu w osadnictwie żydowskim  (*1882, zastrzelony przez strażnika NKWD na początku lipca 1941 roku w marszu śmierci więźniów z Nowej Wilejki pędzonych w głąb ZSRR (wg.zeznania kaprala Józefa Rodziewicza). Wygląda na to, że NKWD zatrzymywało ludzi o których coś wiedziano w ZSRR, lub w wyniku denuncjacji. Wielokrotnie miejscowi lewicowi Żydzi i Ukraińcy, doskonale znający lokalne stosunki, informują NKWD przeciwko innym obywatelom.
    ●  W Wilnie NKWD organizuje milicję obywatelską (Gwardię Robotniczą) złożoną z chuliganów i młodzieży komunistycznej, głównie pochodzenia żydowskiego, uzbrojoną w karabiny i zaopatrzoną w czerwone opaski. Ich zadaniem jest zatrzymywanie podejrzanych osób i przebranych oficerów. "Przyklejali" się oni do wybranych przez siebie podróżnych i towarzyszyli im do mieszkań prywatnych. (według: A. Blum O broń i orły narodowe... Z Wilna przez Francję i Szwajcarię do Włoch), Londyn 1980, s. 102).

Propagandowe zdjęcie sowieckie z drugiej połowy września 1939 roku - milicjantka z tzw. Gwardii Robotniczej wskazuje w Wilnie drogę żołnierzom sowieckim.

W czasie zatrzymań przez milicję dochodzi do poniżania zatrzymanych Polaków, bicia ich, paradowania z nimi jako "wrogami ludu". Wśród aktywnych organizatorów milicji są ludzie polskiej lewicy jak Petrusewicz. Wydarzenia te w Wilnie mają łagodniejszy przebieg niż w innych miejscowościach na kresach, ale doprowadzają do wielotysięcznych aresztowań i w rezultacie śmierci tysięcy ludzi - oficerów wojska, policjantów, urzędników państwowych, ziemian i arystokratów.

    Rabowanie sklepów, magazynów, urzędów. Demontowanie i masowe wywożenie sprzętu z setek fabryk, szpitali, drukarni, gazowni. M.in. wywiezienie z Wilna wraz z częścią załogi (ok.1000 robotników i ich rodzin) dużej fabryki radioodbiorników "Elektrit" do Mińska na Białorusi (a potem do Smoleńska w Rosji ?) i przemianowanie jej na Fabryka Radioodbiorników `Wiaczeslaw Mołotow´. M.in. zrabowanie wind i drzwi obrotowych z Domu Handlowego B-ci Jabłkowskich przy ulicy Mickiewicza. (wg Wikipedii i innych źródeł)

Grupa pracowników fabryki "Elektrit" w Wilnie.

Ostatni model odbiornika radiowego "Elektritu" - Herold produkowany potem w ZSRR w tysiącach egzemplarzy jako Pionier, również w latach po II Wojnie Światowej.

      19-20 września 1939 - Oddziały polskiego garnizonu Wilna przekraczają granicę Litwy i zostają tam internowane. Sowieci domagają się od Litwinów wydania polskich żołnierzy, Litwa odmawia. Większość z nich, wraz z ich obozami internowania na Litwie zostaje w czerwcu 1940 r. uwięziona przez ZSRR.

22 września 1939 - Generał Józef Olszyna-Wilczyński podróżujący w kierunku granicy litewskiej autem wraz z rodziną i adiutantem kapitanem artylerii Mieczysławem Strzemeskim, zostaje zatrzymany na drodze przez żołnierzy radzieckich koło Sopoćkine, ok. 100 km na południowy zachód od Wilna, na szosie do Kowna. Generał i rotmistrz Strzemecki zostają odłączeni od podróżujących i na miejscu rozstrzelani. Reszcie podróżnych pozwolono kontynuować jazdę. Żołnierzami Armii Czerwonej dowodził major Czuwakin.

    Ciężarówka sowiecka w Wilnie 25 września 1939 z wyeksponowanym cytatem Stalina, zapowiadającym sprawiedliwe granice.

 

28  września 1939 - Układ Niemiecko-Sowiecki o granicy oddaje całą Litwę w sowiecką strefę wpływów w zamian za część terytorium Polski. Następuje korekta okupowanego terytorium poprzez ruchy wojsk.

     

3 października 1939 - Wilenskaja Prauda(Вялейская праўда - sprzedawana na ulicy w Wilnie za 10 groszy, wydawana w języku białoruskim) publikuje słowa lewicującego literata polskiego Jerzego Putramenta: „Dla nas pracującej inteligencji polskiej 20 lat panowania panów polskich były latami hańby i wstydu.... (wg m.in.Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie oraz Roza Szpiro Bruljon)

● Wprowadzenie kartek żywnościowych.

9 października 1939 - Ostatni dzień funkcjonowania Poczty Polskiej w Wilnie.

10 października 1939 - Formalne przekazanie Wilna Republice Litewskiej: minister spraw zagranicznych Litwy, Juozas Urbšys, podpisuje z Mołotowem układ, na mocy którego Wileńszczyzna wraz z Wilnem zostaje wcielona do Litwy.  Litwa godzi się na istnienie radzieckich baz wojskowych na swoim terytorium.  Powiedzenie litewskie z tego czasu glosi:  „Vilnius musu a mes Rusu” (Wilno nasze, a my Rosjan).

12 pażdziernika 1939 - Powołano specjalnego komitetu wsparcia Wileńszczyzny z dr A. Juszką na czele.

23 pażdziernika 1939 - Rozpoczęcie dekorowania Wiln na przyjęcie litewskiego wojska.

 

    27 października 1939 - Podpisanie specjalnego protokołu ustalającego nowe granice Litwy i ZSRR. Wojska litewskie przekracza dawną granicę Polski i rozpoczynają marsz na Wilno.

Symboliczne piłowanie szlabanu na granicy Polsko-Litewskiej przez oficerów litewskich, 27 października 1939.

październik 1939 - Na Rossie pojawiają się trzy nowe betonowe nagrobki obok kwater z 1919 i 1929 r. Na jednym z nich umieszczono napis: "Kapral Wincenty Salwiński 1914-1939", natomiast na dwóch pozostałych: "Nieznany żołnierz 1939".

    Oficerowie litewski i sowiecki pod Wilnem w dniu 28 października 1939. Sowieci uroczyście wycofują się na przedmieście Wilna, do Nowej Wilejki. W tle czołg litewski.

28 października 1939 - Wilno zostaje zajęte przez wojsko litewskie, wchodzi w skład Litwy i od końca 1939 jest stolicą tego kraju. Oficerowie litewscy i sowieccy spacerują po mieście.

   

●  Administracja Sowiecka ewakuuje się z Wilna w głąb Rosji. Wraz z nią wyjeżdżają z Wilna niektórzy kolaboranci, Polacy o przekonaniach komunistycznych, m.in. Jerzy Putrament, który jest potem aktywny  w rozpracowywaniu środowisk polskich literatów w sowieckim Lwowie. (więcej o tym mówi Michał M. Borwicz - Maksymilian Boruchowicz, Inżynierowie dusz, Zeszyty Historyczne" 1963, nr 3, s. 121-163). Wojska sowieckie pozostają w bazach na terenie Litwy.

W Wilnie pojawiają się we wrześniu i październiku 1939r. tysiące uchodźców, Polaków i Żydów z terytorów okupowanych przez Nazistowskie Niemcy oraz ZSRR. Liczbę uchodźców ocenia się na 30 tysięcy i więcej. Wśróde uchodźców jest młody działacz syjonistyczny późniejszy premier Izraela Menachem Begin (1913-1992).

●  Po opuszczeniu niektórych miejscowości przez wojska sowieckie, dochodzi do bicia Żydów i rabowania sklepów żydowskich w odwecie za ich przychylny stosunek do ZSRR. Również w Wilnie dochodzi 28 października 1939 do zajść antyżydowskich.

niedziela, 29 października 1939 - Cenne archiwa i część Biblioteki Wróblewskich zostają wywiezione przez Sowietów do Mińska. Rabunkowi asystuje komunista Henryk Dembiński. Później Wacław Studnicki-Gizbert (1874-1962), archiwista, historyk reformacji, w latach 1923-39 dyrektor Archiwum Państwowego w Wilnie, w latach 1942-1943 współpracuje z okupantem, by odzyskać część z wywiezionych przez Sowietów do Mińska archiwów. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

29 października  1939 - Litewska defilada wojskowa w Wilnie.

29 października 1939 - Litwini wydają  jednodniówkę pt. Witaj Litwo! z przemówieniem prezydenta A. Smetony: „Litwa otrzymała Wilno w rezultacie długotrwałej przyjaźni, jaka łączy ją z Sowietami [...] Nasza granica z Rosją daje nam możność oprzeć się o tego potężnego sąsiada i jest dostateczną gwarancją naszej nietykalności”.(za: Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

   

 

Defilada litewska przed Katedrą w Wilnie 29 października 1939 roku. Żołnierze aż uginają się od pełnego uzbrojenia.

   

 

Czołgi litewskie na ulicy Mickiewicza w Wilnie 29 października  1939.

Jak pisał Józef Mackiewicz, w Wilnie zawsze znaleźli się ludzie, którzy rzucali kwiaty na kolejne wchodzące do miasta oddziały wojskowe różnych armii.

Według niektórych źródeł Litwini dowieźli pociągiem z Kowna tysiące osób, by wiwatowały na ulicach na cześć ich defilujących wojsk.

    Rządy Republiki Litewskiej: Litwini stanowią niecały procent ludności Wilna (1 579 osób wg danych z 1931), przeważa ludność polska i polsko-języczna ludność żydowska. Litwini przystępują do szybkiej lituanizacji miasta. Usunięto Polaków ze wszystkich urzędów. Litewski zostaje włączony do egzaminu maturalnego. W Wilnie zostają osiedleni przybysze z Litwy kowieńskiej.

Litewska służba bezpieczeństwa tzw. Sauguma (Saugumo Policija) rozpoczyna ewidenc polskiej inteligencji i ściganie wszelkiej działalności niepodległościowej. Uwięzione zostają setki ludzi. Powstają obozy w Auksztagirach, Prawieniszkach i inne.

Arkusik z trzema znaczkami pocztowymi Litwy wydanymi z okazji odzyskania Wilna przez Litwę.

jesień 1939 - Ostatni rektor USB w Wilnie, profesor prawa Stefan Ehrenkrutz zakłada w Wilnie tajny uniwersytet, który działa aż do 1944.