niedziela 17 września 1939 - ZSRR atakuje Polskę. O godz. 2:15 rano tego dnia ambasador Polski w Moskwie Wacław Grzybowski zostaje wezwany do Sowieckiego MSZ. Urzędnik MSZ Potemkin wręcza mu notę w której ZSRR uznaje, że Polska przestała istnieć i zawiadamia, że Armia Czerwona wkracza na terytorium byłej Polski by uchronić mienie i ludność Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Logika sowiecka jest prosta: Polska nie istnieje, zawarte z nią umowy więc nie obowiązują. A jednak zostaje to oświadczone polskiemu ambasadorowi, co świadczy o tym że idzie z tym świadomość nielegalności własnej argumentacji.

    ●  Posuwające się na Zachód wojska sowieckie natrafiają na lokalnie zorganizowane, dramatyczne próby oporu. Sowieci ogłaszają lokalnej ludności, że chcą ochronić ludność oraz wojsko polskie przed szybko posuwającymi się  na wschód Niemcami. Starają się równocześnie uwięzić jak nawiększą ilość polskich wojskowych. Tylko prości żołnierze są zwalniani z uwięzienia. Łącznie ponad 250 000 polskich wojskowych jest aresztowanych przez władzę sowiecką.(za Józef Szostakowski, Osiemnaście dni prasy wileńskiej).

Radziecki czołg typu BT-7 i patrol niemiecki na linii demarkacyjnej  pomiędzy ZSRR a III Rzeszą, w Polsce we wrześniu 1939 roku.

● Bombardowania przez samoloty sowieckie Wilna. Bombardowane są domy cywilne i radiostacja. Użyto m.in. fosforowych bomb zapalających. Wybuchają pożary w rożnych częściach miasta.

18 września 1939,  rano - W Wilnie zostaje ogłoszony zaciąg wszystkich studentów zdolnych do noszenia broni do batalionu studenckiego. Również tego dnia, nakazano zarejestrować się w Komendzie Miasta, mieszczącej na placu Jezuickim, wszystkim oficerom polskim przybyłym ostatnio do Wilna. "Kurjer Wileński" donosił w ostatnim wydaniu - "wczoraj na Wilno zrzucono około trzystu bomb, zniszczonych zostało kilka domów w różnych częściach miasta, uszkodzono radiostację". (za Józef Szostakowski, Osiemnaście dni prasy wileńskiej).

18 września 1939,  rano - Ukazują się ostatnie wydania gazet wileńskich. Redaktor Słowa - Stanisław Cat-Mackiewicz pisze: "Wilno pozostanie wierne swoim uczuciom, swemu patriotyzmowi, Wilno jest miasto wierne. Wilno będzie się bronić. W chwili, kiedy moja 17-letnia praca na stanowisku redaktora "Słowa" dobiega kresu, wznoszę okrzyk: Niech żyje żołnierz polski! Boże, dopomóż w słusznej walce i zmiłuj się nad Wilnem". Wieczorem - ostatnie seanse kinowe. Wyświetlany jest m.in. amerykański film „Gdy kwitną bzy” z Jeanette MacDonald i Nelson Eddy. Późnym wieczorem słyszany jest w Wilnie odgłos artylerii.

● W końcu lat trzydziestych ukazywało się w Wilnie 114 gazet i czasopism, w tym 17 dzienników. W języku polskim ukazywały się 74 tytuły, w hebrajskim i jidysz - 16, w białoruskim - 12 , w litewskim - 9, w rosyjskim - 3.

W nocy z 18 na 19 września 1939 - Armia Czerwona podchodzi do Zielonego Mostu w Wilnie. W Wilnie, przygotowywanym do odparcia ataku niemieckiego, stacjonuje 8 batalionów piechoty wspartych 14 lekkimi działami oraz dwoma działami przeciwlotniczymi. Dodatkowo 17 września 1939 do Wilna wycofują się oddziały pułku KOP “Wilno”, 20 Bateria Plot. oraz Baon Obrony Narodowej “Postawy”. Łącznie prawie 7 tys. żołnierzy, pod dowództwem płk. dypl. Jarosława Okulicz-Kozaryna. Wieczorem 18 września, po otrzymaniu meldunków o zbliżaniu się czołgów radzieckich wydaje on rozkaz odwrotu do granicy litewskiej.

●  Grupy młodzieży - harcerzy, uczniów, policjantów i emerytowanych wojskowych obsadzają drogi dojazdowe do Wilna od wschodu (na Zarzeczu) i południa (obok cmentarza na Rossie, gdzie walczy też warta honorowa przy grobie z sercem Marszałka. Uzbrojeni jedynie w lekką broń i butelki z benzyną zatrzymują na krótko czołgi sowieckie. Część regularnych oddziałów wojskowych też broni miasta i idzie w rozsypkę dopiero wobec wyraźnej przewagi wroga.
  Wojska Sowieckie wchodzą do Wilna 19 września 1939. Trzy zdjęcia wykonane prawdopodobnie z ukrycia na Placu Katedralnym.

19 września 1939, wtorek rano - Po sporadycznych walkach w różnych częściach miasta, Wilno zostaje zajęte przez Armię Czerwona. W wielu miejscach w Wilnie ludność żydowska entuzjastycznie wita wjeżdżające do miasta czołgi. Sowietów wg wielu relacji witały tłumy biedoty żydowskiej, która "wyległa na spotkanie bolszewików ustrojona w kokardy i gwiazdy czerwone"(Hugo Steinhaus). Dochodzi do histerycznych wręcz objawów entuzjazmu (jak całowanie czołgów sowieckich). W szeregu miejscowościach pod Wilnem i na przedmieściu Wilna lokalni Żydzi budują na powitanie Sowietów bramy triumfalne, ozdobione chorągiewkami i kwiatami.

● Incydenty kradzieży, rabunku, a nawet morderstw popełnianych przez często pijanych żołnierzy radzieckich. Z  Armią Czerwoną do miasta przybywają grupy operacyjne NKWD. Przystępują one do aresztowań wojskowych i cywili przede wszystkim urzędników państwowych (w tej liczbie pracowników kolei i leśnictwa). Wilno pozostaje pod sowieckim zarządem wojskowym do 28 października 1939.

 

   

Pierwsza okupacja radziecka: Dowódcą sowieckiego garnizonu Wilna zostaje kombrig (dowódca brygady, po 7 kwietnia 1940 - generał major) Piotr Nikolajewicz Achlustin.

 

Wojska Sowieckie wchodzą do Wilna, 19 lub 20 wrzesień 1939. Środkiem ulicy jedzie autobus miejski.

       Aresztowania w mieście i wywiezienie do Rosji setek osób cywilnych, wielu tysięcy oficerów wojska oraz policjantów.Z pośród osób cywilnych aresztowano m.in. Jana Piłsudskiego, brata Marszałka (*1867,zwolniony 1941, †Londyn 1950) oraz Stanisława Cywińskiego, pobitego i skazanego na karę wiezienia przed wojną w Polsce, za nieostrożne sformułowanie, które było odczytane jako naruszenie pamięci Marszałka. Cywiński zostaje wywieziony do łagru i tam umiera (w rejonie Kirowa/Wiatki, 30 marca 1940).
 Aresztowani są też niektórzy ludzie lewicy, działacze białoruscy jak Antoni Łuckiewicz (aresztowany 30 września 1939 w Wilnie, skazany na 8 lat więzienia 14 czerwca 1941 roku w Mińsku, zmarły w radzieckim więzieniu w 1946 roku, rehabilitowany przez ZSRR w 1988 roku), Wiaczesław Bogdanowicz (działacz białoruski związany z cerkwią, więzień Berezy Kartuskiej, aresztowany w październiku 1939, zaginął bez śladu), działacze syjonistyczni i osobistości żydowskie jak Zalmand Reizin czy znany prawnik Józef Czernikow, zwolennik tzw. terytorializmu w osadnictwie żydowskim  (*1882, zastrzelony przez strażnika NKWD na początku lipca 1941 roku w marszu śmierci więźniów z Nowej Wilejki pędzonych w głąb ZSRR (wg.zeznania kaprala Józefa Rodziewicza). Wygląda na to, że NKWD zatrzymywało ludzi o których coś wiedziano w ZSRR, lub w wyniku denuncjacji. Wielokrotnie miejscowi lewicowi Żydzi i Ukraińcy, doskonale znający lokalne stosunki, informują NKWD przeciwko innym obywatelom.
    ●  W Wilnie NKWD organizuje milicję obywatelską (Gwardię Robotniczą) złożoną z chuliganów i młodzieży komunistycznej, głównie pochodzenia żydowskiego, uzbrojoną w karabiny i zaopatrzoną w czerwone opaski. Ich zadaniem jest zatrzymywanie podejrzanych osób i przebranych oficerów. "Przyklejali" się oni do wybranych przez siebie podróżnych i towarzyszyli im do mieszkań prywatnych. (według: A. Blum O broń i orły narodowe... Z Wilna przez Francję i Szwajcarię do Włoch), Londyn 1980, s. 102).

Propagandowe zdjęcie sowieckie z drugiej połowy września 1939 roku - milicjantka z tzw. Gwardii Robotniczej wskazuje w Wilnie drogę żołnierzom sowieckim.

W czasie zatrzymań przez milicję dochodzi do poniżania zatrzymanych Polaków, bicia ich, paradowania z nimi jako "wrogami ludu". Wśród aktywnych organizatorów milicji są ludzie polskiej lewicy jak Petrusewicz. Wydarzenia te w Wilnie mają łagodniejszy przebieg niż w innych miejscowościach na kresach, ale doprowadzają do wielotysięcznych aresztowań i w rezultacie śmierci tysięcy ludzi - oficerów wojska, policjantów, urzędników państwowych, ziemian i arystokratów.

    Rabowanie sklepów, magazynów, urzędów. Demontowanie i masowe wywożenie sprzętu z setek fabryk, szpitali, drukarni, gazowni. M.in. wywiezienie z Wilna wraz z częścią załogi (ok.1000 robotników i ich rodzin) dużej fabryki radioodbiorników "Elektrit" do Mińska na Białorusi (a potem do Smoleńska w Rosji ?) i przemianowanie jej na Fabryka Radioodbiorników `Wiaczeslaw Mołotow´. M.in. zrabowanie wind i drzwi obrotowych z Domu Handlowego B-ci Jabłkowskich przy ulicy Mickiewicza. (wg Wikipedii i innych źródeł)

Grupa pracowników fabryki "Elektrit" w Wilnie.

Ostatni model odbiornika radiowego "Elektritu" - Herold produkowany potem w ZSRR w tysiącach egzemplarzy jako Pionier, również w latach po II Wojnie Światowej.

      19-20 września 1939 - Oddziały polskiego garnizonu Wilna przekraczają granicę Litwy i zostają tam internowane. Sowieci domagają się od Litwinów wydania polskich żołnierzy, Litwa odmawia. Większość z nich, wraz z ich obozami internowania na Litwie zostaje w czerwcu 1940 r. uwięziona przez ZSRR.

22 września 1939 - Generał Józef Olszyna-Wilczyński podróżujący w kierunku granicy litewskiej autem wraz z rodziną i adiutantem kapitanem artylerii Mieczysławem Strzemeskim, zostaje zatrzymany na drodze przez żołnierzy radzieckich koło Sopoćkine, ok. 100 km na południowy zachód od Wilna, na szosie do Kowna. Generał i rotmistrz Strzemecki zostają odłączeni od podróżujących i na miejscu rozstrzelani. Reszcie podróżnych pozwolono kontynuować jazdę. Żołnierzami Armii Czerwonej dowodził major Czuwakin.

    Ciężarówka sowiecka w Wilnie 25 września 1939 z wyeksponowanym cytatem Stalina, zapowiadającym sprawiedliwe granice.

 

28  września 1939 - Układ Niemiecko-Sowiecki o granicy oddaje całą Litwę w sowiecką strefę wpływów w zamian za część terytorium Polski. Następuje korekta okupowanego terytorium poprzez ruchy wojsk.

     

3 października 1939 - Wilenskaja Prauda(Вялейская праўда - sprzedawana na ulicy w Wilnie za 10 groszy, wydawana w języku białoruskim) publikuje słowa lewicującego literata polskiego Jerzego Putramenta: „Dla nas pracującej inteligencji polskiej 20 lat panowania panów polskich były latami hańby i wstydu.... (wg m.in.Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie oraz Roza Szpiro Bruljon)

● Wprowadzenie kartek żywnościowych.

9 października 1939 - Ostatni dzień funkcjonowania Poczty Polskiej w Wilnie.

10 października 1939 - Formalne przekazanie Wilna Republice Litewskiej: minister spraw zagranicznych Litwy, Juozas Urbšys, podpisuje z Mołotowem układ, na mocy którego Wileńszczyzna wraz z Wilnem zostaje wcielona do Litwy.  Litwa godzi się na istnienie radzieckich baz wojskowych na swoim terytorium.  Powiedzenie litewskie z tego czasu glosi:  „Vilnius musu a mes Rusu” (Wilno nasze, a my Rosjan).

12 pażdziernika 1939 - Powołano specjalnego komitetu wsparcia Wileńszczyzny z dr A. Juszką na czele.

23 pażdziernika 1939 - Rozpoczęcie dekorowania Wiln na przyjęcie litewskiego wojska.

 

    27 października 1939 - Podpisanie specjalnego protokołu ustalającego nowe granice Litwy i ZSRR. Wojska litewskie przekracza dawną granicę Polski i rozpoczynają marsz na Wilno.

Symboliczne piłowanie szlabanu na granicy Polsko-Litewskiej przez oficerów litewskich, 27 października 1939.

październik 1939 - Na Rossie pojawiają się trzy nowe betonowe nagrobki obok kwater z 1919 i 1929 r. Na jednym z nich umieszczono napis: "Kapral Wincenty Salwiński 1914-1939", natomiast na dwóch pozostałych: "Nieznany żołnierz 1939".

    Oficerowie litewski i sowiecki pod Wilnem w dniu 28 października 1939. Sowieci uroczyście wycofują się na przedmieście Wilna, do Nowej Wilejki. W tle czołg litewski.

28 października 1939 - Wilno zostaje zajęte przez wojsko litewskie, wchodzi w skład Litwy i od końca 1939 jest stolicą tego kraju. Oficerowie litewscy i sowieccy spacerują po mieście.

   

●  Administracja Sowiecka ewakuuje się z Wilna w głąb Rosji. Wraz z nią wyjeżdżają z Wilna niektórzy kolaboranci, Polacy o przekonaniach komunistycznych, m.in. Jerzy Putrament, który jest potem aktywny  w rozpracowywaniu środowisk polskich literatów w sowieckim Lwowie. (więcej o tym mówi Michał M. Borwicz - Maksymilian Boruchowicz, Inżynierowie dusz, Zeszyty Historyczne" 1963, nr 3, s. 121-163). Wojska sowieckie pozostają w bazach na terenie Litwy.

W Wilnie pojawiają się we wrześniu i październiku 1939r. tysiące uchodźców, Polaków i Żydów z terytorów okupowanych przez Nazistowskie Niemcy oraz ZSRR. Liczbę uchodźców ocenia się na 30 tysięcy i więcej. Wśróde uchodźców jest młody działacz syjonistyczny późniejszy premier Izraela Menachem Begin (1913-1992).

●  Po opuszczeniu niektórych miejscowości przez wojska sowieckie, dochodzi do bicia Żydów i rabowania sklepów żydowskich w odwecie za ich przychylny stosunek do ZSRR. Również w Wilnie dochodzi 28 października 1939 do zajść antyżydowskich.

niedziela, 29 października 1939 - Cenne archiwa i część Biblioteki Wróblewskich zostają wywiezione przez Sowietów do Mińska. Rabunkowi asystuje komunista Henryk Dembiński. Później Wacław Studnicki-Gizbert (1874-1962), archiwista, historyk reformacji, w latach 1923-39 dyrektor Archiwum Państwowego w Wilnie, w latach 1942-1943 współpracuje z okupantem, by odzyskać część z wywiezionych przez Sowietów do Mińska archiwów. (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

29 października  1939 - Litewska defilada wojskowa w Wilnie.

29 października 1939 - Litwini wydają  jednodniówkę pt. Witaj Litwo! z przemówieniem prezydenta A. Smetony: „Litwa otrzymała Wilno w rezultacie długotrwałej przyjaźni, jaka łączy ją z Sowietami [...] Nasza granica z Rosją daje nam możność oprzeć się o tego potężnego sąsiada i jest dostateczną gwarancją naszej nietykalności”.(za: Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

   

 

Defilada litewska przed Katedrą w Wilnie 29 października 1939 roku. Żołnierze aż uginają się od pełnego uzbrojenia.

   

 

Czołgi litewskie na ulicy Mickiewicza w Wilnie 29 października  1939.

Jak pisał Józef Mackiewicz, w Wilnie zawsze znaleźli się ludzie, którzy rzucali kwiaty na kolejne wchodzące do miasta oddziały wojskowe różnych armii.

Według niektórych źródeł Litwini dowieźli pociągiem z Kowna tysiące osób, by wiwatowały na ulicach na cześć ich defilujących wojsk.

    Rządy Republiki Litewskiej: Litwini stanowią niecały procent ludności Wilna (1 579 osób wg danych z 1931), przeważa ludność polska i polsko-języczna ludność żydowska. Litwini przystępują do szybkiej lituanizacji miasta. Usunięto Polaków ze wszystkich urzędów. Litewski zostaje włączony do egzaminu maturalnego. W Wilnie zostają osiedleni przybysze z Litwy kowieńskiej.

Litewska służba bezpieczeństwa tzw. Sauguma (Saugumo Policija) rozpoczyna ewidenc polskiej inteligencji i ściganie wszelkiej działalności niepodległościowej. Uwięzione zostają setki ludzi. Powstają obozy w Auksztagirach, Prawieniszkach i inne.

Arkusik z trzema znaczkami pocztowymi Litwy wydanymi z okazji odzyskania Wilna przez Litwę.

jesień 1939 - Ostatni rektor USB w Wilnie, profesor prawa Stefan Ehrenkrutz zakłada w Wilnie tajny uniwersytet, który działa aż do 1944.

    30 października  1939 - Wielka manifestacja patriotyczna Polaków w Wilnie. Bierze w niej udział ok.30 tys. demonstrantów.

Nabożeństwo dla żołnierzy litewskich w Ostrej Bramie na jesieni 1941 roku.

5 listopada 1939 - Litwini zastępują sowieckie kartki żywnościowe litewskimi.

    listopad 1939 - Reaktywowany zostaje "Kurjer Wileński" pod redakcją Józefa Święcickiego oraz powstaje "Gazeta Codzienna" pod redakcją Józefa Mackiewicza (który później, m.in. z tego powodu, zostanie oskarżony o kolaborację z wrogami Polski, aż po wyrok śmierci sądu Armii Krajowej (formalnie zrehabilitowany dopiero po wojnie przez sąd wojskowy 2. Korpusu gen. Władysława Andersa). Trzecią nowopowstałą gazetą jest "Nowe Słowo", mniej czytane z powodu antypolskiego nastawienia, mimo cennego dodatku tygodniowego dla wsi "Nowe Słowo Rolnicze".(za:Józef Szostakowski "Między wolnością a zniewoleniem").
    13 listopada 1939 - „Kurjer Wileński” ogłasza: „rejestruje się mienie wywiezione bez zgody lub wiedzy właścicieli” (przez Sowietów). (wg Zenowiusz Ponarski, Masonica wileńskie)

Parada litewska w Wilnie, 23 listopada 1939.

   

przełom listopada i grudnia 1939 - Przewiezienie pewnej liczby żołnierzy pochodzących z terenów okupowanych obecnie przez Niemcy, z obozu sowieckiego w Starobielsku do części Polski pod okupacją niemiecką. Wśród tych żołnierzy udaje się uratować kilku oficerom, którzy przedostali się tam z obozu oficerskiego.

      Współpraca ZSRR i Niemiec hitlerowskich w prześladowaniach ludności na okupowanych terenach byłej II Rzeczpospolitej. Wymiana jeńców, uwięzionych oraz informacji.
    12 grudnia 1939 - Manifestacja młodzieży litewskiej na górze Gedymina w Wilnie.

15 grudnia 1939 - Zamknięcie Uniwersytetu Stefana Batorego. Władze litewskie pozwalają dokończyć trymestr na uczelni.Ostatni rektor USB prof. Stefan Ehrenkreutz przemawia tego dnia na głównym dziedzińcu uniwersyteckim do wiecu pracowników i studentów Uniwersytetu. Mówi z odwagą  wyrażając wiarę w ostateczne zwycięstwo.

     

Stefan Ehrenkreutz  wystosowuje też  protest skierowany do społeczności akademickich na zachodzie Europy, zatytułowany: Do profesorów całego świata. Dokument jest protestem uniwersyteckiego Senatu i kończy się apelem o wywarcie nacisku politycznego i wsparcie społeczności akademickiej. W Londynie powstaje komitet solidarności ze społecznością akademicką Wilna, który organizuje zbiórkę funduszy. Fundusze te zdołano przekazać jeszcze przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Wilna w kwietniu 1940 r. Pomoc tą rozdzielają m. in. B. Wróblewski i L. Kurowski. (wg Jerzy Kolarzowski Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu w Wilnie w latach 1919-1939).

Rozpoczęcie  represji w szkołach średnich, które doprowadzają ostatecznie do strajku szkolnego, zakończonego aresztowaniami oraz relegowaniem ze szkół najbardziej aktywnych uczniów.

28 grudnia 1939 - Na terenie Kolegium ojców Jezuitów odbywa się spotkanie przedstawicieli działających na Wileńszczyźnie Związków, organizacji i działaczy politycznych. Ustalenie zasad Służby Zwycięstwu Polski, organizacji podlegającej Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na Emigracji mającej na celu odzyskanie niepodległości Polski.

    30  grudnia 1939 - Wyjazd z Wilna, specjalnego kuriera wysłanego do Premiera RP na Emigracji i Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu - kpt. dypl. Aleksandra Bluma. Wiezie on wiadomości o  utworzeniu na terenie Wileńszczyzny Dowództwa Wojewódzkiego i Rady Wojewódzkiej. Droga kuriera wiedzie przez Rygę, Sztokholm, Malmo, Amsterdam do Paryża, dokąd dociera on w końcu stycznia 1940 r i składa tam raport.

Nord Express. Francuski plakat reklamowy autorstwa Adolphe M. Cassandre z przed 1940.

     

grudzień 1939 - Władze litewskie wydają ustawę paszportową, która wprowadza lituanizacje imion i nazwisk przy wydawaniu nowych paszportów ( w rzeczywistości używanych w charakterze dowodów osobistych). Ustawa ta uznaje prawie wszystkich mieszkańców Wilna za cudzoziemców. Polacy otrzymują wpis w dowodzie osobistym. Wymogiem obywatelstwa litewskiego jest znajomość języka. Rozpoczynają się kursy litewskiego.

grudzień 1939 - Pośród polskich oficerów więzionych w Starobielsku pojawia się informacja, że władze sowieckie zamierzają rozstrzelać wszystkich uwięzionych.

1940 - Przeniesienie z Wilna do Nowego Jorku Żydowskiego Instytutu Naukowego - YIVO. Bogata biblioteka instytutu dostaje się jednak w 1941 roku w ręce Niemców i zostaje przewieziona do Berlina.

    4 stycznia 1940 - Ucieczka z obozu sowieckiego w Ostaszkowie Alberta Bila i czterech innych oficerów polskich. Docierają oni do Wilna 26 marca 1940 roku. Muszą się potem ukrywać i są prześladowani po wojnie. (Elżbieta Lipińska, Albert Bil. Był więźniem Ostaszkowa i Wronek)

Wilno zimą 1940 roku.

styczeń 1940 - Czesław Miłosz po przedarciu się do Wilna z Rumunii pracuje dla Gazety Codziennej wydawanej przez Józefa Mackiewicza. W jednym z wierszy napisze on: "turniej garbusów - literatura". W gazecie tej pisują też Teodor Bujnicki, Janusz Minkiewicz, Konstanty Szychowski, Zygmunt Jundziłł, Ludwik Chomiński, Jan Otrębski, Mieczysław Limanowski, Michał Józefowicz, Franciszek Hryniewicz, dr Odyniec, Bolesław Skirmuntt, Michał K. Pawlikowski, Barbara Toporska, Konstanty Szychowski, Michał Romer, Boris Osieczkin, Fryderyk Łęski, Władysław Łepkowski, Kazimierz Luboński, Bohdan Mackiewicz, Władysław Abramowicz, Euzebiusz Łopaciński, Wacław Studnicki, Piotr Kownacki, Kazimierz Hałaburda, adw. Szyszkowski, Jakub Kowarski, Leszek Bartkiewicz, Światopełk Karpiński. Michał Tyszkiewicz wspomaga pismo materialnie. (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

      marzec 1940 - Michał Tyszkiewicz wydobywa płacąc olbrzymią łapówkę z więzienia Gestapo na Pawiaku w Warszawie żonę Hannę Ordonównę, znana piosenkarkę, i sprowadza do Wilna. Oboje wynajmują mieszkanie w pobliżu Placu Łukiskiego.
   

5 marca 1940 - Biuro Polityczne KC WKP(b) w składzie: Stalin, Woroszyłow, Mołotow, Mikojan i Kaganowicz podejmuje decyzję akceptującą wniosek Ł. Berii o rozpatrzeniu w trybie specjalnym, z zastosowaniem kary śmierci spraw 14736 polskich jeńców, w tym 1030 oficerów i podoficerów policji, ochrony pogranicza i żandarmerii oraz 5138 szeregowych policji, żandarmerii, więziennictwa i wywiadu aresztowanych na dawnych kresach Polski, bo ich postawa nie rokuje zmiany ich wrogiego nastawienia do ZSRR.

Pierwsza strona pisma szefa NKWD Lawrentija Berii przygotowanego na posiedzenie 5 marca 1940, w sprawie rozstrzelania 25 700 Polaków.

      22 marca 1940 - Na polecenie Berii przeprowadzona zostaje operacja opróżnienia więzień podległych NKWD ZSRR. Trwa ona dziesięć dni. Wśród osadzonych dominowali polscy oficerowie i policjanci. W pierwszej kolejności opróżniono więzienia kijowskie, charkowskie i chersońskie. Zmniejszenie liczby osadzonych uzyskano poprzez ich rozstrzelanie. (za Baranowicze. Kalendarz historyczny)
    kwiecień 1940 - Wojska radzieckie manifestują swoją obecność w Wilnie.

13 kwietnia 1940 - Józef Mackiewicz decyzją władz litewskich przestaje być redaktorem naczelnym „Gazety Codziennej” (zostaje nim Romuald Węckowicz, zastępcą nadal jest Bujnicki), ale nadal występuje – wraz z Bolesławem Szyszkowskim – jako jej wydawca (aż do numeru 111 z 19 maja 1940 roku). (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

początek maja 1940 - Zabicie policjanta litewskiego na przedmieściach Wilna. Pogrom Polaków przez faszyzujące bojówki litewskie.

3-12 maja 1940 - W Katyniu, Charkowie i Miednoje NKWD rozstrzeliwuje polskich oficerów więzionych uprzednio w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.

Pomnik w lesie Katyńskim.

Łącznie NKWD morduje w tym okresie 21 857 polskich jeńców i więźniów co do których istnieją potem akta personalne: 4 421 z Kozielska, 3 820 ze Starobielska, 6 311 z Ostaszkowa oraz  7 305 - z więzień. Jest pośród nich 13 generałów, admirał, 24 pułkowników. Są też profesorowie uniwersytetu, lekarze, prawnicy, urzędnicy, właściciele ziemscy. Egzekucje wykonywane były strzałem w tył głowy lub w szyję, z pistoletu Walther P-38. Do egzekucji użyto amunicji importowanej z Niemiec. Więźniom wiązano z tyłu ręce i kazano uklęknąć. 395 osób uniknęło egzekucji m.in. Stanisław Swianiewicz, Jerzy Gradosielski, Józef Czapski i późniejszy kapelan rodzin katyńskich Zdzisław Peszkowski. Zostają oni przewiezieni do więzień i obozów w głąb Rosji. Po tych egzekucjach Sowieci trzymają ciągle w więzieniach jeszcze ok. 25 000 polskich jeńców wojennych, w tym 2 generałów.

    Pistolet Walther P-38.

 

Generał Stanisław Haller, jeden z trzynastu polskich generałów  zamordowanych w Katyniu. (źródło ilustracji: Wikipedia)

 

    maj 1940 - Spotkanie Mołotowa z Ribbentropem, oraz robocze spotkania przedstawicieli NKWD i Nazistowskich Niemiec (od września 1939 aż do początków kwietnia 1941), m.in. w Zakopanem.
     

19 maja 1940 - Przestaje się ukazywać Gazeta Codzienna  w wyniku  zakazu jej wydawania przez władze litewskie.

30 maja 1940 - Oskarżenia sowieckie pod adresem Litwy: o porywanie żołnierzy Armii Czerwonej, szpiegostwo i przygotowywanie prowokacji przeciwko sowieckim bazom na Litwie.

 

    14 czerwca 1940 - Minister Spraw Zagranicznych ZSRR W. Mołotow na krótko przed północą wysyła do Juozasa Urbšysa ultimatum z terminem do godziny 10 rano, 15 czerwca 1940, z żądaniami poddania polityki litewskiej decyzjom ZSRR. Rząd Litewski wbrew prezydentowi Smetonie przyjmuje ultimatum.

15 czerwca 1940 - Pomimo przyjęcia sowieckiego ultimatum, zajęcie Litwy przez wojska ZSRR. Bolszewicy ponownie wchodzą do Wilna.

Wojska sowieckie przekraczają granicę Litwy - 15 czerwca 1940.

    Czołg sowiecki typu BT-5 (ze zdjętymi gąsienicami, przystosowany do użycia w miastach) na ulicach Wilna, 15 czerwca 1940 r.
    17 czerwca 1940 - W Wilnie powstaje kierowany przez Justasa Paleckisa rząd ludowy Litwy.

7 lipca 1940 - Stalin mianuje Szefem Bezpieczeństwa na Litwie Antanasa Snieckusa. Kieruje on zakrojonymi na szeroką skalę represjami.

Litwa latem 1940: pochód komunistyczny i kolumna żołnierzy sowieckich idąca w drugą stronę (ulica Wileńska w Olicie).

Druga okupacja radziecka: prześladowania polskich b. urzędników państwowych, inteligencji w tej mierze pedagogów, adwokatów wileńskich, dawnych policjantów, wojskowych nie aresztowanych w czasie pierwszej okupacji, kleru oraz litewskich i rosyjskich tzw.´wrogów ZSRR´. W Wilejce aresztowany zostaje Bolesław Drucki-Podbereski (*1894-†1940?), adwokat, pisarz, autor m.in. słownika białorusko-polskiego, we wrześniu 1939 pracownik redakcji gazety białoruskiej w Wilnie Вялейская праўда - ginie on bez wieści. NKWD posługuje się kartotekami sporządzonymi przez litewską służbę bezpieczeństwa Saugumę na przełomie 1939 i 1940. W Wilnie NKWD zajmuje ten sam budynek dawnego Sądu Okręgowego przy ul. Mickiewicza (w którym kiedyś była też carska Ochrana). Dalsze rabowanie własności polskiej na Litwie i wywożenie jej do Rosji.

    Wiec w Wilnie latem 1940 roku: portrety Stalina, transparenty w jidysz, po litewsku i po polsku.
   

14-15 lipca 1940 Na Litwie odbywają się wybory do "ludowego" Sejmu Litewskiej SSR. W Wilnie o dziesięć mandatów ubiega się dziesięciu kandydatów. Każdy głosujący dostaje pieczątkę w paszporcie (dowodzie osobistym) na dowód, że dopełnił obowiązku głosowania.

Dekoracje wyborcze w lipcu 1940 roku.

21 lipca 1940 - Nowo wybrany Sejm Ludowy przekształca Litwę w jedną z Socjalistycznych Republik Radzieckich.

 

3 sierpnia 1940 - Następuje formalne przyłączenie Litwy do Związku Radzieckiego przez Radę najwyższą ZSRR.

Wymiana pieniędzy  - litewskiego lita na bezwartościowe ruble.

Wprowadzenie obowiązku meldunkowego.

Na ulicach Wilna wiszą transparenty w języku rosyjskim i litewskim; na chodnikach stoją gabloty wypełnione fotografiami przodowników pracy; na dworcach rozlepione zostają dziesiątki listów gończych z powtarzającymi się napisami: „Razyskiwajetsja priestupnik.(za: Andrzej Romanowski, Wilno: punkt na mapie).

Grupa Polaków współpracuje z władzami sowieckimi. Działa polskie szkolnictwo, prasa i teatr, wszystko pod silne dyktando władz sowieckich. Wiceprezydentem Wilna jest Polak. Połączono „Gazetę Codzienną” z „Gazetą Ludową” (powstałą na bazie „Kuriera Wileńskiego” z lat 1939-40) i w ten sposób powołano do życia „Prawdę Wileńską - dziennik ukazuje się od 21 sierpnia 1940 r. Prowadzi go Stefan Jędrychowski, zastępcą jest Teodor Bujnicki a Leopold Tyrmand - późniejszy pisarz, jest jednym z redaktorów. Tedusz Łopalewski, Józef Maśliński, Antoni Mikułko pisują do gazety.

Wilno ma teraz sześć teatrów, grają aktorzy przybyli z centralnej Polski, miejscowi, gra Teatr na Pohulance, Lutnia, teatr żydowski, śpiewa Ordonówna. (za Ulica Zamkowa, numer 8, Tygodnik Powszechny)

W Wilnie rozpoczyna się „spektakl przepoczwarzania się Polaków w lojalnych obywateli Kraju Rad" (J.Mackiewicz). Józef Mackiewicz w tym czasie mieszka z żoną Barbarą Toporską w małej miejscowości Czarny Bór, 12 kilometrów od Wilna. Wiadomo, że pracował wtedy w lesie jako drwal, potem był furmanem – wywoził śnieg z Wilna. (za: Sebastian Chosinski, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza).

25 sierpnia 1940 uchwalona zostaje konstytucja oparta na tzw. Konstytucji stalinowskiej i dzień później Wilno zostaje uznane za stolicę socjalistycznej Litwy. Wilno jest stolicą jednej z republik ZSRR.

Deportacje Polaków i Żydów całymi rodzinami, przeprowadzane w skrajnie nieludzkich warunkach, w bydlęcych wagonach, którymi wieziono ich do odległych terenów zesłania w Związku Sowieckim. Wielokrotnie mężczyźni są wysyłani do obozów pracy, oderwani od swoich rodzin na zesłaniu. Głodowe warunki życia Polaków w ZSRR równają się często ich eksterminacji. Ocenia się, że łącznie w czasie drugie okupacji sowieckiej wywieziono ok. 120 000 ludzi. Tysiące wywiezionych umiera z głodu i chorób.
   

Prycze we wnętrzu baraku na Kołymie.

W Wilnie dziesiątki tysięcy osób umiera w tym okresie z głodu i chorób.

sierpień 1940 - Masowe aresztowania przez NKWD w Wilnie Polaków związanych z działalnością konspiracyjną. Aresztowano m.in. Aleksandra Prystora, Michała Tyszkiewicza, prof. Władysława Wielowiejskiego, adwokata Tadeusza Kiersnowskiego i żonę płk Pełczyńskiego, Wandę.

20 września 1940 - Menachen Begin zostaje aresztowany w Wilnie przez NKWD jako "agent brytyjskiego imperializmu" i skazany na 8 lat Gułagu.

   

listopad 1940 - Mołotow składa wizytę w Berlinie. Litwa zostaje przeniesiona do sowieckiej strefy wpływów. Po wizycie tej Hitler, poleca przygotować plany ataku na ZSRR, by przybliżyć nieosiągalne do tej pory porozumienie z Wielką Brytanią i Francją i nie dopuścić do dalszego wzrostu potęgi ZSRR.

   

 

Mołotow i Hitler - Berlin, listopad 1940.

 

     

●  Odbywają się egzaminy z litewskiego, które warunkują otrzymanie obywatelstwa, matury itd. Są one czysto formalne, zdający często nadal nie znają tego języka. Wyraźnie chodzi o poprawienie statystyk.

 Przymusowe przesiedlenia ludności do innych, mniejszych i gorszych mieszkań, by w lepszych umieścić funkcjonariuszy republiki.

● Mieszkańcy Wilna dostają domiary podatkowe. Wielu nie jest w stanie ich zapłacić.

   

30 listopada 1940 - ZSRR atakuje Finlandię. Do Wilna dochodzą echa tej wojny. Mieszkańcom Wilna nasuwają się porównania z polskim wrześniem.

Po stronie sowieckiej walczą Polacy powołani do wojska na kresach. Są wypadki dezercji na stronę fińską.

      w nocy z 16 na 17 grudnia 1940 - Stracony zostaje w więzieniu sowieckim w Mińsku pułkownik Jerzy Dąbrowski, bohater walk  walk polsko - bolszewickich w latach 1919 - 1920.

marzec i kwiecień 1941 - Aresztowanie przez NKWD w Wilnie większości dowództwa ZWZ w Wilnie oraz aresztowanie całej organizacji ZWZ w Kownie. Pośród kierownictwa ZWZ sa ludzie, którzy informują NKWD o poczynaniach organizacji i jej strukturze. W Wielkim Tygodniu 1941 aresztowano m.in. mjr rez. Władysława Kamińskiego "Śliwa", członka Komendy Okręgu, odpowiedzialnego za łączność z Komendą Główną, ppłk Zygmunta Cetnerowskiego "Zygmunt" - szefa Wydziału Komendy Okręgu, kpt. Aleksandra Rybnika "Aleksy" - nowo mianowanego Komendanta Garnizonu i jego adiutanta - ppor.Józefa Bujnowskiego "Walter". 

13 kwietnia 1941, w niedzielę Wielkanocną - Aresztowany zostaje na ulicy, wychodzący z kościoła, ppłk dypl. Nikodem Sulik "Karol Jodko" "Ładyna":- Komendant Okręgu Związku Walki Zbrojnej. NKWD ma wyraźnie swoich informatorów wewnątrz ZWZ. W tej sytuacji dotychczasowy szef sztabu Komendy Okręgu - ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk", który przejmuje obowiązki Komendanta Okręgu, przenosi się do Landwarowa i stamtąd kieruje organizacją.

Patrol sowiecki na ulicy Wilna, maj-czerwiec 1941 roku.(Zdjęcie:  ©Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

14 czerwca 1941, sobota, do 23 czerwca 1941 - Masowe aresztowania Polaków, Żydów i Litwinów w Wilnie i natychmiastowe ich wywożenie w głąb ZSRR. Wywożone są całe rodziny, określane przez komunistyczną propagandę jako "niepewny element". Dobór prześladowanych jest w dużej mierze przypadkowy. Chodzi wyraźnie o zmianę struktury demograficznej ludności, choć wśród aresztowanych są działacze niepodległościowi - Litwini m.in. Donatas Malinauskas i Kazimierz Narutowicz, syn Stanisława Narutowicza (lit.Stanislovas Narutavičius), Aleksandras Stulginskis. Wśród wywiezionych jest też Hanna Ordonówna. Łącznie wywieziono w te dni 8 tysięcy osób (wg J.Mackiewicza, bo wg innych danych więcej - do 50 tysięcy). Wywózek nie zaprzestano po ataku Niemiec na ZSRR. Dokonywano ich przez całą dobę, również w biały dzień. Ciężarówki dowożą aresztowanych przez NKWD do pociągów z wagonami bydlęcymi. Niejednokrotnie ludzie, którzy pozostawiają domy i zwierzęta domowe są zapewniani przez funkcjonariuszy NKWD, że wywiezienie ma charakter czasowy i będą mogli powrócić za jakiś czas do domu a pod ich nieobecność nad ich majątkiem roztoczona będzie opieka. Pociągi idą bezpośrednio z Wilna do ZSRR albo podstawiano je na bocznicach w Nowej Wilejce. W pierwszych dniach wojny z Niemcami kolejarze odczepiają szereg wagonów od składów ruszających pociągów. Są wypadki zwolnienia chorych i starych uwięzionych. (m.in. wg Reminiscences by Ludwik Seidenmann)

    22 czerwca 1941 - Niemcy atakują ZSRR. Lotnicze bombardowanie Wilna. Niemiecka bomba spada na kościół św. Rafała, przebija dach i posadzkę kościoła, zabijając księdza. Nad Wilnem toczą się walki powietrzne niemieckich i sowieckich samolotów. Niemcy ostrzeliwują z samolotów pilotów sowieckich, którzy po stracie samolotu ratują się na spadochronie.

Sowiecki  myśliwiec z początku wojny Polikarpov I-16 Typ 24

    24 czerwca 1941 (wg niektórych źródeł 25 czerwca) - Zajęcie Wilna przez armię Hitlerowskich Niemiec. Następnego dnia powstaje w Kownie Rząd Tymczasowy z Kazysem Škirpą na czele. Podejmuje on próbę stworzenia niezależnej administracji na terytorium Litwy równocześnie wyrażając sympatię dla Niemiec.

 

Czołgi niemieckie wjeżdżają do Wilna 24 czerwca 1941 roku.

    Niemcy na ulicy Mickiewicza w Wilnie (obecnie pr. Gedymino), koniec czerwca 1941 roku.
     

Niemcy w Wilnie, koniec czerwca 1941 roku.

● Wraz z Niemcami wkraczają do Litwy oddziały założonej w Niemczech litewskiej organizacji faszystowskiej Litewski Front Aktywistów - LAF (lit. Lietuvos Aktyvistų Frontas).

       
    W szeregu miejscowościach, NKWD przed wycofaniem się morduje uwięzionych przez siebie Polaków w więzieniach w Berezweczu, Starej Wilejce. Święcianach, na Łukiszkach w Wilnie w sumie ok. 2500 osób. Morderstwa takie mają miejsce też w innych miejscowościach  (m.in. w Prawieniszkach, gdzie 23 czerwca 1941 czołgi wjechały na teren obozu i użyto broni maszynowej zabijając 477 osób, w Oszmianie 50 osób).

Czerwiec 1941: zwłoki zabitych przez NKWD przed wycofaniem się wojsk sowieckich.

      ●  Armia Czerwona cofając się przed Niemcami przymusowo zabiera z sobą z Wilna tysiące osób, pędząc ich w głąb ZSRR w  tzw. marszach śmierci. Tak są pędzeni więźniowie z Nowej Wilejki (1600 mężczyzn), kobiety i mężczyźni zatrudnieni w różnych instytucjach w Wilnie, tej liczbie trzech kasjerów bankowych z Wilna, którzy niosą na plecach worki z pieniędzmi. Ludzie ci zmuszani są do marszu wraz z żołnierzami sowieckimi ponad 500 km w głąb Rosji. Wielu, są wśród nich kobiety, nie wytrzymuje marszu i umiera z wycieńczenia. Są wypadki samobójstw z powodu warunków marszu. W czasie marszu samoloty niemieckie atakują i niejednokrotnie zabijają eskortujących więźniów wartowników. Strażnicy NKWD zabijają nie wytrzymujących marszu, buntujących się albo tych którzy im się nawiną pod lufę pistoletu. Tak ginie znany adwokat Czernikow i b. wiceprezydent Wilna Nagórski. Jedna czwarta więźniów z Nowej Wilejki ginie po drodze do Riazania. ( wg. zeznania kaprala Józefa Rodziewicza, wg relacji Olgi Sulje)
    ●  Litwini dekorują miasto flagami litewskimi przed wkroczeniem Niemców. Cywile z opaskami na ramieniu reprezentują władze Republiki Litewskiej.

Litwini witają Niemców w Wilnie w czerwcu 1941 roku.

    Plac katedralny w Wilnie na przełomie czerwca i lipca 1941 roku.
    od 25 czerwca 1941, środa do 20 lipca 1941 - Tysiące młodych Żydów (ok.5000) znika zabranych wg informacji udzielanych ludności "do pracy", w rzeczywistości zostaje rozstrzelanych. Milicja złożona z młodych Litwinów, głównie członków organizacji Lietuvos Sauliu Sajunga (tzw. szaulisi), po cywilnemu, z opaskami na ramieniu, zajmuje się poszukiwaniem mieszkań i wyciąganiem z nich młodych mężczyzn - Żydów. Wbiegają do mieszkań, przeszukują je. Według pogłosek, członek milicji dostaje 10 rubli za wykrycie ukrywającego się Żyda.

lipiec 1941 - Komendant odwodów Armii Grupy Centrum Generał d.Inf. Max von Schenkendorff w swoim Mercedesie na ulicach Wilna. (Zdjęcie © Kluvik Archives)

    Straże przed rezydencją generała Schenkendorffa w Wilnie.( Zdjęcie © Kluvik Archives)
    Znaczki poczty litewskiej z lipca 1941 roku: czarny nadruk Vilnius na znaczkach sowieckich.
    Tragarze żydowscy kłaniają się z Niemcowi na ulicy; wschodnia Polska pod okupacją niemiecką, 1941 rok.( Zdjęcie © Kluvik Archives). Żydzi mieli obowiązek kłaniania się wszystkim spotkanym Niemcom. Początkowo w Wilnie, nie wolno im też było chodzić chodnikiem.
    Niemcy znęcają się nad mężczyzną Żydem, Wizna 1941 rok. (Zdjęcie:  ©Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

 

4 lipca 1941 - Powstaje Judenrath w Wilnie.

    Rękopis wiersza Abrahama Sutzkevera (*1913) pisany w Wilnie na początku prześladowań Żydów w między 25 czerwcem a 5 lipcem 1941 roku. Nazywa on w nim okupację niemiecką Zarazą. Poeta pisze go schowany w przewodzie kominowym we własnym domu na Wiłkomirskiej 14 w Wilnie w czasie, gdy w mieście wyciąga się Żydów z domów, by ich zabić. (Rękopis ten został odnaleziony w Wilnie w 1990 roku.)
      15 lipca 1941 - Sformowanie Ypatingasis Būrys - YB (Strzelcy Ponarscy), nazistowskiej milicji litewskiej w Wilnie. Członkowie YB rekrutowali się oni przeważnie spośród członków paramilitarnej organizacji litewskiej "Lietuvos Sauliu Sajunga" (Związek Strzelców Litewskich, potocznie: szaulisi). Organizatorem i komendantem tego znanego z okrucieństw Sonderkommando (Oddział Specjalny), oficjalnie przydzielonego do gestapo, był Niemiec Martin Weiss oraz porucznicy litewscy Jakubka and Butkus. W lipcu 1941 r. oddział ten liczył 50 ochotników, lecz w niedługim czasie rozrósł się do kilkuset ludzi. Pierwszym dowódcą mianowanym 23 lipca 1941 był Juozas Šidlauskas. Zadaniem YB było mordowanie Żydów oraz pomaganie Niemcom. Strzelcy Ponarscy pilnowali m.in. budynku Gestapo w Wilnie. Członkowie YB zabili w czasie okupacji niemieckiej w latach 1941-1943 kilkadziesiąt tysięcy ludzi, głównie Żydów, ale też Polaków, Rosjan i Białorusinów.
    Członkowie YB służyli do 1942 roku w mundurach armii litewskiej. Większość członków YB (było ich kilkuset) uniknęła odpowiedzialności po wojnie w wyniku polityki zimnej wojny. Pośród członków YB było też kilku Polaków i Rosjan, motywowanych podobnie jak Litwini antysemityzmem. Litewskie źródła starają się dziś pomniejszyć rozmiary np. Arūnas Bubnys, mówi o 108 członkach w ciągu całego okresu istnienia YB 1941-1944, oraz zawęzić okres działania tej formacji, znowu Bubnys - nie było egzekucji ani morderstw w 1944 roku, wreszcie wskazać na kilku przedstawicieli innych narodowości w szeregach YB.

Ypatingasis Būrys - YB (Strzelcy Ponarscy) defilują w Wilnie latem 1941 roku.

Katedra w Wilnie latem 1941 roku.

17 lipca 1941 - Niemcy wcielają terytoria litewskie w skład Komisariatu Rzeszy Wschód i wprowadzają niemiecki jako język urzędowy. Wilno jest miastem w III Rzeszy Niemiec.

    lipiec 1941 - Masowe aresztowania tzw. komunistów - Polaków i Żydów w Wilnie. Gestapo w Wilnie posługuje się kartotekami, które sporządziła na przełomie 1939-1940 litewska Suguma i które kontynuował litewski oddział NKWD. Biura gestapo mieszczą się w tym samym budynku przy dawnej ulicy Mickiewicza.

Wilno, lato 1941, Niemcy dokonują aresztowań ludności.

    Ulica w Wilnie, lato 1941. Po lewej niemiecki samochód opancerzony.
    Emblemat trupiej czaszki z czapki elitarnej niemieckiej formacji wojskowej Waffen-SS.
   

● Józef Mackiewicz tak pisze o tych latach: "Stąd wynikł spór narastający w walkę otwartą o języki, o kulturę, o tradycje, interpretację historii, o religię. Bój prowadzony był też i na pięści, na pałki po kościołach i cerkwiach świętych, na noże, na hołoble, na pistolety, aż w końcu, podczas ostatniej wojny, na donosy po urzędach Gestapo czy NKWD. Nienawiść, według wszelkich praw natury, rodziła nienawiść". (cyt. za Czeslaw Miłosz, Mackiewicz Józef (1902 - 1985).

●  Nocami słychać odgłosy strzałów w Wilnie zabijanych ludzi. Niemcy wspomagani przez policję litewską zabijają na miejscu w domach lub w pobliżu, na podwórku, na ulicy, wybrane rodziny żydowskie i tzw. komunistów.

 

Rodzina żydowska zamordowana przy własnym domu, Wieruszów 1941. Scena ta powtarzała się tysiące razy na całych kresach, również w Wilnie. (Zdjęcie:  ©Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

 

Robotnicy żydowscy rozbijają popiersie Stalina na schodach ratusza w Wilnie latem 1941 roku.

●Wszyscy mężczyźni Żydzi muszą się zgłosić do pracy i mieć przy sobie zaświadczenie z miejsca pracy. Takie zaświadczenie chroni przed zabraniem "do pracy" (czyli rozstrzelaniem w Ponarach)

● Nałożenie podatków w naturze tzw. kontyngentów na gospodarzy polskich. Powieszenie gospodarza w Niemenczynie k. Wilna za niedostarczenie na czas kontyngentu.

      26 lipca 1941, sobota -  W nakładzie 34 tysięcy egz. zaczyna się ukazywać Goniec Codzienny, gazeta „gadzinowa” wydawana w Wilnie przez Niemców. Naczelnym redaktorem zostaje dziennikarz z Białegostoku Czesław Ancerewicz. Wg niektórych źródeł pisuje do niej pod pseudonimem m.in. Józef Mackiewicz. Członkiem redakcji jest Bogdan Mackiewicz, co prowadzi potem do nieporozumień.
    ●  W latach 1941-1944 wiele tysięcy Żydów, Polaków i Rosjan zostaje rozstrzelanych przez litewskich szaulisów w lesie w niedalekich (10 km) od Wilna Ponarach (Paneriai). Egzekucje trwają aż do lipca 1944 roku. Łącznie w wykopanych jeszcze w czasie okupacji sowieckiej pięciu wielkich dołach (jako wykopy do zbiorników paliwa dla wojskowej bazy lotniczej), w lesie koło Ponar wielkich rozstrzelano od 80 000 do 100 000 osób, w tym 60 000 do 80 000 Żydów, 12 do 20 000 tysięcy Polaków, Rosjanie (ok. 8 000 - jeńcy sowieccy i starowiercy), Cyganie. Wykonawcami mordów byli żołnierze narodowości litewskiej z oddziału egzekucyjnego "Ypatingas burys" - YB . Jego dowódcą był porucznik wojska litewskiego z Kowna Balys Norvaiśa. (wg. m.in.Czesław Michalski, Ponary - Golgota Wileńszczyzny). W październiku 1941 cała ludność getta nr.2 z Wilna zostaje rozstrzelana w Ponarach. Żydów pędzono pieszo 10 kilometrów z getta w Wilnie lub przywożono pociągami z innych miejscowości, Polaków najczęściej transportowano ciężarówkami wprost z więzienia na Łukiszkach lub aresztu gestapo przy ul. Ofiarnej. Ze względu na udział Litwinów w tej zbrodni, jest ona po wojnie częściowo przemilczana. Tablica informacyjna w Ponarach za czasów radzieckich mówi jedynie o "obywatelach sowieckich" jako o ofiarach zbrodni. (za m.in.Grzegorz Górny, Raport z rozstrzelanego świata, Rzeczpospolita 245 (6322), 19-20 października 2002)

Egzekucja Żydów w Ponarach: prawdopodobnie lipiec 1941 roku, dokonuje jej komando litewskie.

    lipiec 1941 - 6 listopada 1943 - Mieszkaniec Ponar, polski dziennikarz Kazimierz Sakowicz († 15 lipca 1944) pisze rozproszony w setkach notatek opis zbrodni w Ponarach. Notatki te pisze codziennie na skrawkach papieru, chowa do butelek po lemoniadzie i zakopuje w ogrodzie z nadzieją, że zostaną odnalezione. Notatki te odkopano po wojnie. Były trudne do odcyfrowania. Dopiero w 1998 rozszyfrowała je i opracowała wilnianka, dr Rachela Margolis.
   

Inne miejsce kaźni Wilnian to prowadzony przez Litwinów i Niemców obóz przejściowy w Prawieniszkach, gdzie rozstrzelano tysiące ludzi, m.in. 10 lipca 1944 ok.200 Żydów z Francji. (wg Bruno Zawieyski Prawieniszki - litewska katownia)

3 sierpień 1941 - Żydzi muszą mieć naszyte łaty z przodu i tyłu odzienia, które najpierw nakazano, potem ten nakaz cofnięto, by zastąpić opaskami na rękawie, potem zaczęto karać ludzi (śmiercią), którzy tych łat nie mieli. Wprowadzone kartki żywnościowe dają Żydom 12,5 grama chleba dziennie. Niemożność wykupienia nawet tej ilości z powodu braków chleba w piekarniach. Żydom nie wolno chodzić po chodnikach w mieście, muszą chodzić po prawej stronie jezdni, gęsiego.

    5 sierpnia 1941 - Litewski Rząd Tymczasowy ulega rozwiązaniu, na jego miejsce zostaje powołany przez Niemców litewski zarząd kraju pod kierownictwem generała Petrasa Kubiliunasa. Niemcy utrzymują litewskie agendy policyjne i bezpieczeństwa, włączając je w system władz okupacyjnych. Departament Bezpieczeństwa Państwowego Litewskiej SSR  zostaje z powrotem przekształcony w litewską policję bezpieczeństwa (Saugumę), bezpośrednio podporządkowaną Kripo. Sauguma liczy ok. 400 ludzi, w tym ok. 250 w Kownie i ok. 130 w Wilnie. Komendantem Saugumy jest Stasys Čenkus, szefem okręgu (apygarda) w Wilnie - Aleksandras Lileikis.

Wilno w czasie niemieckiej okupacji, latem 1941 roku.

      początek sierpnia 1941 - Członkowie Ypatingasis būrys - YB  polują na młodych Żydów, rzekomo by wywieźć ich na roboty. Niejednokrotnie Niemcy zwalniają zatrzymanych bez uzgodnienia z nimi, na ogół jednak Litwini jeszcze tego samego dnia rozstrzeliwują zatrzymanych.
      18-25 sierpnia 1941 - Policja litewska niesłychanie aktywna w prześladowaniach Żydów, spisuje w Wilnie stan posiadania wszystkich Żydów w ich domach, włącznie z drobnymi przedmiotami (jak budzik czy filiżanka).

połowa sierpnia 1941 - Wprowadzenie Sheinu - zaświadczenia na kartce papieru, które służy za dowód osobisty dla Źydów. Na części wydanych Sheinów niema symbolu nazistowskich Niemiec (tzw. w Wilnie ptaszka - gapa w Polsce centralnej). Są pogłoski, że taki Shein nie jest ważny, i są wypadki zatrzymywania ludzi z nieważnym Sheinem (co praktycznie oznacza śmierć, bo nikt zatrzymany nie wraca już do domu).

      ●  W latach 1941-1944 ukazuje się w Wilnie wiele czasopism konspiracyjnych: "Ojczysta Orka", "Wiadomości Polskie", "Polska", "Honor i Ojczyzna", "Dzięki Ci, Matko, za Wilno", AK-owska "Niepodległość", "Polski Tygodnik Radjowy", "Ojczyzna", "Na Zew Ziemi Ojczystej", "Orlę", "Za Ojczyznę", działa tez uniwersytet podziemny, szkolnictwo i teatry podziemne.
   

19 sierpnia 1941 - Pierwsze poufne wiadomości z frontu wschodniego wyraźnie świadczą o tym, że Blitzkrieg nie przebiega tak jak tego Niemcy oczekiwali. ZSRR stawia silny opór, straty idą w dziesiątki tysięcy żołnierzy. Niemcy winią Żydów za rozpoczęcie wojny (Die Juden sind unser Unglűck).

lipiec - sierpień 1941 - Rozstrzelanie w Ponarach  7500 sowieckich więźniów wojennych.

31 sierpnia 1941 - Rzekomy atak na Niemców w Wilnie (w rzeczywistości prowokacja polegająca na niby ostrzelaniu Niemców przez dwóch cywili, prawdopodobnie Litwinów, bez ofiar).

Niemieckie obwieszczenie z 2 września 1941  (1 września wg niektórych źródeł) o rzekomym ataku Żydów na Niemców i wprowadzeniu godziny policyjnej w Wilnie (od 15-tej do 10 rano) dla wszystkich Żydów poza tymi, którzy mają wraźny nakaz pracy. Plakaty te w kolorze czerwonym rozlepione w mieście sygnalizują początek prześladowań Żydów na szeroką skalę. Ok. 10 000 ludzi  zostaje zabitych tylko w tej pierwszej fali aresztowań i egzekucji. Niemcy rozgłaszają, że zabierają tych ludzi do "pracy" pomimo, że są wśród nich starcy i dzieci.  Rozstrzeliwane są całe rodziny. Tłumy Żydów przepędzane są przez miasto w kierunku Ponar. W jednej tylko egzekucji 2 września w Ponarach zostaje rozstrzelanych 3700 osób. Ocalały przywalone trupami dwie dziewczynki: 16 letnia Pesia Szlos i 11 letnia Judyta Trojak, którym udało się później wygrzebać na zewnątrz i uciec.

Prześladowani w tej fali terroru są również Polacy mimo, że to Żydzi mieli dokonać ataku. Prześladowania i masowe mordowanie Żydów w całej Litwie, wykonywane głównie przez oddziały Wehrmachtu w czasie specjalnych akcji, polegających na masowych rozstrzeliwaniach, najpierw tylko dorosłych, a potem gdy tysiące żydowskich sierot tułają się po Wileńszczyźnie, również i dzieci. Policja litewska, litewska służba bezpieczeństwa tzw. Sauguma (Saugumo Policija) i członkowie Związku Strzeleckiego tzw. szaulisi współpracują z Niemcami przy eksterminacji Żydów.

Po egzekucji, Litwa 1941. Zdjęcie wykonane przez nieznanego żołnierza Wehrmachtu.(Zdjęcie: ©Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)

20 sierpnia 1941- Przyzwolenie dla Żydów, by chodzili w Wilnie po chodniku (ogłoszone 19 sierpnia 1941).

      Rodzina żydowska wysiedlana do getta na kresach, 1941 rok. Na wozie dobytek, który muszą sami dopchać do nowego miejsca zamieszkania. Mała dziewczynka też pomaga pchać wóz (zob. fragment zdjęcia). Fotografia zrobiona przez nieznanego żołnierza niemieckiego. (©Tomek Wiśniewski, www.szukamypolski.com)
   

 

Getto Wileńskie w 1941 roku, ul. Juliana Klaczki

 

    13 września 1941 (wg innych źródeł 5 lub 6 września 1941) - Utworzenie przez Niemców dwóch gett w Wilnie. Getto nr.1 jest dla ludzi zdolnych do pracy, nr.2 dla niezdolnych. Łącznie 30 tysięcy osób (wg innych ocen do 80 000) mieszka w niezwykłym stłoczeniu na niewielkiej przestrzeni w dawnej dzielnicy żydowskiej, gdzie mieszkało kiedyś 1000 osób. Getta pilnuje policja żydowska i litewska, jest ono ogrodzone wysokim, drewnianym płotem.

Wejście do getta w Wilnie od ulicy Rudnickiej. Po lewej litewski policjant.

    Inne zdjęcie tego samego wejścia do getta w Wilnie, z innego okresu okupacji.
    To samo wejście do getta bliżej: po lewej policjant żydowski po cywilnemu, po prawej policjant litewski.

 

 

 

1-4 października 1941 - Masowe egzekucje Żydów z okazji święta Yom Kippur.

    Opaska policjanta litewskiego z jego numerem, HiWi Armband, Wilno, 1941.
    Tzw. żółty Shein, dowód osobisty wprowadzony w połowie października 1941, obowiązkowy od 23 października 1941 w Getcie Wileńskim. Posiadacz  żółtego Sheinu musiał wykonywać użyteczną pracę dla Niemiec. Mógł on dostać od władz trzy niebieskie Sheiny, tylko dla swoich bliskich - dzieci i żony. Mieszkańcy getta pozbawieni Sheinu byli zabijani. Wielu dalszych krewnych i starszych rodziców było podawanych jako dzieci i małżonkowie. Posiadacze niebieskiego Sheinu mogli wychodzić poza getto tylko w towarzystwie posiadacza żółtego dowodu. Zimą zostaje wydany tzw. różowy Shein.
24 i 29 października oraz 3 listopada 1941 - Gelbschein Aktionen, akcje Niemców wyłapywania i zabijania mieszkańców Getta nie posiadających tzw.Sheinu: 9 000 Żydów zostaje zamordowanych. Pierwsza z tych akcji zostaje przeprowadzona nazajutrz po wprowadzeniu obowiązku posiadania dokumentu.

Gelbschein Aktion, Akcja Żółtego Szeinu - Niemcy zaprowadzają swój porządek w Wilnie.

      1941 - Bronisław Wróblewski, profesor prawa karnego Uniwersytetu Wileńskiego, wybitny naukowiec, ojciec znanego później malarza, umiera w wyniku ataku serca, w trakcie rewizji dokonywanej przez gestapo w jego mieszkaniu.
   

 

Jesień 1941, oficer niemiecki salutuje hitlerowskim pozdrowieniem oddziały litewskie na defiladzie na Placu Katedralnym w Wilnie.

 

     
      jesień 1941 - W ramach nazistowskiej akcji T-4 w szpitalach psychiatrycznych Wilna zostaje zabitych 900 pacjentów. M.in. zastrzykiem fenolu w serce zostaje zabity poeta futurystyczny Jerzy Jankowski (1887-1941), pacjent szpitala w Kojranach k. Wilna.
    zima 1941-1942 - Warunki życia w Generalbezirk Litauen były nieco lepsze niż w Generalnej Guberni i w reszcie Ostlandu. Działały związki zawodowe (Berufsverbande), które organizowały życie kulturalno-sportowe. Zostały więc zorganizowane mistrzostwa Wilna Land przedsiębiorstw - w szachy. Tartak "Gluosnis" zgłosił do nich, ku zadowoleniu i dumie jego dyrektora Tamulisa, drużynę, która grała w składzie wg szachownic: Łokuciewski Zygmunt, Łuczynowicz Wacław, Sobotkowski Witold i Lenkowski Przemysław. Pierwsi dwaj mieli tylko fikcyjne zatrudnienie w tartaku, ale byli wybitnie uzdolnionymi szachistami. W zimie na przełomie 1941/42 r. zdobyliśmy wicemistrzostwo Wilna, za co ja jako kapitan drużyny odebrałem z rąk przewodniczącego Związków Zawodowych Bivainisa - drzeworyt "Pogoni" ze słowami, że wręcza ją nam jako symbol odrodzenia naszego narodu. Może znów nie błysnąłem dyplomacją, gdy odpowiedziałem, że chociaż nagroda nie jest symbolem naszego narodu, ale jest dla nas niezmiernie cenną nagrodą sportową. (Witold Sobotkowski "Wspomnienia wilnianina" Warszawa, 2002)
      13 luty 1942 - Do Wilna przybywa jednostka hiszpańskich ochotników na front wschodni.
   

3 marca 1942 - Uwięzienie przez Niemców wykładowców b. Wydziału Teologicznego USB oraz seminarium duchownego. Udzielali oni pomocy polskiej działalności konspiracyjnej.

12 marca 1942 - 2000 Żydów z Austrii przybywa do Wilna.

16 marca 1942 - Znany przed wojną adwokat wileński Paweł Andrejew zostaje skazany na śmierć  za wrogi stosunek do Związku Radzieckiego i rozstrzelany w więzieniu Nr.1 w Gorkij (Niżnyj Nowgorod) w głębi ZSRR.

Paweł Andrejew (1887-1942).

22 marca 1942 - Uwięzienie i zamknięcie przez Niemców w Mariampolu duchownych polskich. Kościołem katolickim na Litwie kieruje biskup pomocniczy, Litwin, Mieczysław Reinis.

   

23 marca 1942 - Radziecki nalot lotniczy na Wilno. Bomby spadają na przypadkowe domy w mieście i podwórko ratusza.

Niemiecki rysunek z czasów wojny, objaśniający zasady obrony przeciwlotniczej.

13 kwietnia 1942 - Rozstrzelanie w Wilnie niemieckiego sierżanta Antona Schmida, który ocalił 250 Żydów.

 maj 1942 - Pierwsze egzekucje Polaków w Ponarach, obejmujące przede wszystkim młodzież konspirującą w Związku Wolnej Polski i jej nauczycieli.  

8 maja 1942 - Pobór do pracy przymusowej mężczyzn roczników 1918-1922 w całej Litwie. Podwyżka cen chleba.

W ciągu roku od zajęcia miasta przez Niemców 70%  z 60 tys. Żydów w Wilnie zostaje zabitych.

Komisarz generalny Litwy Adrian von Renteln, Reichsminister Alfred Rosenberg oraz litewski radca generalny Petras Kubiliunas, Kowno, maj 1942 r (od lewej).

22 maja 1941- Pobór do pracy przymusowej mężczyzn roczników 1910-1918.

28 maja 1942 - Radziecki nalot bombowy na Wilno.

   

10 lipca 1942 - Rozstrzelanie w Ponarach 40 Cyganów.

11 lipca 1942 - Rozwiązanie Judenrathu. Gettem w Wilnie od tego dnia rządzi w imieniu Niemców jeden człowiek, były żydowski oficer Armii Litewskiej, dotychczasowy szef policji w getcie - Jakub Gens (też: Jacov, Yakov, Jakob Gens) z trzema zastępcami: Anatol Fried (poprzedni szef Judenrathu w Getcie no.1), Dressler i Brojdo.

Batalion policji litewskiej na ulicy Mickiewicza (obecnie Pr. Gedymino) w Wilnie w 1942 roku. (Zdjęcie © Kluvik Archives)

    Ulica w Wilnie, 1942r. Widoczne sa drogowskazy m.in. do zakładów naprawczych samochodów,  Heeres-Kraftfahr-Park HKP 562 prowadzonych przez majora Karla Plege, w których pracowali przymusowo Żydzi. (Zdjęcie © Kluvik Archives)
Policjant litewski kieruje ruchem na skrzyżowaniu w Wilnie, 1942 rok. (Zdjęcie © Kluvik Archives)
Policjant litewski kieruje ruchem na skrzyżowaniu w Wilnie, 1942 rok. (Zdjęcie © Kluvik Archives)
18 sierpnia 1942 - Budowa murów wokół getta.
    23 września 1942 - Rozstrzeliwania żołnierzy niemieckich w Wilnie za odmowę wykonania rozkazu.

 

Wilno  w 1942 roku. (Zdjęcie © Kluvik Archives)

18 października 1942 - Umundurowanie policji żydowskiej w getcie. Dwudziestu policjantów otrzymuje skórzane płaszcze i czapki z gwiazdą Dawida.

7 listopada 1942 - Zabicie policjanta żydowskiego przez partyzantów żydowskich z FPO, jako odwet za złe traktowanie Żydów w getcie.

    14 listopada 1942 - Wyłapywanie w Wilnie osób pochodzenia żydowskiego, którzy w przeszłości mieli przodków Żydów. Liczy się pokrewieństwo do trzeciego pokolenia.

Paszport Przodków - obowiązkowy dokument dla Niemców wykazujący przodków posiadacza do trzech pokoleń wstecz. Podział na kategorie ludzi, którzy mieli przodków Żydów; wyjęcie Żydów z poza prawa.

   

grudzień 1942 -  Trybunał Armii Krajowej - Sąd Specjalny RP wydaje wyrok śmierci "za współpracę ze Związkiem Sowieckim na szkodę Polski" na Stefana Jędrychowskiego, Henryka Dembińskiego, Anatola Mikułkę i Teodora Bujnickiego, i skazuje na karę więzienia od lat trzech do piętnastu i pozbawienie praw obywatelskich: Irenę i Jerzego Sztachelskich, Jerzego Wiszniewskiego, Henryka Chmielewskiego i szereg osób z lewicowej "grupy wileńskiej". Henryk Dembiński (1908-1941) redaktor lewicowego "Po Prostu" (1935-1936) wtedy już nie żył, zatrzymany przez Gestapo w Huncewiczach i rozstrzelany 12 sierpnia 1941. W podobnym czasie zostaje wydany wyrok śmierci na Czesława Ancerewicza, Józefa Mackiewicza, (?)Kotlarewskiego, trzech dziennikarzy związanych z gadzinowym Gońcem Codziennym.

Ulica w Wilnie, 1942r.

29 stycznia 1943 - Umundurowanie ochotników litewskich wysyłanych na front wschodni w mundury SS z litewskim emblematem, zamiast jak dotychczas w mundury litewskie.
    Der Sturmer - niemiecka gazeta nazistowska z 23 lutego 1943, w trzy tygodnie po klęsce pod Stalingradem, powtarza tłustymi literami poprzez trzy szpalty na dole strony tytułowej hasło: Żydzi są naszym nieszczęściem! ( Die Juden sind unser Unglűck!).
      luty 1943 - Niemcy odkrywają pierwsze groby pomordowanych oficerów polskich w okolicach Katynia.  Zbrodnia ta była prawdopodobnie uzgadniana z władzami nazistowskimi w czasie spotkań roboczych przedstawicieli NKWD i Nazistowskich Niemiec (od września 1939 aż do początków kwietnia 1941), brak jednak dokumentów dotyczących tych spotkań.
    16 marca 1943 - Zastrzelenie przez AK w kościele św. Katarzyny w Wilnie Czesława Ancerewicza, redaktora Gońca Codziennego: wykonanie wyroku śmierci za kolaborację z Niemcami. Wyrok wykonuje Sergiusz Piasecki, a wg świadectwa jego samego - dwóch młodych żołnierzy AK na jego rozkaz. Ancerewicz podczas sowieckiej okupacji Wilna był aresztowany i więziony przez NKWD, a jego czternastoletni syn wywieziony został w czerwcu 1941 roku na Syberię. Gazetę prowadził na dobrym poziomie, nie zamieszczając artykułów anty-polskich, a jednak przedstawiając ZSRR jako spisek żydowski, a Niemców jako wyzwolicieli spod okupacji bolszewickiej. (za: Sebastian Chosiński, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza)

Sergiusz Piasecki (1901-1964)

    .  W tym samym czasie, Sergiusz Piasecki, pisarz i żołnierz AK, przed wojną agent polskiego wywiadu i kryminalista, a potem głośny pisarz, odmawia wykonania wyroku na Józefie Mackiewiczu i po wojnie, już na emigracji staje w jego obronie.

 

Portret Sergiusza Piaseckiego autorstwa Witkacego.

      26 marca 1943 -  Pozostali Żydzi z Oszmiany przesiedleni są do getta w Wilnie.
    13 kwietnia 1943 - Radio Berlińskie podaje wiadomość o odkryciu przez Niemców śladów zbrodni w lasach Katynia. W Wilnie głośniki uliczne nadają niemiecki program radiowy i powtarzają tę wiadomość.

25 kwietnia 1943 - ZSRR zrywa stosunki dyplomatyczne z Polską, oskarżając rząd Polski o współpracę z hitlerowskimi Niemcami. Pretekstem jest zwrócenie się przez rząd Sikorskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w neutralnej Szwajcarii, z prośbą o zbadanie miejsca zbrodni. ZSRR oskarża Niemców o popełnienie zbrodni w Katyniu.

Katyń. Jeden z szeregu plakatów wydany przez Niemców w czasie okupacji w Polsce.

   

30 kwietnia 1943 - Na stacji w Wilnie stoją wagony z mieniem Żydów holenderskich.

25 maja 1943 - Nowe, błękitne mundury dla żydowskiej policji w getcie.

20 czerwca 1943 - Mobilizacja na Litwie do wojska na front wschodni roczników 1912 do 1925.

    maj 1943 - Pisarz Józef Mackiewicz jedzie na zaproszenie niemieckie i za zgodą polskich władz podziemnych do Katynia, jako jeden z obserwatorów ekshumacji. Wraz z Mackiewiczem są w tym czasie w Katyniu dwaj dziennikarze portugalscy oraz szwedzki. (Zdjęcie: Józef Mackiewicz, Katyń - zbrodnia bez sądu i kary, Wydawnictwo ANTYK, Warszawa 1997).
    3 czerwca 1943 - Po powrocie do Wilna, Mackiewicz udziela wywiadu (za przyzwoleniem wileńskiego AK) dla gadzinowego Gońca Codziennego, pt. "Widziałem na własne oczy", w którym relacjonuje pobyt w miejscu kaźni.
   

1 sierpnia 1943 - Zbrojna rewolta w getcie w Wilnie związana z jego likwidacją i nieuchronną  śmiercią więzionych w nim Żydów, którzy jeszcze tam pozostają po latach głodu i eksterminacji.

dzienna racja chleba w getcie - 125 g. (zdjęcie z www.juden-in-europa.de/images/vilna)

   

12 września 1943 - Wybitny poeta piszący w jidysz Abraham Sutzkever (*1913), wychowany i wykształcony w Wilnie, ucieka z żoną Frydke z getta do lasów, bierze udział w partyzantce żydowskiej. Po wojnie mieszka kolejno w Moskwie, Łodzi i Tel Avivie.

 Abraham Stutzkever - portret w  pierwszym tomiku wierszy wydanych w Warszawie. Rys.Jankiel Adler, 1937.

    14 września 1943 - Zarządca getta w imieniu Niemców, Jakub Gens zostaje wezwany do Gestapo i tam zastrzelony.

  Jakub Gens wg współczesnego rysunku niemieckiego rysownika Ignaza Kozaka (© Ignaz Kozak, 2005, za www.filmszenen.info)

 

   

od sierpnia 1943 - Narastająca obecność partyzantki sowieckiej na Litwie.

Zdjęcie pamiątkowe partyzantów sowieckich po wysadzeniu pociągu na Litwie - lata 1943-1944. Ludność białoruska jest oparciem dla sowieckiej partyzantki.

Wileńszczyzna jest też terytorium działania grup partyzantów żydowskich (m.in. Fareinikte Partizaner Organizatsie - FPO), podziemia litewskiego i białoruskiego, złożonego z ludzi, którzy znaleźli się poza prawem nazistów np. uniknęli poboru na roboty albo do wojska oraz najliczniejszej Armii Krajowej.

    Lokalna ludność musi wyżywić tysiące ludzi z lasu. Wsie zamieszkałe przez Litwinów są z zasady wrogie wobec partyzantów i organizują „oddziały samoobrony” pod nazistowskimi auspicjami.

  Policja litewska w okolicach Trok pod Wilnem, w walce z partyzantami ca. 1943 rok.

    4 września 1943 - Ferdynand Beigel, podpułkownik WP, a w czasie okupacji  przez jakiś czas szef policji żydowskiej wileńskiego getta, zostaje zastrzelony przez policjanta łotewskiego. Dziad Beigla z linii matki - Kowarski, był właścicielem Hotelu Bristol w Wilnie.

klepsydra zawiadamiająca o śmierci Ferdynanda Beigla

   

Polska ludność Wileńszczyzny aktywnie wspiera i współpracuje z Armią Krajową, usiłuje utrzymać praworządność w tym chaosie terroru i okrucieństwa.

     

●  Wiele oddziałów partyzanckich ma bandyckie metody działania: mieszkańcy Wileńszczyzny sa mordowani, kobiet gwałcone, majątek rabowany.  Również partyzantka żydowska dopuszcza się do aktów gwałtu, morderstwa i rabunku. Ocenia się m.in. że w latach 1941-1944 zginęło na Wileńszczyźnie ok. 5000 osób z lokalnej ludności, zabitych przez głównie przez partyzantkę sowiecką, w tym ok.500 członków AK. Dochodzi do wielu starć pomiędzy walczącymi z Niemcami grupami. Armia Krajowa jest na tyle silna w terenie, że od końca 1943 roku jest w stanie stawić opór regularnym oddziałom niemieckim. Niemcy unikają konfrontacji z AK. (za m.in. Marek Jan Chodakiewicz, The Last Rising in the Eastern Borderlands:The Ejszyszki Epilogue in its Historical Context)

    15 września 1943 - Zabicie w Wilnie w czasie kłótni z innym litewskim policjantem, agenta Saugumy i współpracownika Gestapo Marianasa Padabasa - wg innych żródeł został on zabity zamachu przez Kedyw AK. (zob. Tadeusz Czeżowski, Wspomnienia)

noc z 16 na 17 września i 17 września 1943 - Aresztowanie stu Polaków przez Litwinów w odwecie za zabicie policjanta Padabasa. Natychmiastowa egzekucja dziesięciu spośród aresztowanych, wśród nich profesorów  Uniwersytetu S. Batorego Kazimierza Pelczara (profesora medycyny) i Mieczysława Witolda Gutkowskiego (*1893; profesora prawa, obrońca studentów w procesach lewicy 1936 roku), w podziemiach gmachu sądów przy dawnej ul. Mickiewicza. Reszta aresztowanych w tym profesor filozofii Tadeusz Czeżowski (1889-1981) zostaje osadzona w obozie w Prawieniszkach. Wkrótce okazuje się, że Padabasa zabił w awanturze inny policjant litewski i aresztowani zostają po dwóch tygodniach zwolnieni. (zob. Tadeusz Czeżowski, Wspomnienia "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" R. 22:1977 nr 3 s. 427-440).

    Podobno nie bez wpływu na uwolnienie zakładników, była interwencja niemiecka w tej sprawie (informacja ta pojawia się w kilku źródłach).

Wybitny profesor medycyny, pionier onkologii w Polsce, Kazimierz Pelczar (1894-1943) aresztowany przez Litwinów w nocy z 16  na 17 września 1943 i nazajutrz rozstrzelany w podziemiach budynku Sugumy w Wilnie.

   

 

23 i 24  września 1943 - Ostateczna likwidacja getta w Wilnie. Dowodzi szef Sekcji Żydowskiej gestapo w Wilnie (od czerwca 1943) Bruno Keitel. Większość ludzi rozstrzeliwana jest na miejscu. Część zostaje wywieziona pociągami już na początku sierpnia 1943 w wagonach bydlęcych do Ponar. Wywożąc ludziom mówi się, że jadą do obozu pracy w Vaivary, w Estonii.

październik 1943 - Niemcy i Litwini ukrywają ślady zbrodni w Ponarach. Wysiedlanie mieszkańców okolicznych wsi, palenie zwłok. Zajmuje się tym przybyły we wrześniu do Wilna oficer niemiecki Paul Blobel i jego Einsatzkommando.

    ● Oficer niemiecki, major Karl Plage robi wysiłki, by uratować pracowników żydowskich ich rodziny w dowodzonym przez niego Heeres-Kraftfahr-Park HKP 562 - parku naprawczym pojazdów Wehrmachtu. Wyprowadza on ok.1000 Żydów  przed likwidacją getta do podległego mu obozu przy ulicy Subocz, następnie w ostatnich dniach okupacji niemieckiej Wilna, usiłuje ochronić Żydów przed śmiercią. Ostatecznie Karl Plagge ratuje 250 do 300 osób.

Major Karl Plagge (1898-1957). (zob. http://www.searchformajorplagge.com)

    Karta ku pamięci żołnierza niemieckiego poległego na Wileńszczyźnie w walce z partyzantami, 13 lutego 1944, pochowanego w Wilnie.
   

13 luty 1944 - Utworzenie w wyniku porozumienia generała litewskiego Povilasa Plechavičiusa z Niemcami, Litewskiego Korpusu Lokalnego - Lietuvos Vietinė Rinktinė (VR). Dziesiątki tysięcy ochotników litewskich wstępuje do tych oddziałów. Walczą one z sowiecką i polską partyzantką oraz terroryzują polską ludność Wileńszczyzny.

  Jan Bułhak, Widok z wieży kościoła św. Jana w Wilnie.

3 marca 1944 - Franciszek Alachnowicz (*1883) dramaturg i pisarz, chrześcijańsko-demokratyczny działacz białoruski, auto demaskatorskich książek o ZSRR -  Siedem lat w szponach GPU (1935) i Prawda o Sowietach (1937), zostaje zastrzelony w swoim mieszkaniu w Wilnie, przez grupę uzbrojonych mężczyzn. Zostaje on pochowany na Rossie.

   

 

11 marca 1944 - Rozkaz Adolfa Hitlera nakazuje utworzenie Umocnionego Rejonu Wilno ("Festen Platz Wilna"): wojska niemieckie budują system betonowych bunkrów. Dowództwo "umocnionego rejonu Wilno" obejmuje gen. Rainer Stahel. Oddziały te liczą  17,5 tysięcy żołnierzy, 270 dział, 60 czołgów, 48 moździerzy oraz klucz samolotów.

27 Marca 1944 - Kinder Aktion - akcja SS polegająca na usunięciu i  eksterminacji większości dzieci z obozu dla Żydów przy ulicy Subocz, gdzie mieszkały całe rodziny, a dorośli konieczni byli do pracy.

    Oddziały 3 Brygady Wileńskiej AK w czasie zmiany miejsca postoju wiosną 1944, okolice Sorok Tatarów na Wileńszczyźnie.
    15 kwietnia 1944 - Czterdziestu mężczyzn żydowskich pracujących przy usuwaniu śladów zbrodni ucieka z Ponar. Ostatecznie tylko piętnastu udaje się uratować. Na ich miejsce Niemcy sprowadzają do palenia zwłok siedemdziesięciu innych mężczyzn z obozu żydowskiego w Kailis. Zostają oni na końcu tych prac rozstrzelani.

 

E-Schein albo Entlausungsschein - przepustka żołbnierza niemieckiego z 21 kwietnia 1944 roku.

   

9 maja 1944 - Niemcy przejmują bezpośrednie dowództwo Litewskiego Korpusu Lokalnego (VR).

13 maja -14 maja 1944 - Bitwa pomiędzy AK a Litewskim Korpusem Lokalnym (VR) pod Oszmianką Murowaną (Mūrinė Ašmena) zakończona porażką Litwinów. AK-owcy biorą do niewoli kilkuset Litwinów. Żołnierzami AK dowodzi Ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk" (1895-1951).

● W wyniku tej bitwy następuje aresztowanie szeregu oficerów litewskich w tym Plechavičiusa. Osadzenie niektórych z nich w obozie w niemieckim obozie koncentracyjnym w Stutthofie. Litewski Korpus Lokalny (VR) zostaje rozwiązany.

    12 czerwca 1944 -  W Warszawie, na odprawie dowódców okręgów AK Wilno i Nowogródek zapada decyzja walki o Wilno - operacja "Ostra Brama". Dowództwo AK zdaje sobie sprawę, że bez dostatecznego uzbrojenia niema szansy, by wystąpić jako gospodarz na terenie Polski. By uzyskać rozgłos  postanowiono nie licząc się z ofiarami pośród własnych żołnierzy i ludności cywilnej, zdobyć siłami AK większe miasta jak Wilno, Lwów, a potem Warszawę. Okulicki mówi wręcz o zdobyciu kilku kluczowych budynków i zawieszeniu na nich flag państwowych. (wg Jan Sidorowicz, Powstanie Warszawskie: Bez niedomówień)
   

czerwiec 1944 - Zabicie przez policję litewską 27 (wg niektórych źródeł 37) Polaków w Gińczyszkach.

23 czerwca 1944 - Oddziały AK dowodzone przez "Maksa" i  "Rakoczego" (z V Brygady AK dowodzonej przez Zygmunta Szendzielarza "Łupaszko") zabijają  w odwecie pewną ilość osób z pośród ludności cywilnej narodowości litewskiej w Dubinkach i okolicznych wsiach parafialnych: Bijciszkach, Janiszkach, Inturkach. Wg polskich historyków zabito 20 do 27 osób narodowości litewskiej w Dubinkach i 10 w Janiszkach, wg litewskich ok. 200. Nie zabijano członków rodzin z małżeństw mieszanych polsko-litewskich.(różne  źródła)

   

2 lipca 1944 - Rozkaz podciągnięcia oddziałów AK o 10 do 15 km od Wilna w kierunku południowo - wschodnim, z gotowością uderzenia na dzień 10 lipca 1944 w ramach operacji "Ostra Brama".

5 lipca 1944 - Dowódca AK na Wileńszczyźnie, Ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk" pod wpływem informacji o zajęciu przez Armię Czerwoną miejscowości Smorgonie (położonej w odległości ok. 60 km na wschód od Wilna) rozkazuje na noc 6 na 7 lipca 1944 rozpoczęcie ataku na Niemców w Wilnie.

    początek lipca 1944: Ewakuacja ludności niemieckiej oraz rannych Niemców z Wilna.

2 lipca 1944 -  Niemcy ewakuują się z Wilejki koło Wilna.

   

5 lipca 1944 - Ostrzelanie przez litewskich szaulisów dziennikarza z Ponar Kazimierza Sakowicza, gdy ten jechał rowerem do Wilna. Po dziesięciu dniach zmagania się ze śmiercią, Sakowicz umiera w wileńskim szpitalu św. Jakuba.

6 lipca 1944 - Oddziały AK wykonują forsowny marsz do punktów wyjściowych, w znacznej mierze nie nadążając do bitwy.

7 lipca 1944, 2:00 w nocy - Oddziały AK (4 tysiące żołnierzy) uderzają na pozycje niemieckie. Atak ten zostaje odparty.

7 lipca 1944, wieczorem - Oddziały AK w Wilnie, pozbawione łączności z atakującymi i nie wiedząc o odparciu ataku na Wilno przez Niemców, wywołują powstanie w mieście, opanowując m.in. dzielnicę Kalwaryjską. W następnych dniach, AK zmuszona jest współpracować w zdobywaniu miasta z armią radziecką, która od 10 lipca 1944 też prowadzi atak na miasto. Oddziały Kedywu AK zdobywają siedzibę Saugumy. AK zdobywa też bunkry niemieckie na wzgórzu Szeszkinie oraz bunkier niemieckiego dowództwa miasta. Straty AK w czasie tych walk wynoszą 76 zabitych i wielu rannych.

   

●  W wyniku walk miasto płonie i jest bombardowane zarówno z powietrza jak i artylerią. Pożar niszczy dorobek wybitnego fotografa wileńskiego Jana Bułhaka (1876-1950), Płonie jego mieszkanie i pracownia przy ulicy Orzeszkowej: w ogniu ginie ok. 30 tysięcy bezcennych negatywów i ponad 150 opisanych albumów ze zdjęciami. Armia Czerwona niszczy w czasie walk m.in. Wielką Synagogę, uprzednio zdewastowaną przez Niemców. Wiele innych zabytkowych budynków zostaje zniszczonych przez bombardowania sowieckie.

  Żołnierze radzieccy atakują Wilno w lipcu 1944 roku.

    Czołg sowiecki pod katedrą, lipiec 1944 roku.
13 lipca 1944 - Wilno zostaje wyzwolone z rąk niemieckich przez oddziały Armii Czerwonej i AK. Chorągiew polska jest dwa razy zawieszana na Górze Zamkowej i dwa razy zdejmowana przez żołnierzy sowieckich. Żołnierze AK i Armii Czerwonej patrolują razem wyzwolone Wilno. Lekko uzbrojeni AK-owcy są świadkami niezwykłej przewagi liczebnej, technicznej i organizacyjnej sowieckiej maszyny wojennej. Wobec otwarcie wrogiego nastawienia Sowietów, Armia Krajowa nie ma szans, by wystąpić jako gospodarz na terenie Wileńszczyzny. W Wilnie dochodzi do rabunków i gwałtów dokonywanych przez żołnierzy sowieckich. Siłami radzieckimi dowodzi młody, ambitny oficer pochodzenia ukraińskiego gen. Iwan Daniłowicz Czerniachowski (1906-1945). 
Żołnierz sowiecki przed niemiecką komendanturą miasta w Wilnie.

14 lipca 1944 - Płk Aleksander Krzyżanowski "Wilk", po nawiązaniu kontaktu z gen. Czerniachowskim, żąda od oddelegowanego ze sztabu Frontu oficera, ciężkiej broni, amunicji i określenia zadań bojowych. Trzy dni mijają bez odpowiedzi. 17 lipca 1944  w rozmowie z gen. Czernichowskim następuje porozumienie: z oddziałów AK utworzona będzie dywizja piechoty i brygada kawalerii, niezależna od 1 Armii. Tego samego dnia o godz. 18.00, w czasie odprawy sztabu polsko-radzieckiego w Wilnie, płk. A. Krzyżanowski "Wilk" w Wilnie oraz 22 lub 26 oficerów AK w Boguszach jak i  żołnierze w Turgielach, zostają uwięzieni przez NKWD.

Oswobodzimy Europę - plakat radziecki z 1944 r.

14 lipca 1944 - Decyzja Komendy Głównej AK o organizacji powstania w Warszawie przeciwko Niemcom.

Otoczenie przez NKWD oddziałów 3-ciej Brygady AK w Puszczy Rudnickiej, rozbrojenie, aresztowanie i pod konwojem odprowadzenie do obozu w Miednikach Królewskich.
18 lipca 1944 - Osławiony przez media III Rzeszy Pułkownik (Oberst) Theodor Tolsdorff (po lewej)przebija się z Wilna poprzez linie sowieckie z częścią żołnierzy do głównych sił nazistowskich Niemiec.  Otrzymał on za obronę Wilna a następnie odwrót poprzez linie sowieckie Krzyż Rycerski z Mieczami.
20 lipca 1944 - Utworzenie w Moskwie komunistycznego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego uzurpującego sobie prawo do reprezentacji ludności Polski. Organem PKWN jest dziennik Rzeczpospolita, siedzibą ma być Lublin (od 1 sierpnia - wyzwolony z rąk niemieckich 27 lipca 1944)

22 lipca 1944 - Ogłoszenie w Moskwie Manifestu PKWN do ludności w Polsce.

26 lipca 1944 - Podpisanie na Kremlu w Moskwie umowy pomiędzy PKWN a rządem radzieckim, o administracji terenów wyzwolonych przez Armię Czerwoną.

27-28 lipca 1944 - Szeregowych i podoficerów AK po aresztowaniu załadowano do wagonów towarowych w grupach po 45, zadrutowano i wywieziono do Kaługi. Po odmowie złożenia przysięgi wojsk radzieckich, ponownie przewieziono do obozów ciężkiej pracy leśnej, przy wyrębie drewna. Podzielono ich na 4 obozy usytuowane w okolicach Jegoriewska. Zwolniono i przewieziono do Kraju w styczniu 1946 roku. Zwolnienia dokonuje Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Białej Podlaskiej, wystawiając odpowiednie zaświadczenia i zakładając specjalną ewidencję.

Ulica Wielka w 1944 roku, po prawej Ratusz. Fotografował Jan Bułhak.

● Aresztowanych oficerów AK uwięziono w Wilnie i po bardzo uciążliwych śledztwach, skazywano na wyroki, rostrzeliwano albo wywożono do obozów. Wielu Ak-owców dostaje wyroki dziesięciu i więcej lat łagrów.  Zwalniano oficerów bez długich wyroków małymi grupami, począwszy od 1947 roku, aż do 1956 roku. Tych z długimi wyrokami zwalnia sie po odbyciu kary. Zwolnieni po 10-letnim wyroku łagru wielokrotnie nie mają prawa powrotu do kraju, muszą się osiedlić w ZSRR.

Dowódca AK na Wileńszczyźnie płk A. Krzyżanowski ucieka z zesłania w ZSRR. W Polsce zostaje ponownie aresztowany. Umiera w wiezieniu 29 września 1951 roku (Z jego listu z 1950 roku: "Synu, widzisz, jak nas mordują niewinnych, którzy oddaliśmy krew dla obrony naszej Ojczyzny. (...) pamiętajcie o nas, bo ja już dogorywam." ).      

płk Zygmunt Berling, 1944r.

●  NKWD stara się aresztować pozostałych na wolności członków AK. Jednocześnie dowódca I Armii WP płk. Zygmunt Berling wysyła do Wilna lewicowego literata Jerzego Putramenta z misją nakłonienia AK-owców do dobrowolnego wstąpienia do utworzonej przy Armii Czerwonej I Armii. Niejednokrotnie AK-owcy, którzy zgadzają się na wstąpienie do I Armii, zwalniani są przez NKWD z więzienia.

 ●  Następują aresztowania pośród ludności cywilnej Wilna. Aresztowania narodowych działaczy białoruskich w Wilnie (m.in. braci Chrynkiewiczów, obaj umierają wkrótce potem w więzieniach sowieckich). Wielu ludzi w obawie przed wywiezieniem ukrywa się w ziemiankach w lasach. Ludzie, których NKWD zwalnia po przesłuchaniu, muszą  podpisać oświadczenie, że nikomu nie powiedzą jak przebiegało samo aresztowanie i przesłuchania.
●  Zgrupowanie Stołpeckie pod dowództwem por. Adolfa Pilcha "Góry", w sile 861 ludzi zbrojnie przebija się aż do Puszczy Kampinoskiej, po czym bierze udział w Powstaniu Warszawskiemu. Większość nierozbrojonych przez NKWD oddziałów AK skupia się w Puszczy Rudzkiej na Nowogródczyźnie. Oddziałami wileńskimi dowodzi mjr Czesław Dębicki "Jarema", nowogródzkimi zaś ppłk dypl. Maciej Kalenkiewicz "Kotwicz", który ginie w starciu z oddziałami Armii Czerwonej pod Surkontami 26 sierpnia 1944.
    ● Decyzja Delegata Rządu Londyńskiego Zygmunta Fedorowicza pseud. Albin (1889-1973), by nie ujawnić po wejściu Sowietów w lipcu 1944 polskich władz podziemnych, ratuje życie wielu ludziom.

lipiec 1944 - W Wilnie zostaje założone Muzeum Żydowskie. Założycielami są m.in. poeta Abraham Sutzkever (czasami jako Avram Sutzkever, na zdjęciu centralnie w okularach) i Abe Kovner, dowódca partyzantów FPO (skrajnie po prawej).

    Tymczasowy most dla pieszych na Wilii na miejscu zniszczonego Mostu Zielonego, lipiec 1944 roku.
   

1 sierpień, godzina 17.00 - 3 październik 1944 - Powstanie Warszawskie. Ideą powstania jest  „...stoczyć w Warszawie bitwę, której świat nie będzie mógł zignorować, bo dostarczy to  krwawego dowodu perfidii sowieckiej (słowa Okulickiego wg płk. Iranka-Osmeckiego). Warszawa do powstania nie jest przygotowywana. W momencie powstania powstańcy mają 98 ręcznych karabinów maszynowych z zapasem 160 naboi na każdy; 604 pistolety maszynowe z  zapasem 200 naboi na każdy; 1386 karabinów z zapasem 170 naboi na każdy. Powstańcy pozbawieni są też środków łączności, wywiadu o ruchach przeciwnika, informacji o sytuacji na froncie niemiecko-sowieckim a przede wszystkim planu operacyjnego własnego działania. Na wiadomość o wybuchu powstania, Hitler rozkazuje zabić wszystkich a miasto zrównać z ziemią. W pierwszych dniach powstania Niemcy rozstrzeliwują ponad 30 tys. cywilnych mieszkańców Warszawy dziennie. (wg Jan Sidorowicz, Powstanie Warszawskie: Bez niedomówień)

    Wilno w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

 

sierpień 1944 - Zygmunt Fedorowicz (1889-1973), pseud. Albin, delegat Rządu Londyńskiego na Wileńszczyznę zostaje aresztowany przez NKWD. Dostaje on wyrok 10 lat łagru. Powraca do kraju dopiero po odbyciu całej kary, w 1955 roku.

   

28 sierpnia 1944 - Zostaje aresztowany w Wilnie b. rektor USB i w czasie okupacji niemieckiej organizator tajnego Polskiego Uniwersytetu  Wileńskiego Prof. Stefan Ehrenkreutz, który potem umiera w sowieckim więzieniu (21 lipca 1945). Aresztowanie następuje po spotkaniu z pisarzem Jerzym Putramenten i odmowie b. senatora II RP współpracy z komunistami. Będzie pan tego bardzo żałował - grozi Putrament bezpośrednio po spotkaniu. I rzeczywiście: NKWD aresztowało rektora pod zarzutem, że "...był przedstawicielem klasy panującej w Polsce przed rokiem 1939 i wrogiem państwa sowieckiego."

Ulica Miłosierna w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

    22 września 1944 - PKWN podpisuje umowę o wymianie ludności  z Litewską SSR.

 

Wilno w 1944 roku. Fotografował Jan Bułhak.

    1944-1947 - Pierwsza repatriacja ludności polskiej z Wileńszczyzny: 171.158 osób przenosi się do Polski centralnej, zaledwie ok 45% ludności, która uzyskała prawo repatriacji. Równoczesna repatriacja Niemców z Prus Wschodnich i Ziem Zachodnich do Niemiec, oraz Ukraińców i Litwinów z terytorium Polski do ZSRR. Miliony ludzi zostają zmuszone do przesiedlenia się, wielokrotnie pozostawiając za sobą dorobek całych pokoleń. Wyludnione przez repatriację domy i gospodarstwa zajmowane są przez przybyszów z terenów zachodniej Białorusi oraz Rosjan.

Wśród repatriantów jest matka Czesława Miłosza, która w 1945 roku umiera na tyfus  w okolicach Gdańska (zaraziła się od Niemki, którą pielęgnowała); pochowana w Sopocie.

   

28 listopada 1944 - Zastrzelenie w Wilnie Teodora Bujnickiego, poety i krytyka literackiego z grupy Żagary, skazanego na karę śmierci jeszcze w grudniu 1942 roku, przez Armię Krajową za kolaborację z ZSRR. Bujnicki - redaktor Prawdy Wileńskiej, sowieckiego dziennika w latach 1940-1941 i od 1944 ukazującego się po polsku w Wilnie, oskarżany był o współpracę z NKWD. Dowodów tej współpracy nigdy potem nie udało się znaleźć. Jedynym zarzutem który pozostaje jest to, że Bujnicki zamieścił publikacje w których krytycznie wyrażał się o przedwojennej Polsce.

Wyrok na Teodora Bujnickiego wykonuje Waldemar Butkiewicz "Roland", który ginie w kwietniu 1945 roku czasie odwrotu po egzekucji polskiego funkcjonariusza UB.

   

Pałac Oskierków  w 1944 roku, potem ostatecznie zburzony. Fotografował Jan Bułhak.

    Zbieg ulic Bufałowej i Malej Pohulanki. Fotografował Jan Bułhak.

2 lutego 1945 - Oddział AK rtm. Kitowskiego "Orlicza" stacza pod Rowinami na Wileńszczyźnie walkę z batalionem NKWD.

Trwają aresztowania Polaków i Litwinów w Wilnie.

18 luty 1945 - Zdobywca Wilna gen. Czerniachowski ginie na froncie w Prusach Wschodnich raniony odłamkiem. Zostaje on pochowany w Wilnie. W latach 90-tych, po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, zwłoki jego zostaną przeniesione do Moskwy i pochowane na Cmentarzu Nowodziewiczym..

24-25 marca 1945 - Przymusowa deportacja obywateli polskich z kresów m.in. Wilnian statkiem z powojennej Szkocji do Odessy w ZSRR. Jeden z nich - Michał Laskarys (1909-1999), były więzień obozu w Buchenwaldzie, zostaje postawiony przed sądem w Odessie, oskarżony o zdradę ZSRR, skazany na 11 lat więzienia, więziony do 1955. Zrehabilitowany w 1994.

24 kwietnia 1945 -  Rada Jedności Narodowej wysyła do San Francisco depeszę do przewodniczącego konferencji założycielskiej ONZ z wyrazami wiary, że organizacja ta nie przejdzie do porządku dziennego nad tragedią kraju od sześciu lat walczącego o niepodległość. Depesza ta pozostaje bez odpowiedzi.
    lipiec 1945 - Tzw. Obława Augustowska - wojska sowieckie oraz współpracujące z nimi oddziały Ludowego Wojska Polskiego i funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa przeprowadzają kierowną z Wilna obławę na Augustowszczyźnie, Sejneńszczyźnie, Suwalszczyźnie i w północnej części Sokólszczyzny. Zostaje ztrzymanych kilka tysięcy mieszkańców podejrzanych o kontakty z partyzantką niepodległościową. Część z nich po przesłuchaniach wraca do domów, ok. 600 osób zostaje wywiezionych w nieznanym kierunku i wszelki ślad po nich ginie.

Ruiny Wilekiej Synagogi w Wilnie w 1945 roku.

      Kampania w komunistycznych środkach przekazu w Polsce przeciwko Armii Krajowej, której aż do października 1956 zarzuca się reprezentowanie interesów reżimu sanacyjnego w Polsce, bierność wobec niemieckiego okupanta a nawet współpracę z nim, podżeganie do kontynuowania wojny w Europie po wyzwoleniu Polski przez Armię Czerwoną. Oddziały AK które dalej walczą z komunistyczną administracją w Polsce, do dziś oskarżane są o pospolity bandytyzm, a ich dowódcy o całkowity upadek moralny.
    plakat Włodzimierza Zakrzewskiego wydrukowany w Łodzi, ca. 1945, Olbrzym i zapluty karzeł reakcji przez Pracownię Plakatu Ludowego Wojska Polskiego. Zaplutym karłem określał w latach 1920-tych Józef Piłsudski Narodową Demokrację: [...] zapluty karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swą brudną duszę, opluwający mnie zewsząd [...], śledzący moje kroki, robiący małpie grymasy, przekształcający każdą myśl odwrotnie; ten potworny karzeł pełzał za mną jak nieodłączny duch [...] był moim nieodstępnym druhem, nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski.( z przemówienia Józefa Piłsudskiego wygłoszonego 3 lipca 1923 roku w hotelu "Bristol" w Warszawie)
    Zgrupowanie V Brygady Wileńskiej AK 7 września 1945 r. - leśniczówka Poświętne. Pośrodku major Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka".
10 marca 1946 - Ustalenie wschodniej granicy Polski,  pozostawia Wileńszczyznę poza Rzeczpospolitą. Litwa jest Litewską Republiką Radziecką, a Wilno stolicą tej republiki. 
   

1946 - Z polecenia władz radzieckich, usunięcie napisu w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się" na Ostrej Bramie i  zastąpienie go łacińskim. Podczas wojny Cudowny Obraz - decyzją arcybiskupa metropolity Romualda Jabłrzykowskiego (1876-1955), pozostaje w Wilnie, wśród swoich wiernych. W sowieckim Wilnie Ostra Brama jest otwarta dla wiernych.
 Ostra Brama w Wilnie widziana z poza dawnych murów miejskich.

    20 czerwca 1946 - Konferencja przedstawicieli Polski i Litewskiej SSR. Władze republiki sowieckiej odmawiają ewakuacji do Polski dzieci polskich z domów dziecka. Zostaną poddane one lituanizacji. W niektórych przypadkach dotyczy to dzieci, których rodzice żyją i stara się w Polsce o ich repatriację. Dzieci te za uznane są za spolonizowanych Litwinów, którzy powinni być ponownie przywróceni Litwie. Dotyczy to ok. 190 dzieci. (wg:Aleksander Srebrakowski "Polacy w Litewskiej SRR 1944-1989")

Repatrianci z kresów obozują w Warszawie latem 1946 roku.

      21 listopada 1946  - Rozwiązanie oddziału mjr Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.